1
00:00:00,512 --> 00:00:03,584
Ile ton jedzenia zjada człowiek w ciągu życia?

2
00:00:04,352 --> 00:00:05,653
Dlaczego nie ma drzew 

3
00:00:05,753 --> 00:00:07,423
wysokich jak drapacze chmur?

4
00:00:07,817 --> 00:00:09,380
Czy ryby śpią?

5
00:00:09,728 --> 00:00:11,176
Jak lata ptak?

6
00:00:11,520 --> 00:00:13,258
Ile nóg ma stonoga?

7
00:00:13,358 --> 00:00:16,602
Czy istnieje drzewo, które strzela?

8
00:00:17,152 --> 00:00:19,456
Jak i na czym gra pasikonik?

9
00:00:19,962 --> 00:00:23,265
Na te i inne pytania odpowiedzi znajdziesz

10
00:00:23,365 --> 00:00:24,831
 w naszych filmach.

11
00:00:25,183 --> 00:00:28,460
Ta lekcja będzie o tym, jakimi metodami

12
00:00:28,560 --> 00:00:30,557
doszli do nich biolodzy.

13
00:00:42,794 --> 00:00:46,592
BIOS to po grecku życie, LOGOS - nauka.

14
00:00:46,848 --> 00:00:49,249
Biologia to więc nauka o życiu 

15
00:00:49,349 --> 00:00:50,959
i organizmach żywych.

16
00:00:51,200 --> 00:00:54,136
O tym, co jedzą, jak się rozmnażają

17
00:00:54,236 --> 00:00:56,063
poruszają i oddychają.

18
00:00:56,576 --> 00:00:58,636
Biologia bada też zależności 

19
00:00:58,736 --> 00:01:01,765
między różnymi organizmami oraz między nimi

20
00:01:01,865 --> 00:01:03,998
a środowiskiem, w którym żyją.

21
00:01:04,512 --> 00:01:07,840
Biologa interesuje więc, kto kogo zjada

22
00:01:07,977 --> 00:01:11,466
kto komu pomaga, czy kto kogo wykorzystuje.

23
00:01:11,680 --> 00:01:14,388
Bada, jak na życie organizmów wpływa 

24
00:01:14,488 --> 00:01:17,221
dostęp do światła, wody, czy powietrza

25
00:01:17,321 --> 00:01:20,426
temperatura i ciśnienie w różnych miejscach

26
00:01:20,526 --> 00:01:23,780
na Ziemi, i co sprawia, że jedne potrafią żyć

27
00:01:23,880 --> 00:01:26,016
w danym środowisku, choć inne 

28
00:01:26,116 --> 00:01:29,048
w tych samych warunkach nie dałyby rady.

29
00:01:29,344 --> 00:01:32,308
Sprawdza więc, co takiego mają pewne ryby

30
00:01:32,408 --> 00:01:35,446
i foki, że mogą pływać w lodowatej wodzie.

31
00:01:36,000 --> 00:01:38,735
Czym różnią się od innych stworzenia, które

32
00:01:38,835 --> 00:01:41,506
potrafią aktywnie przemierzać przestworza.

33
00:01:41,888 --> 00:01:44,704
Jak zwierzęta przeżywają długie zimy

34
00:01:44,960 --> 00:01:47,498
czy jak niektóre bakterie mogą żyć 

35
00:01:47,598 --> 00:01:50,357
w wiecznej zmarzlinie albo we wrzątku.

36
00:01:51,104 --> 00:01:53,920
Aby znaleźć odpowiedzi na te wszystkie pytania

37
00:01:54,176 --> 00:01:56,560
biolog musi się nieźle natrudzić.

38
00:01:56,992 --> 00:02:00,320
O tym, jak to robi, opowiem Ci po orzeszku.

39
00:02:04,160 --> 00:02:06,057
Jeśli masz w domu zwierzątko 

40
00:02:06,157 --> 00:02:08,255
to pewnie często je obserwujesz.

41
00:02:08,768 --> 00:02:11,502
Podglądasz kota, jak wylizuje futerko

42
00:02:11,602 --> 00:02:14,713
albo śledzisz zachowanie rybek w akwarium.

43
00:02:15,168 --> 00:02:17,678
W ten sposób poznajesz ich zwyczaje

44
00:02:17,778 --> 00:02:20,823
dowiadujesz się, ile jedzą, które darzą się

45
00:02:20,923 --> 00:02:23,871
sympatią, a które za sobą nie przepadają.

46
00:02:24,508 --> 00:02:26,388
Obserwacja to dobry sposób 

47
00:02:26,488 --> 00:02:28,655
zdobywania biologicznej wiedzy.

48
00:02:28,755 --> 00:02:30,940
Może przybierać różne formy.

