1
00:00:00,549 --> 00:00:03,377
Często mówi się, że w sklepowym jedzeniu

2
00:00:03,477 --> 00:00:05,751
jest mnóstwo chemii i bynajmniej 

3
00:00:05,851 --> 00:00:07,456
nie jest to komplement.

4
00:00:07,680 --> 00:00:10,183
Mówiąc tak, mamy na myśli cały arsenał

5
00:00:10,283 --> 00:00:12,266
niekoniecznie zdrowych związków

6
00:00:12,366 --> 00:00:15,021
chemicznych, dodawanych do żywności po to

7
00:00:15,121 --> 00:00:18,179
by się nie psuła, miała zachęcającą do jedzenia

8
00:00:18,279 --> 00:00:19,791
konsystencję, czy lepszy

9
00:00:19,891 --> 00:00:21,722
bardziej uzależniający smak.

10
00:00:22,272 --> 00:00:24,565
Tymczasem chemia to nie tylko proszek

11
00:00:24,665 --> 00:00:26,275
dosypywany do zupy w słoiku

12
00:00:26,375 --> 00:00:28,415
żeby nie zmieniła smaku przez rok

13
00:00:28,928 --> 00:00:31,744
ani oprysk, jaki ogrodnik wykonuje w sadzie

14
00:00:32,000 --> 00:00:34,445
żeby gąsienice nie zjadły mu owoców.

15
00:00:34,816 --> 00:00:38,082
Chemia jest wszędzie. W powietrzu, w ziemi

16
00:00:38,182 --> 00:00:41,319
w jabłku, nawet tym niepryskanym, z sadu 

17
00:00:41,419 --> 00:00:43,501
za domem, a także... w nas.

18
00:00:43,718 --> 00:00:46,003
Cały nasz świat zbudowany jest 

19
00:00:46,103 --> 00:00:48,280
z pierwiastków chemicznych, które łączą się

20
00:00:48,380 --> 00:00:51,643
w związki chemiczne, a one z kolei tworzą

21
00:00:51,743 --> 00:00:55,620
wszystko, co nas otacza, także to, co żywe.

22
00:00:55,808 --> 00:00:58,526
Na lekcjach chemii poznasz całą listę

23
00:00:58,626 --> 00:01:01,968
takich związków, ale w tym filmie zajmiemy się

24
00:01:02,068 --> 00:01:04,412
tymi, które interesują biologów.

25
00:01:16,544 --> 00:01:18,621
Być może czasami czytasz z nudów

26
00:01:18,721 --> 00:01:21,663
przy śniadaniu etykiety produktów spożywczych

27
00:01:21,920 --> 00:01:25,528
więc pewnie takie nazwy, jak białka, tłuszcze

28
00:01:25,628 --> 00:01:27,936
i węglowodany nie są Ci obce.

29
00:01:28,064 --> 00:01:30,482
Te trzy grupy związków wchodzą w skład

30
00:01:30,582 --> 00:01:32,415
wszystkich organizmów żywych.

31
00:01:32,672 --> 00:01:35,744
Nic dziwnego, że tworzą to, co zjadamy.

32
00:01:36,256 --> 00:01:39,072
Każdy organizm zawiera w sobie także wodę

33
00:01:39,328 --> 00:01:42,138
sole mineralne i kwasy nukleinowe.

34
00:01:42,400 --> 00:01:45,565
Naszą opowieść o chemii życia zacznijmy

35
00:01:45,665 --> 00:01:48,830
od związku najlepiej ci znanego - wody.

36
00:01:49,312 --> 00:01:51,428
Bez wody nie byłoby życia na Ziemi.

37
00:01:51,528 --> 00:01:53,037
 A znajdziesz ją nawet tam

38
00:01:53,137 --> 00:01:54,943
gdzie się jej nie spodziewasz.

39
00:01:55,456 --> 00:02:00,832
W naszym ciele woda to 55% - 65% masy ciała.

40
00:02:01,151 --> 00:02:03,383
Mniej, gdy jesteś dziewczyną

41
00:02:03,483 --> 00:02:05,145
więcej, gdy chłopcem.

