1
00:00:00,512 --> 00:00:03,514
Dawno, dawno temu, gdy nie było jeszcze 

2
00:00:03,614 --> 00:00:05,498
telefonów z kompasem i GPS

3
00:00:05,598 --> 00:00:08,066
 łatwiej było zgubić się w lesie.

4
00:00:08,192 --> 00:00:10,214
W odnalezieniu właściwego kierunku 

5
00:00:10,314 --> 00:00:12,851
miała pomóc obserwacja, że mech rośnie 

6
00:00:12,951 --> 00:00:15,915
zawsze bujniej po tej stronie pnia drzewa

7
00:00:16,015 --> 00:00:18,060
 która jest zwrócona na północ.

8
00:00:18,176 --> 00:00:19,712
Niestety, to mit.

9
00:00:19,968 --> 00:00:23,037
Mchy uwielbiają miejsca wilgotne i zacienione

10
00:00:23,137 --> 00:00:26,226
i przepadają za drzewami, ale takie miejscówki

11
00:00:26,326 --> 00:00:29,257
nie zawsze są powiązane ze stronami świata.

12
00:00:29,440 --> 00:00:32,553
Wystarczy, że południową stronę pnia zacienia

13
00:00:32,653 --> 00:00:35,435
jakiś inny, duży okaz drzewa, a już mech 

14
00:00:35,535 --> 00:00:38,367
ochoczo bierze ją w posiadanie i porasta.

15
00:00:38,529 --> 00:00:41,690
Zresztą, co mieliby powiedzieć Australijczycy

16
00:00:41,790 --> 00:00:43,840
skoro u nich najbardziej zacieniona

17
00:00:43,940 --> 00:00:46,591
jest statystycznie właśnie południowa strona?

18
00:00:47,104 --> 00:00:48,832
Ta lekcja będzie o tym 

19
00:00:48,932 --> 00:00:52,053
dlaczego mchy uwielbiają drzewa i wilgoć.

20
00:01:03,630 --> 00:01:05,280
Z czym kojarzy Ci się mech?

21
00:01:05,536 --> 00:01:08,608
Założę się, że z czymś zielonym i mięciutkim.

22
00:01:08,864 --> 00:01:11,416
To dobre skojarzenie, bo większość mchów

23
00:01:11,516 --> 00:01:14,003
jest właśnie zielona i miękka w dotyku

24
00:01:14,240 --> 00:01:18,173
jak super elastyczny materac albo łóżko wodne.

25
00:01:18,336 --> 00:01:20,462
Uwierz mi, stąpanie po torfowisku 

26
00:01:20,562 --> 00:01:22,269
daje podobne wrażenie.

27
00:01:22,432 --> 00:01:25,660
Mchy takie, jak nasz rodzimy płonnik pospolity 

28
00:01:25,760 --> 00:01:28,988
zamieszkują wilgotne, raczej zacienione miejsca

29
00:01:29,088 --> 00:01:32,239
i stanowią mięciutką część runa leśnego.

30
00:01:32,416 --> 00:01:35,513
Mięciutkość jest zasługą budowy ich tkanek.

31
00:01:35,744 --> 00:01:38,905
Tych tkanek nie jest zbyt wiele, ale możemy

32
00:01:39,005 --> 00:01:41,295
znaleźć w mchu tkankę miękiszową

33
00:01:41,395 --> 00:01:43,834
odpowiedzialną za przeprowadzanie 

34
00:01:43,934 --> 00:01:46,597
fotosyntezy i gromadzenie składników 

35
00:01:46,697 --> 00:01:49,061
odżywczych, czy delikatną tkankę 

36
00:01:49,161 --> 00:01:50,679
wzmacniającą łodyżki.

