1
00:00:01,280 --> 00:00:04,352
Pasty do zębów, dezodoranty, maści...

2
00:00:04,608 --> 00:00:08,021
Wielu z nich nie mielibyśmy, gdyby nie porosty.

3
00:00:08,192 --> 00:00:10,496
Obecny w wielu z nich związek: 

4
00:00:10,596 --> 00:00:13,306
kwas usninowy, ma niezwykle szerokie 

5
00:00:13,406 --> 00:00:15,102
zastosowania lecznicze.

6
00:00:15,616 --> 00:00:18,688
Niszczy bakterie, wirusy i grzyby.

7
00:00:18,944 --> 00:00:21,248
Ma właściwości przeciwzapalne

8
00:00:21,504 --> 00:00:24,246
przeciwbólowe i przeciwgorączkowe.

9
00:00:24,576 --> 00:00:28,672
Goi rany, odtruwa, oczyszcza, nawilża

10
00:00:28,928 --> 00:00:31,511
a do tego leczy kaszel i trądzik.

11
00:00:31,744 --> 00:00:34,087
I regeneruje zniszczone włosy.

12
00:00:34,560 --> 00:00:37,000
Należące do porostów chrobotki 

13
00:00:37,100 --> 00:00:40,293
wykorzystywano kiedyś w leczeniu gruźlicy

14
00:00:40,393 --> 00:00:43,074
a brodaczki do spędzania gorączki.

15
00:00:43,520 --> 00:00:45,976
Te niezwykle odporne organizmy 

16
00:00:46,076 --> 00:00:49,452
o dwoistej naturze, pojawiły się na lądzie 

17
00:00:49,552 --> 00:00:52,443
już 400 mln lat temu i od tego czasu 

18
00:00:52,543 --> 00:00:54,596
niewiele się zmieniły.

19
00:00:55,040 --> 00:00:58,084
W tej lekcji opowiem Ci, czym jest porost

20
00:00:58,184 --> 00:01:01,287
i z czego wynika jego dwoista natura.

21
00:01:11,680 --> 00:01:14,783
Porosty, jak sama nazwa mówi, porastają.

22
00:01:15,008 --> 00:01:18,114
Co porastają? W zasadzie wszystko.

23
00:01:18,214 --> 00:01:22,034
Skały, drzewa, dachy, ściany, kamienie...

24
00:01:22,176 --> 00:01:25,294
Gdyby zliczyć je wszystkie, okazałoby się

25
00:01:25,394 --> 00:01:27,998
że pokrywają jakieś 6% powierzchni 

26
00:01:28,098 --> 00:01:29,284
ziemskich lądów.

27
00:01:29,856 --> 00:01:31,634
A jak rozpoznać, czy to

28
00:01:31,734 --> 00:01:33,750
co porasta, jest porostem?

29
00:01:34,208 --> 00:01:36,529
Cóż, idealnego sposobu nie ma

30
00:01:36,629 --> 00:01:40,208
bo na pierwszy rzut oka porost łatwo pomylić 

31
00:01:40,308 --> 00:01:43,774
z glonem albo grzybem, choć nie borowikiem.

32
00:01:44,335 --> 00:01:47,407
I nic dziwnego, bo to w zasadzie zlepek 

33
00:01:47,507 --> 00:01:50,423
tych dwóch organizmów: glonu i grzyba.

34
00:01:50,848 --> 00:01:53,308
Jest zbudowany z dwóch typów komórek

35
00:01:53,408 --> 00:01:56,500
pozostających w nierozerwalnym związku.

36
00:01:56,794 --> 00:01:59,837
Strzępki grzyba dostarczają komórkom glonu

37
00:01:59,937 --> 00:02:02,930
wody z solami mineralnymi oraz chronią je 

38
00:02:03,030 --> 00:02:05,287
przed zgnieceniem i wyschnięciem

39
00:02:05,387 --> 00:02:07,054
tworząc zwartą, odporną 

40
00:02:07,154 --> 00:02:09,461
na warunki zewnętrzne strukturę.