42
00:02:05,696 --> 00:02:08,440
W ogórku, rzodkiewce, czy meduzie

43
00:02:08,540 --> 00:02:11,538
jej zawartość przekracza 90 procent

44
00:02:12,096 --> 00:02:14,791
ale już kilkuprocentowy ubytek wody

45
00:02:14,891 --> 00:02:16,959
może być zagrożeniem życia.

46
00:02:17,472 --> 00:02:19,776
Wyjaśnię ci to na przykładzie rosołu.

47
00:02:20,032 --> 00:02:22,336
Gdy go doprawiasz, jest smaczny

48
00:02:22,592 --> 00:02:24,882
ale gdy zostanie zbyt długo na gazie 

49
00:02:24,982 --> 00:02:26,589
i odparuje zeń za dużo wody

50
00:02:26,689 --> 00:02:28,304
staje się zbyt słony.

51
00:02:28,480 --> 00:02:30,784
W organizmach sprawa ma się podobnie.

52
00:02:31,040 --> 00:02:33,435
Można porównać naszą wewnętrzną wodę

53
00:02:33,535 --> 00:02:35,812
do rosołu, w którym rozpuszczone są

54
00:02:35,912 --> 00:02:37,695
rozmaite związki chemiczne.

55
00:02:38,208 --> 00:02:41,027
Różnica jest taka, że z rosołu musisz 

56
00:02:41,127 --> 00:02:43,367
odparować sporo wody, by poczuć

57
00:02:43,467 --> 00:02:46,614
zmianę smaku, a w naszym ciele, by zakłócić

58
00:02:46,714 --> 00:02:50,062
równowagę, wystarczy bardzo niewielki ubytek.

59
00:02:50,752 --> 00:02:53,312
Co sprawia, że woda jest tak potrzebna?

60
00:02:53,568 --> 00:02:56,823
No cóż, przede wszystkim życie narodziło się

61
00:02:56,923 --> 00:02:58,775
w wodzie i choć dawno już 

62
00:02:58,875 --> 00:03:01,328
większość organizmów z wody wyszła

63
00:03:01,428 --> 00:03:04,332
nadal ogrom procesów w nich zachodzących

64
00:03:04,432 --> 00:03:06,429
zależy właśnie od wody.

65
00:03:07,136 --> 00:03:09,696
Cały transport opiera się właśnie na niej.

66
00:03:09,952 --> 00:03:11,744
I ten między komórkami

67
00:03:12,000 --> 00:03:13,280
i ten wewnątrz nich.

68
00:03:13,792 --> 00:03:16,861
Rozpuszcza ona wiele substancji i dzięki temu

69
00:03:16,961 --> 00:03:19,564
mogą one płynąć tam, gdzie są potrzebne

70
00:03:19,664 --> 00:03:21,227
albo być usuwane z ciała

71
00:03:21,327 --> 00:03:23,009
gdy potrzebne już nie są.

72
00:03:23,264 --> 00:03:25,374
Reakcje chemiczne w organizmach

73
00:03:25,474 --> 00:03:27,515
również nie zachodzą na sucho.

74
00:03:27,616 --> 00:03:29,560
W niektórych woda stanowi tylko

75
00:03:29,660 --> 00:03:32,454
środowisko reakcji - więcej dowiesz się o tym

76
00:03:32,554 --> 00:03:34,047
z naszych lekcji chemii.

77
00:03:34,249 --> 00:03:36,988
W innych, jak fotosynteza u roślin

78
00:03:37,088 --> 00:03:39,971
jest ona jednym ze składników, które roślina

79
00:03:40,071 --> 00:03:41,504
przerabia na substancje

80
00:03:41,604 --> 00:03:43,487
z których buduje swoje ciało.

81
00:03:44,000 --> 00:03:48,096
To te związki chemiczne: cukry, białka i tłuszcze

82
00:03:48,352 --> 00:03:50,381
wymienialiśmy na początku.

83
00:03:50,656 --> 00:03:53,728
Przyjrzyjmy im się bliżej, po kolei.

