1 00:00:00,512 --> 00:00:02,304 Czy rośliny myślą? 2 00:00:02,816 --> 00:00:05,410 Tego jeszcze nie wiadomo, ale naukowcy 3 00:00:05,510 --> 00:00:07,706 wykazali, że potrafią przewidywać 4 00:00:07,806 --> 00:00:08,938 i kojarzyć fakty. 5 00:00:09,216 --> 00:00:11,715 Kuzynka naszej malwy, ślazówka, w nocy 6 00:00:11,815 --> 00:00:14,801 odkręca swoje liście tak, by były przygotowane 7 00:00:14,901 --> 00:00:17,484 na pierwsze promienie nadchodzącego dnia 8 00:00:17,584 --> 00:00:20,033 chociaż żaden świetlny bodziec do nich 9 00:00:20,133 --> 00:00:21,894 w czasie ruchu nie dociera. 10 00:00:22,272 --> 00:00:24,812 Co ciekawe, wiedzę tę przekazuje swoim 11 00:00:24,912 --> 00:00:27,743 młodym odrostom,które już od pierwszych dni 12 00:00:27,843 --> 00:00:30,810 pamiętają, jak mają nocą ustawić swoje liście 13 00:00:30,910 --> 00:00:34,108 by chwytać jak najwięcej porannego światła. 14 00:00:34,560 --> 00:00:37,241 Z kolei groch zwyczajny można podobno 15 00:00:37,341 --> 00:00:39,899 wytresować tak, by dźwięk wiatraczka 16 00:00:39,999 --> 00:00:42,557 i ruch powietrza, rośliny skojarzyły 17 00:00:42,657 --> 00:00:45,288 z obecnością światła i rosły w stronę 18 00:00:45,388 --> 00:00:47,946 tego neutralnego bodźca, przewidując 19 00:00:48,046 --> 00:00:49,620 że światło tam będzie. 20 00:00:49,920 --> 00:00:53,245 My w dzisiejszej lekcji nie będziemy tresować 21 00:00:53,345 --> 00:00:54,795 roślin ani zwierząt. 22 00:00:54,895 --> 00:00:57,885 Zajmiemy się jednak podstawowymi procesami 23 00:00:57,985 --> 00:01:00,563 życiowymi, jakie każdej żywej istocie 24 00:01:00,663 --> 00:01:02,640 są potrzebne do przetrwania. 25 00:01:14,240 --> 00:01:17,575 Już na początku prośba do Ciebie. Zastanów się 26 00:01:17,675 --> 00:01:20,127 co musi robić każdy żywy organizm. 27 00:01:22,944 --> 00:01:25,350 Mam nadzieję, że przyszło Ci na myśl 28 00:01:25,450 --> 00:01:28,937 że musi jeść, oddychać, ruszać się 29 00:01:29,037 --> 00:01:33,363 a może i... wydalać. I bardzo słusznie. 30 00:01:33,696 --> 00:01:36,308 Do kompletu wypadałoby jeszcze dołączyć 31 00:01:36,408 --> 00:01:37,791 wzrost i rozmnażanie. 32 00:01:38,048 --> 00:01:40,043 Opowiemy o nich po kolei. 33 00:01:40,352 --> 00:01:42,368 Zacznijmy od oddychania. 34 00:01:42,656 --> 00:01:45,691 Każdy żywy organizm oddycha, niezależnie 35 00:01:45,791 --> 00:01:49,007 czy jest zwierzęciem, rośliną, czy bakterią 36 00:01:49,107 --> 00:01:51,320 i czy jest ogromny jak sekwoja 37 00:01:51,420 --> 00:01:54,905 czy mikroskopijny i ma tylko jedną komórkę. 38 00:01:55,200 --> 00:01:57,911 Oddychając dostarcza sobie energii potrzebnej 39 00:01:58,011 --> 00:02:00,415 do wszelkich innych czynności życiowych. 40 00:02:00,647 --> 00:02:03,407 Energia ta pochodzi z rozkładu związków 41 00:02:03,507 --> 00:02:06,988 organicznych, takich jak prosty cukier - glukoza. 42 00:02:07,232 --> 00:02:09,531 Większość organizmów przy oddychaniu 43 00:02:09,631 --> 00:02:11,995 wykorzystuje obecny w powietrzu tlen. 44 00:02:12,352 --> 00:02:15,163 Przede wszystkim dlatego, że oddychanie 45 00:02:15,263 --> 00:02:18,464 tlenowe dostarcza kilkakrotnie więcej energii 46 00:02:18,564 --> 00:02:21,545 niż beztlenowe, praktykowane między innymi 47 00:02:21,645 --> 00:02:24,123 przez część bakterii i grzybów. 48 00:02:24,384 --> 00:02:26,696 Więcej o tym procesie opowiadamy 49 00:02:26,796 --> 00:02:28,886 w innym filmie tej playlisty. 50 00:02:32,064 --> 00:02:35,136 Zaraz, zaraz, powiesz, a skąd ten cukier? 