37
00:01:50,878 --> 00:01:53,887
Mchy zaliczamy do organowców, czyli roślin

38
00:01:53,987 --> 00:01:57,165
które posiadają wyodrębnione korzenie, łodygi

39
00:01:57,265 --> 00:02:00,872
i liście. Tyle, że akurat u mchów nie są to 

40
00:02:01,092 --> 00:02:03,422
prawdziwe łodygi, liście czy korzenie

41
00:02:03,594 --> 00:02:05,469
lecz ich niepozorne odpowiedniki 

42
00:02:05,569 --> 00:02:07,702
wykonujące podobne zadania.

43
00:02:07,849 --> 00:02:10,713
Zamiast łodyg są zatem łodyżki, a zamiast

44
00:02:10,813 --> 00:02:13,982
korzeni chwytniki, które służą zresztą głównie

45
00:02:14,082 --> 00:02:16,235
do mocowania rośliny w podłożu.

46
00:02:16,448 --> 00:02:19,575
Pobieranie i gromadzenie wody, tej deszczowej

47
00:02:19,675 --> 00:02:22,822
ale także tej obecnej w powietrzu, na przykład

48
00:02:22,922 --> 00:02:25,272
w postaci mgły, to domena listków.

49
00:02:25,408 --> 00:02:27,250
Najczęściej są one zbudowane 

50
00:02:27,350 --> 00:02:28,881
z jednej warstwy komórek 

51
00:02:28,981 --> 00:02:30,889
więc nieodporne na wysychanie.

52
00:02:30,989 --> 00:02:33,341
U niektórych mchów spotyka się 

53
00:02:33,441 --> 00:02:36,053
nitkowate, liściokształtne wyrostki

54
00:02:36,153 --> 00:02:38,300
służące do zatrzymywania wody

55
00:02:38,400 --> 00:02:40,780
a u płonników specjalne listewki

56
00:02:40,880 --> 00:02:43,310
które ułatwiają jej gromadzenie.

57
00:02:43,584 --> 00:02:46,475
Mech potrafi zgromadzić w swoich tkankach

58
00:02:46,575 --> 00:02:48,268
naprawdę duże ilości wody

59
00:02:48,368 --> 00:02:51,065
a nawet, gdy z pozoru wyschnie na pieprz

60
00:02:51,165 --> 00:02:53,360
potrafi się odrodzić, gdy tylko 

61
00:02:53,460 --> 00:02:55,131
znajdzie do niej dostęp.

62
00:02:55,231 --> 00:02:57,819
Przekonajmy się o tym doświadczalnie.

63
00:02:58,432 --> 00:02:59,868
Będziemy potrzebować:

64
00:02:59,968 --> 00:03:01,657
plastikowej tacki

65
00:03:01,757 --> 00:03:03,708
garści wysuszonego mchu

66
00:03:03,808 --> 00:03:05,856
słoika lub innego naczynia

67
00:03:05,956 --> 00:03:06,976
wody

68
00:03:07,076 --> 00:03:08,390
wagi kuchennej.

69
00:03:08,672 --> 00:03:11,615
Ułóż mech na tacce i zważ go na wadze.

70
00:03:11,715 --> 00:03:13,196
Zanotuj jego masę.

71
00:03:13,536 --> 00:03:15,328
Umieść roślinę w naczyniu

72
00:03:15,584 --> 00:03:18,144
i zalej ją pół litrem zimnej wody.

73
00:03:18,656 --> 00:03:20,628
Pozostaw na cztery-pięć dni.

74
00:03:20,960 --> 00:03:23,263
Po tym czasie odsącz mech z wody

75
00:03:23,363 --> 00:03:24,563
 i zważ ponownie.

76
00:03:24,800 --> 00:03:27,616
Porównaj masę suchego i namoczonego mchu.

77
00:03:27,872 --> 00:03:29,481
Co obserwujesz?

78
00:03:29,726 --> 00:03:33,404
Masa mchu zwiększyła się o 49 gramów.

79
00:03:33,504 --> 00:03:36,320
Za to wody w słoiku zdecydowanie ubyło.