84
00:03:56,800 --> 00:03:59,680
Nazwa cukier pewnie kojarzy Ci się głównie 

85
00:03:59,780 --> 00:04:03,000
z białymi, słodkimi kryształkami w cukierniczce.

86
00:04:03,200 --> 00:04:06,528
Tak, ten związek to cukier zwany sacharozą

87
00:04:06,784 --> 00:04:09,757
ale to tylko jeden z bardzo różnorodnej grupy

88
00:04:09,857 --> 00:04:11,890
związków zwanych węglowodanami.

89
00:04:13,184 --> 00:04:15,217
Cukry są dla wielu organizmów

90
00:04:15,317 --> 00:04:17,515
głównym materiałem energetycznym

91
00:04:17,615 --> 00:04:19,598
czyli dostarczającym energii 

92
00:04:19,698 --> 00:04:21,946
do wszelkich procesów życiowych.

93
00:04:22,143 --> 00:04:24,553
Wiele żywych stworzeń, właśnie w formie

94
00:04:24,653 --> 00:04:27,328
cukrów magazynuje energię, z których może ją

95
00:04:27,428 --> 00:04:28,955
pozyskać, gdy potrzebuje.

96
00:04:29,311 --> 00:04:32,355
Popatrz, ziemniak gromadzi w bulwach skrobię

97
00:04:32,455 --> 00:04:34,886
by młode pędy mogły ją wykorzystywać

98
00:04:34,986 --> 00:04:36,081
do wzrostu.

99
00:04:36,479 --> 00:04:38,783
Cukry są także materiałem budulcowym.

100
00:04:39,039 --> 00:04:41,562
Rośliny wykorzystują najczęściej cukier

101
00:04:41,662 --> 00:04:43,937
zwany celulozą, i to z niego budują 

102
00:04:44,037 --> 00:04:45,871
ściany swoich komórek.

103
00:04:46,207 --> 00:04:48,518
Zwierzęta stawiają na chitynę.

104
00:04:48,767 --> 00:04:51,301
Popatrz na pancerzyk chrząszcza 

105
00:04:51,401 --> 00:04:54,177
czy muszlę ślimaka - to też cukier.

106
00:04:57,727 --> 00:05:00,112
Kolejną grupą związków występujących 

107
00:05:00,212 --> 00:05:02,334
w organizmach żywych są tłuszcze.

108
00:05:02,847 --> 00:05:04,895
To świetny magazyn energii.

109
00:05:05,151 --> 00:05:08,763
1 g tłuszczu magazynuje 2 razy więcej energii

110
00:05:08,863 --> 00:05:11,092
niż 1 gram białka czy cukru.

111
00:05:11,551 --> 00:05:14,196
Nic więc dziwnego, że większość organizmów

112
00:05:14,296 --> 00:05:17,083
które muszą aktywnie się poruszać, to właśnie

113
00:05:17,183 --> 00:05:20,149
tłuszcz traktuje jako główny materiał zapasowy.

114
00:05:20,255 --> 00:05:21,942
W końcu pozwala to biegać 

115
00:05:22,042 --> 00:05:23,662
z mniejszym akumulatorem.

116
00:05:24,095 --> 00:05:26,350
My gromadzimy energię w postaci

117
00:05:26,450 --> 00:05:28,506
tkanki tłuszczowej pod skórą 

118
00:05:28,606 --> 00:05:30,290
i wokół różnych narządów

119
00:05:30,390 --> 00:05:32,868
czasem z tym zapasem przesadzając.

120
00:05:33,055 --> 00:05:35,457
U niektórych roślin tłuszcz przeważa 

121
00:05:35,557 --> 00:05:38,174
w nasionach czy owocach, stanowiąc źródło

122
00:05:38,274 --> 00:05:40,977
energii dla kiełkujących zarodków.

123
00:05:41,247 --> 00:05:44,250
Tłuszcz to zresztą nie tylko magazyn energii

124
00:05:44,350 --> 00:05:47,164
na ciężkie czasy. Izoluje też przed zimnem

125
00:05:47,264 --> 00:05:49,662
i chroni przed urazami mechanicznymi

126
00:05:49,762 --> 00:05:51,813
a poza tym jest przez organizmy

127
00:05:51,913 --> 00:05:53,944
wykorzystywany do wielu celów.