51 00:02:35,392 --> 00:02:38,208 No właśnie, trzeba go skądś pozyskać. 52 00:02:38,464 --> 00:02:40,256 Odżywianie to drugi 53 00:02:40,512 --> 00:02:43,328 absolutnie niezbędny do życia proces. 54 00:02:43,584 --> 00:02:46,327 Rośliny i niektóre mikroorganizmy 55 00:02:46,427 --> 00:02:49,791 są samożywne, to znaczy, że pozyskują 56 00:02:49,891 --> 00:02:53,183 bogate w energię związki, jak cukier właśnie 57 00:02:53,283 --> 00:02:55,722 w procesie zwanym fotosyntezą 58 00:02:55,822 --> 00:02:58,284 (o którym opowiadamy w innym filmie) 59 00:02:58,384 --> 00:03:00,258 lub chemosyntezą. 60 00:03:00,736 --> 00:03:04,281 Jeśli nie jesteś rośliną, to jedyną opcją jest 61 00:03:04,381 --> 00:03:07,485 zjeść gotowy cukier, a także inne związki 62 00:03:07,585 --> 00:03:10,114 w jakie organizmy go przerabiają. 63 00:03:10,464 --> 00:03:12,409 Część zjedzonego pożywienia 64 00:03:12,509 --> 00:03:15,586 jest wykorzystywana jako budulec do wzrostu 65 00:03:15,686 --> 00:03:18,541 lub naprawy uszkodzeń, część jako paliwo 66 00:03:18,641 --> 00:03:21,694 do innych, niezbędnych procesów życiowych. 67 00:03:22,240 --> 00:03:24,872 Tak dzieje się zarówno u jednokomórkowych 68 00:03:24,972 --> 00:03:27,553 pierwotniaków, jak i u wielorybów. 69 00:03:31,782 --> 00:03:33,845 W trakcie rozkładu pokarmu celem 70 00:03:33,945 --> 00:03:36,156 wydobycia z niego energii i budulca 71 00:03:36,256 --> 00:03:38,731 powstają też produkty, których organizm 72 00:03:38,831 --> 00:03:41,950 nie potrzebuje, a nawet takie, które mu szkodzą. 73 00:03:42,208 --> 00:03:45,536 Należą tu między innymi ditlenek węgla i woda. 74 00:03:45,792 --> 00:03:48,608 Ich nadmiar musi być wydalony z organizmu. 75 00:03:48,864 --> 00:03:50,693 Są na to różne sposoby. 76 00:03:50,912 --> 00:03:53,296 Jednokomórkowe organizmy po prostu 77 00:03:53,396 --> 00:03:55,444 wyrzucają niepotrzebne związki 78 00:03:55,544 --> 00:03:57,928 na zewnątrz przez błonę komórkową. 79 00:03:58,080 --> 00:03:59,821 U bardziej skomplikowanych 80 00:03:59,921 --> 00:04:01,957 wielokomórkowych, służą do tego 81 00:04:02,057 --> 00:04:03,867 wyspecjalizowane struktury. 82 00:04:03,968 --> 00:04:07,040 Na przykład my, podobnie jak większość ssaków 83 00:04:07,296 --> 00:04:09,909 wydalamy część zbędnych nam substancji 84 00:04:10,009 --> 00:04:13,232 przez płuca, część z potem przez skórę 85 00:04:13,332 --> 00:04:16,850 część przez nerki, a części pozbywamy się 86 00:04:16,950 --> 00:04:18,565 hmmm... z kupą. 87 00:04:23,167 --> 00:04:26,489 Jeśli z tego, co zjadamy, więcej idzie na budowę 88 00:04:26,589 --> 00:04:28,385 niż na utrzymanie i naprawy 89 00:04:28,485 --> 00:04:30,542 mamy do czynienia ze wzrostem. 90 00:04:30,797 --> 00:04:33,496 Każdy żywy organizm rośnie i rozwija się 91 00:04:33,596 --> 00:04:35,695 przynajmniej w pierwszym okresie 92 00:04:35,795 --> 00:04:36,891 swojego życia. 93 00:04:36,991 --> 00:04:39,551 Ty zatem również zaliczasz się do tej grupy. 94 00:04:40,063 --> 00:04:42,139 Rośniesz, przybywa Ci mięśni 95 00:04:42,239 --> 00:04:43,859 zębów i innych tkanek. 96 00:04:44,159 --> 00:04:46,677 Większość żywych stworzeń ma jednak 97 00:04:46,777 --> 00:04:48,855 swój gatunkowy limit wzrostu. 98 00:04:49,023 --> 00:04:51,583 Nie spotkasz mrówki wielkości słonia 99 00:04:51,839 --> 00:04:54,998 ani stokrotki wielkości słonecznika, prawda? 100 00:04:59,263 --> 00:05:01,573 Gdy organizm przestaje rosnąć 101 00:05:01,673 --> 00:05:04,389 włącza inną funkcję - rozmnażanie. 