80
00:03:36,576 --> 00:03:39,004
Wnioskujemy, że mech wchłonął wodę

81
00:03:39,104 --> 00:03:41,387
powiększając masę swoich tkanek.

82
00:03:41,621 --> 00:03:44,370
Gdy jest sucho, nagromadzona w tkankach

83
00:03:44,470 --> 00:03:46,595
woda powoli paruje umożliwiając

84
00:03:46,695 --> 00:03:49,013
innym roślinom przetrwanie suszy.

85
00:03:49,120 --> 00:03:51,419
To niezwykle ważna funkcja mchów.

86
00:03:51,519 --> 00:03:54,518
Ze względu na nią i na niewielkie wymagania

87
00:03:54,618 --> 00:03:57,474
środowiskowe, te rośliny określane są mianem

88
00:03:57,574 --> 00:03:59,153
organizmów pionierskich. 

89
00:03:59,253 --> 00:04:01,773
To znaczy, że jako pierwsze zasiedlają 

90
00:04:01,873 --> 00:04:04,661
jakieś środowisko, na przykład pogorzelisko

91
00:04:04,761 --> 00:04:06,784
nagie skały, czy tereny podmokłe.

92
00:04:07,040 --> 00:04:10,332
Przekształcając je, dają szansę innym roślinom

93
00:04:10,432 --> 00:04:12,003
tym samym współtworząc 

94
00:04:12,103 --> 00:04:13,797
nowe fragmenty przyrody.

95
00:04:17,024 --> 00:04:18,519
Po czym poznać mech?

96
00:04:18,691 --> 00:04:20,530
Najprościej po rozmiarze.

97
00:04:20,863 --> 00:04:22,831
Ze względu na prostą budowę 

98
00:04:22,931 --> 00:04:24,777
i słabo wykształcone tkanki

99
00:04:24,877 --> 00:04:28,071
rośliny z tej gromady są niziutkie i płożące.

100
00:04:28,287 --> 00:04:31,548
Zwykle nie dorastają do 10 cm, a łodyżki

101
00:04:31,648 --> 00:04:34,611
najwyższych gatunków ledwie wyrastają

102
00:04:34,711 --> 00:04:36,813
ponad pół metra wysokości.

103
00:04:37,158 --> 00:04:39,195
Spójrz na pędzlik murowy

104
00:04:39,295 --> 00:04:42,074
niziutki, maksymalnie trzycentymetrowy mech

105
00:04:42,174 --> 00:04:44,047
który spotkasz także w mieście

106
00:04:44,147 --> 00:04:46,991
bo toleruje zanieczyszczenia i przesuszenie.

107
00:04:47,231 --> 00:04:49,424
Podobne, niepozorne rozmiary 

108
00:04:49,524 --> 00:04:51,872
osiąga skrętek wilgociomierczy.

109
00:04:52,095 --> 00:04:54,893
Ten mech ma wyprostowane, lecz króciutkie

110
00:04:54,993 --> 00:04:56,958
mierzące niecałe 2 cm łodyżki

111
00:04:57,183 --> 00:05:00,065
skręcające się pod wpływem wilgoci.

112
00:05:00,287 --> 00:05:01,751
Może być wykorzystywany 

113
00:05:01,851 --> 00:05:04,515
do oczyszczania wody, na przykład z ołowiu.

114
00:05:04,639 --> 00:05:07,455
Podobne właściwości pochłaniania szkodliwych

115
00:05:07,711 --> 00:05:10,568
związków chemicznych, w tym metali ciężkich

116
00:05:10,668 --> 00:05:13,204
ma wiele mchów, jak rokietnik pospolity

117
00:05:13,304 --> 00:05:14,876
czy sanonia haczykowata.

118
00:05:15,135 --> 00:05:16,963
Można zatem uznać, że mchy

119
00:05:17,063 --> 00:05:18,697
oczyszczają środowisko. 