49
00:02:31,040 --> 00:02:33,121
Możesz zza krzaka obserwować 

50
00:02:33,221 --> 00:02:35,914
zachowanie sarny. Do tego wystarczy Ci

51
00:02:36,014 --> 00:02:38,707
para własnych oczu, ale jeśli zechcesz

52
00:02:38,807 --> 00:02:41,941
dojrzeć dzięcioła na czubku wysokiego drzewa

53
00:02:42,041 --> 00:02:43,461
przyda się lornetka.

54
00:02:44,096 --> 00:02:46,830
Z kolei kiedy obiekt naszych obserwacji

55
00:02:46,930 --> 00:02:48,757
jest maleńki, czas sięgnąć 

56
00:02:48,857 --> 00:02:51,519
po szkło powiększające albo mikroskop.

57
00:02:52,288 --> 00:02:55,250
Nawet taki zwykły, szkolny, pozwoli nam

58
00:02:55,350 --> 00:02:57,798
dostrzec szczegóły budowy liścia 

59
00:02:57,898 --> 00:03:01,246
albo malutkie stworzonko zwane pantofelkiem.

60
00:03:01,785 --> 00:03:04,445
Profesjonalne mikroskopy, dysponujące

61
00:03:04,545 --> 00:03:06,422
bardzo dużym powiększeniem 

62
00:03:06,522 --> 00:03:09,695
pozwalają podejrzeć nawet bakterie i wirusy.

63
00:03:10,976 --> 00:03:14,440
Każdy biolog, także amator, jak Ty, musi jednak

64
00:03:14,540 --> 00:03:17,631
pamiętać o jednej, bardzo ważnej zasadzie.

65
00:03:17,888 --> 00:03:20,179
By dowiedzieć się czegoś wartościowego 

66
00:03:20,279 --> 00:03:23,376
o życiu organizmów w naturalnym środowisku

67
00:03:23,505 --> 00:03:25,908
obiekt obserwacji nie może wiedzieć

68
00:03:26,008 --> 00:03:27,359
że jest obserwowany.

69
00:03:27,872 --> 00:03:30,944
Jeśli się zorientuje - nici z obserwacji.

70
00:03:31,456 --> 00:03:32,985
Nasza obecność może bowiem

71
00:03:33,085 --> 00:03:35,341
zupełnie zmienić jego zachowanie.

72
00:03:35,845 --> 00:03:38,506
Dlatego biologom podczas obserwacji 

73
00:03:38,606 --> 00:03:41,142
często przychodzi do głowy pytanie:

74
00:03:41,242 --> 00:03:42,924
A co by było, gdyby...?

75
00:03:43,488 --> 00:03:45,712
Czy kanapka umieszczona w lodówce 

76
00:03:45,812 --> 00:03:48,053
pokryje się pleśnią tak samo szybko

77
00:03:48,153 --> 00:03:49,992
jak ta pozostawiona w plecaku

78
00:03:50,092 --> 00:03:52,065
a kwiatek doniczkowy zakwitnie 

79
00:03:52,165 --> 00:03:54,874
tak samo pięknie, jeśli zamiast przy oknie

80
00:03:54,974 --> 00:03:56,797
umieścimy go w głębi pokoju?

81
00:03:57,568 --> 00:04:00,537
W takim wypadku czas na doświadczenie.

82
00:04:00,640 --> 00:04:03,469
Jak je poprawnie zaplanować i przeprowadzić

83
00:04:03,569 --> 00:04:04,991
dowiesz się za chwilę.

84
00:04:09,103 --> 00:04:11,993
Pytanie pojawiające się w twojej głowie

85
00:04:12,093 --> 00:04:15,059
podczas obserwacji, to problem badawczy.

86
00:04:15,488 --> 00:04:18,677
Przykładowo, kiedy sadzisz w ogródku fasolkę

87
00:04:18,777 --> 00:04:20,862
i podlewasz zasadzone nasiona

88
00:04:21,119 --> 00:04:23,199
Może się zastanawiasz, czy one

89
00:04:23,299 --> 00:04:25,897
do wykiełkowania potrzebują tylko wody

90
00:04:25,997 --> 00:04:27,580
czy może też powietrza?

91
00:04:28,287 --> 00:04:30,335
Aby odpowiedzieć na to pytanie

92
00:04:30,591 --> 00:04:32,639
prosta obserwacja nie wystarczy

93
00:04:32,994 --> 00:04:35,985
Musimy bowiem porównać, jak zachowają się

94
00:04:36,085 --> 00:04:39,248
nasiona mające dostęp do powietrza, a jak te

95
00:04:39,348 --> 00:04:41,597
które takiego dostępu nie mają.

96
00:04:42,233 --> 00:04:45,192
Te działania to przeprowadzanie doświadczenia.