128
00:05:54,047 --> 00:05:56,571
Bez niego prawidłowo nie działałby 

129
00:05:56,671 --> 00:05:58,630
układ nerwowy ani regulujące

130
00:05:58,730 --> 00:06:00,445
naszą aktywność hormony.

131
00:06:01,215 --> 00:06:03,549
W tłuszczach rozpuszcza się też wiele

132
00:06:03,649 --> 00:06:06,498
potrzebnych substancji, które nie lubią wody.

133
00:06:06,616 --> 00:06:10,345
Przykładem są witaminy A, D, E i K.

134
00:06:10,687 --> 00:06:14,241
Pomyśl zatem ciepło o tłuszczu, a po orzeszku

135
00:06:14,341 --> 00:06:16,372
opowiem Ci o chemicznych związkach

136
00:06:16,472 --> 00:06:18,570
które nas definiują.

137
00:06:22,249 --> 00:06:24,797
Życie jest formą istnienia białka

138
00:06:24,897 --> 00:06:27,316
tylko w kominie czasem coś załka

139
00:06:27,416 --> 00:06:30,290
pisała kiedyś Agnieszka Osiecka.

140
00:06:30,399 --> 00:06:33,348
I rzeczywiście, wszystkie organizmy żyjące

141
00:06:33,448 --> 00:06:36,061
na Ziemi są zbudowane przede wszystkim

142
00:06:36,161 --> 00:06:39,395
z białka, a w zasadzie z wielu różnych białek.

143
00:06:39,615 --> 00:06:43,110
Jeśli zjadamy białka, nasz organizm rozkłada je

144
00:06:43,210 --> 00:06:46,052
na pojedyncze cegiełki i wedle uznania 

145
00:06:46,152 --> 00:06:48,994
i potrzeby może zbudować z nich białka 

146
00:06:49,094 --> 00:06:52,464
o innej kolejności cegiełek, a co za tym idzie

147
00:06:52,564 --> 00:06:55,513
o innych właściwościach i funkcjach.

148
00:06:55,743 --> 00:06:58,861
Tak robią wszystkie zwierzęta, czy szerzej

149
00:06:58,961 --> 00:07:01,350
organizmy cudzożywne, czyli takie

150
00:07:01,450 --> 00:07:04,718
które żeby żyć, muszą zjadać inne organizmy.

151
00:07:05,215 --> 00:07:07,954
Jak widzisz, białka to przede wszystkim

152
00:07:08,054 --> 00:07:09,363
materiał budulcowy.

153
00:07:09,567 --> 00:07:13,181
To z nich zbudowane są mięśnie, skóra, mózg

154
00:07:13,281 --> 00:07:17,321
czy wątroba, a także sierść, pazury, czy kopyta.

155
00:07:17,503 --> 00:07:19,123
Młode organizmy muszą 

156
00:07:19,223 --> 00:07:21,704
dostarczać sobie białka, by rosnąć

157
00:07:21,804 --> 00:07:24,563
dorosłe - by regenerować uszkodzenia.

158
00:07:25,183 --> 00:07:27,743
Białka jednak nie tylko nas budują.

159
00:07:27,999 --> 00:07:31,012
Także kontrolują to, co się w naszych ciałach

160
00:07:31,112 --> 00:07:33,104
dzieje, i to na różne sposoby.

161
00:07:33,454 --> 00:07:35,835
Są białka zwane enzymami.

162
00:07:36,191 --> 00:07:39,051
To dzięki enzymom trawiennym rozkładamy

163
00:07:39,151 --> 00:07:42,011
jedzenie na użyteczne dla nas cegiełki.

164
00:07:42,335 --> 00:07:45,151
Inne enzymy umożliwiają poruszanie się

165
00:07:45,407 --> 00:07:47,455
biorąc udział w skurczach mięśni

166
00:07:47,967 --> 00:07:49,415
wspierają nas w obronie

167
00:07:49,515 --> 00:07:51,550
przed chorobotwórczymi mikrobami

168
00:07:51,807 --> 00:07:53,394
albo stanowią broń

169
00:07:53,494 --> 00:07:56,445
bo są składnikami jadów i toksyn.