120
00:05:18,797 --> 00:05:21,781
Pełnią jeszcze jedną, bardzo istotną rolę.

121
00:05:22,047 --> 00:05:25,436
Chodzi o mchy torfowe, które tworzą torf.

122
00:05:25,631 --> 00:05:28,316
Na pewno zdarzyło ci się taki torf spotkać

123
00:05:28,416 --> 00:05:30,906
choćby jako dodatek do ziemi ogrodowej.

124
00:05:31,007 --> 00:05:33,925
Jeśli masz kwiatki doniczkowe, to pewnie wies

125
00:05:34,025 --> 00:05:36,233
że dodatek torfu sprawia, że ziemia

126
00:05:36,333 --> 00:05:37,734
lepiej utrzymuje wodę.

127
00:05:37,919 --> 00:05:40,436
Ze względu na niezłą kaloryczność można go

128
00:05:40,536 --> 00:05:42,014
 wykorzystać jako paliwo.

129
00:05:42,271 --> 00:05:44,368
Bywa używany także w budownictwie

130
00:05:44,468 --> 00:05:46,110
 jako materiał izolacyjny.

131
00:05:46,307 --> 00:05:49,260
W rolnictwie wykorzystuje się go do poprawy

132
00:05:49,360 --> 00:05:52,033
właściwości gleb i w produkcji nawozów.

133
00:05:52,255 --> 00:05:55,418
Co ciekawe, torfowce rosną bez ograniczeń.

134
00:05:55,583 --> 00:05:58,383
Nowe komórki przeprowadzające fotosyntezę

135
00:05:58,483 --> 00:05:59,842
są stale produkowane 

136
00:05:59,942 --> 00:06:01,768
a martwe - spychane w głąb.

137
00:06:01,983 --> 00:06:04,187
Te ostatnie działają jak gąbka.

138
00:06:04,287 --> 00:06:07,769
Gromadząc wodę tworzą gęste, nasiąknięte nią

139
00:06:07,869 --> 00:06:10,549
darnie, sprężyste niczym materace.

140
00:06:10,687 --> 00:06:13,356
Po pewnym czasie położone najgłębiej 

141
00:06:13,456 --> 00:06:16,369
części torfowca obumierają i pod ciężarem

142
00:06:16,469 --> 00:06:19,455
wyżej położonych tkanek zostają sprasowane

143
00:06:19,555 --> 00:06:22,394
tworząc - o czym mówiliśmy już wcześniej

144
00:06:22,494 --> 00:06:23,546
- torf właśnie.

145
00:06:26,111 --> 00:06:28,761
Wiemy już, jak mech wygląda, gdzie rośnie

146
00:06:28,861 --> 00:06:30,654
jak pobiera i gromadzi wodę.

147
00:06:30,911 --> 00:06:33,309
Teraz opowiem Ci, jak się powiela.

148
00:06:33,471 --> 00:06:36,461
Rośliny z tej grupy należą do zarodnikowych.

149
00:06:36,633 --> 00:06:39,637
To znaczy, że rozmnażają się poprzez zarodniki

150
00:06:39,871 --> 00:06:42,567
a do tego występują u nich na zmianę 

151
00:06:42,667 --> 00:06:45,313
pokolenia rozmnażające się bezpłciowo

152
00:06:45,413 --> 00:06:47,961
przez zarodniki właśnie, i płciowo.

153
00:06:48,319 --> 00:06:50,445
Zielony mech to pokolenie płciowe 

154
00:06:50,545 --> 00:06:52,169
zwane gametofitem.

155
00:06:52,292 --> 00:06:54,528
Kiedy osiągnie dojrzałość płciową

156
00:06:54,628 --> 00:06:56,363
wytwarza maczugowate plemnie

157
00:06:56,463 --> 00:06:58,239
i butelkowate rodnie.