41
00:02:10,048 --> 00:02:12,352
Komórki glonu są samożywne

42
00:02:12,608 --> 00:02:15,232
ale z wytwarzanych przez nie w procesie

43
00:02:15,332 --> 00:02:17,426
fotosyntezy pokarmowych związków

44
00:02:17,526 --> 00:02:20,287
organicznych, ochoczo korzysta też grzyb.

45
00:02:21,312 --> 00:02:24,109
Niestety bywa, że w niesprzyjających 

46
00:02:24,209 --> 00:02:27,110
warunkach zjada nie tylko wyprodukowane

47
00:02:27,210 --> 00:02:30,545
przez glony cukry, ale i samych producentów.

48
00:02:31,296 --> 00:02:34,038
Na ogół współpraca daje jednak korzyści 

49
00:02:34,138 --> 00:02:36,830
obu stronom i wyjaśnia, dlaczego porosty

50
00:02:36,930 --> 00:02:38,924
potrafią żyć nawet w wyjątkowo

51
00:02:39,024 --> 00:02:40,739
niesprzyjającym środowisku

52
00:02:40,839 --> 00:02:43,671
gdzie dla samodzielnego grzyba nie byłoby 

53
00:02:43,771 --> 00:02:46,743
nic do zjedzenia, a glon nie utrzymałby się 

54
00:02:46,843 --> 00:02:49,535
samodzielnie, bo na przykład by wysechł 

55
00:02:49,635 --> 00:02:51,260
albo został zdmuchnięty.

56
00:02:52,398 --> 00:02:53,840
Dzięki wzajemnemu wsparciu 

57
00:02:53,966 --> 00:02:55,229
mogą zamieszkiwać 

58
00:02:55,329 --> 00:02:57,407
najbardziej ekstremalne środowiska.

59
00:02:57,664 --> 00:03:00,665
Znajdziesz je w lodach Antarktydy, gdzie 

60
00:03:00,765 --> 00:03:04,063
bytuje ponad 200 gatunków, i na pustyni Gobi.

61
00:03:04,576 --> 00:03:07,136
Na zalewanych morską wodą skałach

62
00:03:07,392 --> 00:03:12,053
i w Himalajach, powyżej 5000 m n.p.m.

63
00:03:12,512 --> 00:03:15,298
Niestraszne im nawet: kosmiczna próżnia

64
00:03:15,398 --> 00:03:17,407
promieniowanie i ekstremalne 

65
00:03:17,507 --> 00:03:18,911
wahania temperatury.

66
00:03:19,680 --> 00:03:22,750
Oczywiście nie pogardzą liściem ani gałęzią

67
00:03:22,850 --> 00:03:24,469
jako miejscem do życia.

68
00:03:24,800 --> 00:03:26,848
Lubią też nieurodzajne podłoża

69
00:03:27,104 --> 00:03:28,896
z nagimi głazami włącznie.

70
00:03:29,408 --> 00:03:32,480
Wczepiają się w nie maleńkimi chwytnikami

71
00:03:32,992 --> 00:03:35,605
a grzyb wydziela kwasy, które mają zdolność

72
00:03:35,705 --> 00:03:37,083
rozpuszczania skał.

73
00:03:37,600 --> 00:03:40,672
To sprawia, że porosty dają początek glebom.

74
00:03:41,184 --> 00:03:44,434
Ich obumarłe ciała dodatkowo zasilają podłoże

75
00:03:44,534 --> 00:03:47,221
w składniki pokarmowe, a to umożliwia 

76
00:03:47,321 --> 00:03:50,301
innym roślinom zasiedlanie tych obszarów. 

77
00:03:50,401 --> 00:03:52,354
Dlatego porosty nazywane są 

78
00:03:52,454 --> 00:03:54,237
organizmami pionierskimi.

79
00:03:54,792 --> 00:03:57,942
Jeśli lubisz nasze filmy, to może pamiętasz

80
00:03:58,042 --> 00:04:00,671
że taką nazwą określaliśmy też mchy.