97
00:04:45,439 --> 00:04:47,999
W doświadczeniu zmieniamy świadomie

98
00:04:48,151 --> 00:04:50,474
jeden z czynników wpływających

99
00:04:50,574 --> 00:04:52,768
na dany organizm, a pozostałe

100
00:04:52,868 --> 00:04:55,220
jak temperatura, dostęp do wody

101
00:04:55,320 --> 00:04:58,750
czy nasłonecznienie, pozostawiamy bez zmian.

102
00:04:59,263 --> 00:05:02,079
Powinny być identyczne w obu przypadkach

103
00:05:02,335 --> 00:05:04,127
aby nie wpłynąć na wynik.

104
00:05:04,948 --> 00:05:06,579
Zanim jednak przejdziemy 

105
00:05:06,679 --> 00:05:09,067
do samego doświadczenia, zastanów się

106
00:05:09,167 --> 00:05:11,201
jakiego wyniku się spodziewasz?

107
00:05:11,641 --> 00:05:14,341
Myślisz sobie, że fasolki nie wykiełkują

108
00:05:14,441 --> 00:05:15,904
bez dostępu powietrza?

109
00:05:16,422 --> 00:05:19,999
Jeśli tak uważasz, to jest to twoja hipoteza

110
00:05:20,255 --> 00:05:21,823
czyli założenie.

111
00:05:23,063 --> 00:05:25,153
Hipoteza może być prawdziwa

112
00:05:25,253 --> 00:05:27,184
ale możesz się też mylić.

113
00:05:27,423 --> 00:05:30,363
Doświadczenie trzeba tak zaplanować

114
00:05:30,463 --> 00:05:33,916
aby hipotezę potwierdzić, albo ją obalić.

115
00:05:34,335 --> 00:05:36,606
Weźmy więc pod lupę, nie dosłownie

116
00:05:36,706 --> 00:05:38,430
przykładowe doświadczenie.

117
00:05:38,943 --> 00:05:41,465
Najprostsze powinno składać się 

118
00:05:41,565 --> 00:05:44,519
z dwóch zestawów: próby doświadczalnej

119
00:05:44,619 --> 00:05:47,703
czyli badawczej, oraz próby kontrolnej.

120
00:05:48,159 --> 00:05:51,064
W próbie kontrolnej warunki są na ogół takie

121
00:05:51,164 --> 00:05:53,465
jakie byłyby bez naszej ingerencji.

122
00:05:53,791 --> 00:05:56,745
W przypadku fasolek będzie to zatem dostęp

123
00:05:56,845 --> 00:05:58,654
i do wody, i do powietrza.

124
00:05:59,345 --> 00:06:00,565
W próbie badawczej 

125
00:06:00,665 --> 00:06:02,420
jeden z warunków zmieniamy.

126
00:06:02,751 --> 00:06:05,602
W naszym doświadczeniu odcinamy fasolkom

127
00:06:05,702 --> 00:06:07,102
dostęp do powietrza.

128
00:06:07,871 --> 00:06:10,684
Umieśćmy więc kilka fasolek na sitku 

129
00:06:10,784 --> 00:06:13,238
zanurzonym częściowo w wodzie tak

130
00:06:13,338 --> 00:06:16,643
aby ziarenka miały swobodny dostęp i do wody

131
00:06:16,743 --> 00:06:17,853
i do powietrza.

132
00:06:18,443 --> 00:06:22,207
Drugą porcję fasolek zanurzamy w wodzie.

133
00:06:22,719 --> 00:06:25,535
Mają wtedy nieograniczony dostęp do wody

134
00:06:25,791 --> 00:06:27,327
ale nie do powietrza.

135
00:06:28,351 --> 00:06:31,086
Ważne, aby obie próbki były przez cały czas

136
00:06:31,186 --> 00:06:33,726
doświadczenia w takich samych warunkach.

137
00:06:33,948 --> 00:06:37,055
W naszym przypadku na okiennym parapecie.

138
00:06:38,079 --> 00:06:40,929
Po kilku dniach obserwacji wyraźnie widać

139
00:06:41,029 --> 00:06:43,030
różnicę w zachowaniu fasolek.

140
00:06:43,455 --> 00:06:45,742
Możemy przejść do analizy tego

141
00:06:45,842 --> 00:06:47,244
co zobaczyliśmy.

142
00:06:47,807 --> 00:06:51,391
Fasolki w próbie kontrolnej wykiełkowały bujnie

143
00:06:51,647 --> 00:06:53,679
natomiast te w próbie badawczej 

144
00:06:53,779 --> 00:06:55,486
nie wypuściły nawet kiełka.

145
00:06:55,999 --> 00:06:58,047
Po przeprowadzeniu doświadczenia

146
00:06:58,147 --> 00:07:01,012
możemy zatem z całą pewnością stwierdzić

147
00:07:01,112 --> 00:07:03,562
że nasiona fasoli do wykiełkowania 

148
00:07:03,662 --> 00:07:05,725
potrzebują dostępu powietrza.