170
00:07:56,596 --> 00:07:59,487
Białka są też materiałem zapasowym.

171
00:07:59,743 --> 00:08:02,047
Ten sposób magazynowania energii

172
00:08:02,303 --> 00:08:04,351
wykorzystują rośliny strączkowe

173
00:08:04,607 --> 00:08:06,399
takie jak groch, czy fasola.

174
00:08:07,417 --> 00:08:09,099
Skąd brać białka?

175
00:08:09,215 --> 00:08:11,947
Można jej znaleźć w zasadzie w każdym

176
00:08:12,047 --> 00:08:15,105
organizmie, ale źródłem dużych jego ilości

177
00:08:15,205 --> 00:08:18,263
są mięsa, jajka, nabiał czy wspomniane już

178
00:08:18,363 --> 00:08:19,817
 rośliny strączkowe.

179
00:08:23,551 --> 00:08:26,267
Przed orzeszkiem mówiliśmy o składnikach

180
00:08:26,367 --> 00:08:28,671
których każdy organizm ma sporo.

181
00:08:29,183 --> 00:08:31,857
Czas na agentów do zadań specjalnych.

182
00:08:31,999 --> 00:08:34,559
Potrzebujemy ich w minimalnych ilościach

183
00:08:34,815 --> 00:08:36,586
ale nie da się bez nich żyć.

184
00:08:36,863 --> 00:08:38,633
To sole mineralne.

185
00:08:39,516 --> 00:08:42,951
Chyba każdy wie, że aby roślinki w doniczkach

186
00:08:43,051 --> 00:08:46,359
czy skrzynkach zdrowo rosły i pięknie kwitły

187
00:08:46,459 --> 00:08:48,655
trzeba je regularnie nawozić.

188
00:08:48,789 --> 00:08:51,711
Nawozy dostarczają właśnie soli mineralnych

189
00:08:51,852 --> 00:08:54,742
czyli pierwiastków niezbędnych roślinom

190
00:08:54,842 --> 00:08:56,853
do wzrostu, budowania tkanek

191
00:08:56,953 --> 00:08:59,692
wytwarzania kwiatów, owoców i nasion.

192
00:08:59,993 --> 00:09:02,990
Ale nas też trzeba regularnie nawozić.

193
00:09:03,231 --> 00:09:05,702
Musimy dostarczyć ciału z pożywieniem

194
00:09:05,802 --> 00:09:08,223
związków mineralnych, niezbędnych nam

195
00:09:08,323 --> 00:09:09,499
do funkcjonowania.

196
00:09:09,631 --> 00:09:12,317
I tak na przykład wapń jest potrzebny

197
00:09:12,417 --> 00:09:15,176
do budowania kości i działania mięśni.

198
00:09:15,519 --> 00:09:18,564
Inne sole mineralne dostarczają nam takich

199
00:09:18,664 --> 00:09:21,806
niezbędnych pierwiastków, jak potas i magnez

200
00:09:21,906 --> 00:09:24,753
odpowiadające za prawidłową pracę mięśni

201
00:09:24,853 --> 00:09:27,995
i nerwów, czy żelazo, bez którego nasza krew

202
00:09:28,095 --> 00:09:30,108
nie mogłaby przenosić tlenu.

203
00:09:30,910 --> 00:09:34,389
Są jeszcze związki, które stanowią instrukcję

204
00:09:34,506 --> 00:09:36,970
według której działa cały organizm.

205
00:09:37,103 --> 00:09:38,815
To kwasy nukleinowe.

206
00:09:39,071 --> 00:09:41,033
Pod tą niełatwą nazwą kryje się 

207
00:09:41,133 --> 00:09:42,654
nasz materiał genetyczny.

208
00:09:42,996 --> 00:09:44,619
Znajdziesz je w komórkach

209
00:09:44,719 --> 00:09:46,475
każdego organizmu na Ziemi.