158
00:06:58,559 --> 00:07:00,991
W plemniach powstają męskie komórki

159
00:07:01,091 --> 00:07:02,764
plemnikowe, a w rodniach 

160
00:07:02,864 --> 00:07:04,445
żeńskie komórki jajowe.

161
00:07:04,886 --> 00:07:06,977
Zapłodnienie zachodzi wyłącznie 

162
00:07:07,077 --> 00:07:09,586
w obecności wody, bo tylko w środowisku

163
00:07:09,686 --> 00:07:11,911
wodnym plemniki mogą się poruszać.

164
00:07:12,127 --> 00:07:14,535
Dlatego mchy spotykamy praktycznie

165
00:07:14,635 --> 00:07:17,355
wyłącznie w miejscach bogatych w wilgoć

166
00:07:17,455 --> 00:07:18,851
albo wręcz w wodzie.

167
00:07:19,295 --> 00:07:22,354
Po połączeniu się plemnika z komórką jajową

168
00:07:22,454 --> 00:07:25,246
powstaje zygota, a z niej część rośliny 

169
00:07:25,346 --> 00:07:27,103
która wytwarza zarodniki.

170
00:07:27,231 --> 00:07:30,283
Ma ona zwykle wygląd słupeczka lub niteczki 

171
00:07:30,383 --> 00:07:31,813
z puszką na szczycie.

172
00:07:32,095 --> 00:07:34,749
Ta nitka to seta, a puszka z zawartością

173
00:07:34,849 --> 00:07:35,935
 to zarodnia.

174
00:07:36,191 --> 00:07:38,457
Cała ta część jest całkowicie zależna

175
00:07:38,557 --> 00:07:40,698
od zielonego mchu, czyli gametofitu

176
00:07:40,799 --> 00:07:43,771
na którym rośnie i z którego czerpie wodę 

177
00:07:43,871 --> 00:07:45,547
oraz składniki odżywcze.

178
00:07:45,720 --> 00:07:48,173
W zarodni produkowane są zarodniki

179
00:07:48,273 --> 00:07:50,602
które wysypane kiełkują w splątek

180
00:07:50,702 --> 00:07:53,597
a wytwarzająca je część rośliny zamiera.

181
00:07:54,367 --> 00:07:57,047
Splątek ostatecznie wyrasta w znaną nam 

182
00:07:57,147 --> 00:07:59,486
jako typowy, zielony mech, roślinkę

183
00:07:59,743 --> 00:08:01,661
i cykl się powtarza.

184
00:08:02,303 --> 00:08:04,357
Jeśli uważnie oglądasz nasz film

185
00:08:04,457 --> 00:08:06,921
na pewno potrafisz wymienić trzy organy

186
00:08:07,021 --> 00:08:08,417
 jakie posiadają mchy.

187
00:08:11,519 --> 00:08:14,880
To łodyżki, listki i chwytniki.

188
00:08:19,199 --> 00:08:22,527
Mchy to drobne, lądowe rośliny zarodnikowe.

189
00:08:22,716 --> 00:08:25,228
Mają zdolność pochłaniania i gromadzenia

190
00:08:25,328 --> 00:08:27,007
wody i wilgoci z otoczenia.

191
00:08:27,290 --> 00:08:29,439
Do rozmnażania wymagają wody.

192
00:08:29,694 --> 00:08:33,238
Są organizmami pionierskimi.

193
00:08:35,899 --> 00:08:38,695
To była porządna, sprasowana porcja wiedzy

194
00:08:38,795 --> 00:08:41,270
którą, mam nadzieję, będziesz nasiąkać

195
00:08:41,370 --> 00:08:43,845
jak gąbka. Czas na relaks na materacu 

196
00:08:43,945 --> 00:08:46,284
miękkim jak mech, ale zanim wygodnie

197
00:08:46,384 --> 00:08:49,265
się na nim wyciągniesz, daj nam kciuk w górę

198
00:08:49,365 --> 00:08:51,644
i zajrzyj na pistacja.tv