149
00:07:06,239 --> 00:07:08,799
A więc nasza hipoteza była słuszna.

150
00:07:09,055 --> 00:07:11,359
Potwierdziliśmy ją doświadczalnie.

151
00:07:12,383 --> 00:07:14,784
Nie każde doświadczenie przebiega jednak

152
00:07:14,884 --> 00:07:16,734
zgodnie z zamysłem obserwatora.

153
00:07:16,871 --> 00:07:20,450
Czasem początkową hipotezę trzeba odrzucić.

154
00:07:20,670 --> 00:07:23,142
Pamiętaj o tym! Prawdziwy naukowiec 

155
00:07:23,242 --> 00:07:26,084
nigdy nie dopasowuje wyników doświadczenia

156
00:07:26,184 --> 00:07:27,247
do hipotezy.

157
00:07:31,327 --> 00:07:34,161
Etapy, które omówiliśmy przed orzeszkiem

158
00:07:34,261 --> 00:07:36,446
składają się na metodę naukową.

159
00:07:36,692 --> 00:07:38,734
Wymieńmy je po kolei.

160
00:07:39,007 --> 00:07:42,146
Obserwacje otaczającego świata nasuwają

161
00:07:42,246 --> 00:07:44,894
pytania, czyli problemy badawcze.

162
00:07:45,504 --> 00:07:47,806
Sugestią odpowiedzi na taki problem

163
00:07:47,906 --> 00:07:50,965
jest hipoteza, czyli zakładany wynik obserwacji

164
00:07:51,065 --> 00:07:53,102
w warunkach kontrolowanych.

165
00:07:53,343 --> 00:07:56,099
Taka obserwacja sprawdzająca hipotezę

166
00:07:56,199 --> 00:07:57,438
to doświadczenie.

167
00:07:57,951 --> 00:07:59,925
Po zakończeniu doświadczenia 

168
00:08:00,025 --> 00:08:01,790
dokonujemy analizy wyników

169
00:08:02,047 --> 00:08:04,095
i formułujemy wnioski.

170
00:08:04,607 --> 00:08:06,837
Wnioski z doświadczenia mogą 

171
00:08:06,937 --> 00:08:09,795
potwierdzić hipotezę lub ją odrzucić.

172
00:08:10,778 --> 00:08:13,548
Teraz znasz już sposoby, jakich używają

173
00:08:13,648 --> 00:08:15,862
biolodzy, by znaleźć odpowiedzi 

174
00:08:15,962 --> 00:08:18,610
na najróżniejsze pytania, takie jak te

175
00:08:18,710 --> 00:08:20,468
z początku naszego filmu.

176
00:08:20,843 --> 00:08:24,430
Ale pamiętaj: dla naukowca najważniejsza jest

177
00:08:24,530 --> 00:08:25,854
ciekawość świata.

178
00:08:26,218 --> 00:08:27,743
Patrz i dziw się.

179
00:08:27,843 --> 00:08:30,056
Nie przyjmuj niczego na wiarę. 

180
00:08:30,156 --> 00:08:32,027
Obserwuj i zadawaj pytania 

181
00:08:32,127 --> 00:08:34,144
a swoje obserwacje weryfikuj 

182
00:08:34,244 --> 00:08:35,581
metodami naukowymi.

183
00:08:36,095 --> 00:08:39,167
Takie podejście sprawdza się nie tylko w biologii

184
00:08:43,519 --> 00:08:45,940
Na metodę naukową składają się 

185
00:08:46,040 --> 00:08:48,382
obserwacje otaczającego świata

186
00:08:48,572 --> 00:08:50,897
stawianie problemów badawczych

187
00:08:51,065 --> 00:08:52,978
formułowanie hipotez

188
00:08:53,247 --> 00:08:56,279
Przeprowadzanie doświadczeń, czyli obserwacji

189
00:08:56,379 --> 00:08:58,110
w warunkach kontrolowanych

190
00:08:58,623 --> 00:09:01,700
Analiza wyników i formułowanie wniosków

191
00:09:01,800 --> 00:09:05,886
potwierdzających lub odrzucających hipotezę.

192
00:09:08,147 --> 00:09:09,659
Dziś wprowadziliśmy Cię

193
00:09:09,759 --> 00:09:11,678
w fascynujący świat biologii.

194
00:09:11,935 --> 00:09:13,805
Od Ciebie zależy, czy zechcesz

195
00:09:13,905 --> 00:09:15,775
zgłębiać z nami jej tajemnice.

196
00:09:16,016 --> 00:09:19,003
Jeśli tak, nie zapomnij o zasubskrybowaniu

197
00:09:19,103 --> 00:09:20,719
naszego kanału.