210
00:09:46,751 --> 00:09:49,567
To w nich są zapisane informacje o tym

211
00:09:49,823 --> 00:09:53,731
jaki masz kolor oczu i o tym, że masz dwie ręce

212
00:09:53,831 --> 00:09:56,897
i dwie nogi, a twój pies cztery łapy.

213
00:10:01,087 --> 00:10:03,660
Wiemy już, jakie związki wchodzą w skład

214
00:10:03,760 --> 00:10:04,955
 organizmów żywych.

215
00:10:05,205 --> 00:10:06,679
Ich różnorodność może 

216
00:10:06,779 --> 00:10:08,485
przyprawić o zawrót głowy.

217
00:10:09,023 --> 00:10:11,987
Okazuje się jednak, że wszystkie da się

218
00:10:12,087 --> 00:10:13,822
zbudować z niewielkiej liczby 

219
00:10:13,922 --> 00:10:15,359
pierwiastków chemicznych.

220
00:10:15,679 --> 00:10:17,471
To trochę jak z klockami.

221
00:10:17,727 --> 00:10:20,031
Możesz mieć tylko kilka rodzajów

222
00:10:20,172 --> 00:10:23,112
a tworzyć z nich konstrukcje, które w zasadzie

223
00:10:23,212 --> 00:10:24,917
ogranicza tylko wyobraźnia.

224
00:10:25,407 --> 00:10:28,471
Klocki wchodzące w skład wszystkich

225
00:10:28,571 --> 00:10:31,940
omawianych w filmie związków, to węgiel

226
00:10:32,040 --> 00:10:35,370
wodór, tlen, azot, siarka oraz fosfor.

227
00:10:35,903 --> 00:10:39,281
Te pierwiastki tworzą niemal 98% masy ciała

228
00:10:39,381 --> 00:10:41,283
żywych organizmów.

229
00:10:41,535 --> 00:10:45,375
Innych, jak wapnia, magnezu, potasu czy żelaza

230
00:10:45,631 --> 00:10:47,167
potrzeba nam o wiele mniej

231
00:10:47,423 --> 00:10:49,471
co jednak nie umniejsza ich roli.

232
00:10:53,055 --> 00:10:55,606
Jeśli nas uważnie oglądasz, to na pewno

233
00:10:55,706 --> 00:10:58,340
bez problemu wymienisz trzy najważniejsze

234
00:10:58,440 --> 00:11:00,141
grupy związków chemicznych 

235
00:11:00,241 --> 00:11:02,525
obecnych we wszystkich organizmach.

236
00:11:05,599 --> 00:11:09,219
To białka, tłuszcze i węglowodany.

237
00:11:13,279 --> 00:11:15,757
Każdy żywy organizm jest zbudowany

238
00:11:15,857 --> 00:11:18,954
z wielu związków chemicznych, ale wszystkie

239
00:11:19,054 --> 00:11:22,225
one składają się ze stosunkowo ograniczonego

240
00:11:22,325 --> 00:11:25,199
zestawu pierwiastków chemicznych, takich

241
00:11:25,299 --> 00:11:28,892
jak węgiel, azot, wodór, tlen, siarka czy fosfor.

242
00:11:29,430 --> 00:11:32,506
Te pierwiastki stanowią podstawę białek

243
00:11:32,606 --> 00:11:35,922
cukrów i tłuszczów, w różnych proporcjach.

244
00:11:36,339 --> 00:11:39,412
Żywe istoty składają się także z wody

245
00:11:39,512 --> 00:11:41,150
 i soli mineralnych.

246
00:11:41,695 --> 00:11:43,743
Instrukcję do działania organizmu

247
00:11:43,999 --> 00:11:45,791
stanowią kwasy nukleinowe

248
00:11:46,047 --> 00:11:48,326
czyli materiał genetyczny.

249
00:11:51,240 --> 00:11:54,453
Niech ten film sprawi że poczujesz chemię 

250
00:11:54,553 --> 00:11:57,000
do biologii. Po więcej materiałów 

251
00:11:57,100 --> 00:11:59,348
niezbędnych uczniowi, jak tlen i woda 

252
00:11:59,448 --> 00:12:03,458
komórkom, zapraszam na pistacja.tv