102 00:05:05,407 --> 00:05:08,296 W tym procesie tworzy nowe, podobne sobie 103 00:05:08,396 --> 00:05:10,948 byty. Nowe organizmy, które podtrzymują 104 00:05:11,048 --> 00:05:12,718 ciągłość życia na Ziemi. 105 00:05:12,831 --> 00:05:15,444 Ogólnie rzecz biorąc, może to robić 106 00:05:15,544 --> 00:05:18,736 na dwa sposoby: bezpłciowo lub płciowo. 107 00:05:18,975 --> 00:05:21,507 Rozmnażanie bezpłciowe praktykują 108 00:05:21,607 --> 00:05:24,542 na przykład bakterie, które po prostu dzielą się 109 00:05:24,642 --> 00:05:27,812 na pół, z każdej komórki powstają więc dwie 110 00:05:27,912 --> 00:05:29,747 nowe bakterie, co do zasady 111 00:05:29,847 --> 00:05:31,517 identyczne z oryginałem. 112 00:05:32,031 --> 00:05:34,673 Rozmnażanie płciowe wymaga istnienia 113 00:05:34,773 --> 00:05:38,038 osobników dwóch płci i z zasady nowe osobniki 114 00:05:38,138 --> 00:05:40,805 produkuje tylko połowa danego gatunku 115 00:05:40,905 --> 00:05:42,126 ta żeńska połowa. 116 00:05:42,271 --> 00:05:45,019 Potomstwo jest podobne do swoich rodziców 117 00:05:45,119 --> 00:05:46,755 ale nie identyczne. 118 00:05:50,207 --> 00:05:51,999 Co jeszcze robi każdy organizm? 119 00:05:52,767 --> 00:05:56,116 Reaguje na zmiany w otoczeniu, czyli bodźce. 120 00:05:57,119 --> 00:05:59,905 Taka reakcja może przybierać różną postać 121 00:06:00,005 --> 00:06:02,238 ale bardzo często ma formę ruchu. 122 00:06:02,751 --> 00:06:05,622 Roślina skręca swojej liście, by chwytały 123 00:06:05,722 --> 00:06:08,258 jak najwięcej światła potrzebnego jej 124 00:06:08,358 --> 00:06:11,393 do fotosyntezy, bakterie wykorzystują rzęski 125 00:06:11,493 --> 00:06:14,528 i wici, by przemieścić się w pobliże pokarmu 126 00:06:14,628 --> 00:06:17,449 lub oddalić od tego, co może im zagrażać. 127 00:06:17,549 --> 00:06:19,373 Na przykład uciec w miejsce 128 00:06:19,473 --> 00:06:22,620 gdzie jest niższe stężenie antybiotyku. 129 00:06:22,975 --> 00:06:25,492 Sarna ucieka przed wilkiem, a jaskółka 130 00:06:25,592 --> 00:06:27,838 goni za muchą, by się nią pożywić. 131 00:06:28,095 --> 00:06:31,148 Ty też reagujesz na bodźce, na przykład cofasz 132 00:06:31,248 --> 00:06:34,090 rękę, gdy dotkniesz gorącego garnka lub 133 00:06:34,190 --> 00:06:37,198 wybiegasz na przerwę, gdy usłyszysz dzwonek. 134 00:06:39,103 --> 00:06:41,838 Czas na sprawdzenie zdobytej wiedzy. Wymień 135 00:06:41,938 --> 00:06:44,571 podstawowe czynności życiowe organizmów. 136 00:06:47,551 --> 00:06:50,915 Jest wśród nich oddychanie, odżywianie 137 00:06:51,015 --> 00:06:53,610 wydalanie, wzrost, rozmnażanie 138 00:06:53,710 --> 00:06:56,895 i reagowanie na bodźce (w tym ruch). 139 00:07:04,291 --> 00:07:07,101 W tej lekcji poznaliśmy podstawowe procesy 140 00:07:07,201 --> 00:07:09,757 charakterystyczne dla wszystkich żywych 141 00:07:09,857 --> 00:07:13,008 organizmów, niezależnie od kształtu i rozmiaru. 142 00:07:13,151 --> 00:07:16,333 Pamiętaj, każdy organizm je ma, nawet jeśli 143 00:07:16,433 --> 00:07:18,562 nie widać, by nich korzystał. 144 00:07:21,087 --> 00:07:24,002 Mam nadzieję, że ta lekcja była bodźcem 145 00:07:24,102 --> 00:07:26,815 na który zareagujesz wzrostem apetytu 146 00:07:26,915 --> 00:07:28,765 na kolejną porcję wiedzy. 147 00:07:29,023 --> 00:07:32,741 Znajdziesz ją jak zawsze na pistacja.tv 148 00:07:32,863 --> 00:07:35,130 W międzyczasie wykonaj ruch palcem 149 00:07:35,230 --> 00:07:37,621 i daj nam łapkę w górę.