81
00:04:03,388 --> 00:04:06,154
Przed orzeszkiem mówiliśmy o obumarłych

82
00:04:06,254 --> 00:04:09,308
ciałach porostów, które wzbogacają podłoże.

83
00:04:09,600 --> 00:04:11,648
A jak one wyglądają za życia?

84
00:04:12,160 --> 00:04:15,427
Cóż, najkrócej można by powiedzieć, że różnie.

85
00:04:15,744 --> 00:04:18,520
Ich kształt i rozmiary zależą nie tylko 

86
00:04:18,620 --> 00:04:20,286
od gatunku, ale i choćby 

87
00:04:20,386 --> 00:04:22,032
od miejsca zamieszkania.

88
00:04:22,412 --> 00:04:25,647
Mogą być skorupiaste, łuseczkowate

89
00:04:25,747 --> 00:04:28,305
 krzaczkowate i listkowate.

90
00:04:28,799 --> 00:04:30,840
Większość ma od kilku milimetrów 

91
00:04:30,940 --> 00:04:32,688
do kilku centymetrów kwadratowych 

92
00:04:32,788 --> 00:04:35,404
powierzchni, ale są i olbrzymy 

93
00:04:35,504 --> 00:04:38,033
o średnicy ponad 60 cm.

94
00:04:38,329 --> 00:04:40,740
Jeśli chodzi o kolory, to prezentują

95
00:04:40,840 --> 00:04:42,430
w zasadzie pełną paletę.

96
00:04:42,623 --> 00:04:45,183
Nie tylko zielenie, szarości i brązy

97
00:04:45,439 --> 00:04:48,511
ale i żółcie, czerwienie, róże i fiolety

98
00:04:48,767 --> 00:04:51,026
oraz dystyngowaną czerń.

99
00:04:51,583 --> 00:04:53,375
Porosty są długowieczne.

100
00:04:53,631 --> 00:04:55,632
Pojedyncze okazy mogą żyć nawet 

101
00:04:55,732 --> 00:04:58,026
Uwaga! - cztery tysiące lat.

102
00:04:58,751 --> 00:05:02,310
Tempo ich wzrostu jest powolne, ale za to stałe.

103
00:05:02,591 --> 00:05:05,126
W sprzyjających warunkach mogą rosnąć 

104
00:05:05,226 --> 00:05:07,506
w zasadzie bez ograniczeń, dlatego 

105
00:05:07,606 --> 00:05:10,363
na podstawie wielkości plechy można ocenić

106
00:05:10,463 --> 00:05:13,439
jak dawno zasiedliły daną powierzchnię

107
00:05:13,607 --> 00:05:15,941
czy na przykład oszacować tempo cofania się 

108
00:05:16,041 --> 00:05:18,662
lodowców i uzyskać wiarygodne informacje

109
00:05:18,762 --> 00:05:20,634
na temat zmian klimatycznych 

110
00:05:20,734 --> 00:05:22,524
w ostatnich wiekach.

111
00:05:22,815 --> 00:05:24,955
Metodę tę wykorzystuje się również 

112
00:05:25,055 --> 00:05:26,707
do ustalania wieku obiektów 

113
00:05:26,807 --> 00:05:28,446
zbudowanych ręką człowieka.

114
00:05:29,215 --> 00:05:31,513
Dzięki porostom określono na przykład

115
00:05:31,613 --> 00:05:33,543
czas powstania słynnych posągów 

116
00:05:33,643 --> 00:05:35,052
na Wyspie Wielkanocnej.

117
00:05:36,127 --> 00:05:39,099
Ale, ale... powiedzieliśmy o wielkości plechy.

118
00:05:39,295 --> 00:05:41,857
Tak właśnie nazywamy ciało porostów.

119
00:05:42,015 --> 00:05:45,159
Jeśli oglądasz nasze filmy, to może pamiętasz

120
00:05:45,259 --> 00:05:47,764
jakie jeszcze organizmy mają plechy?

121
00:05:50,975 --> 00:05:52,781
Taka budowa charakteryzuje 

122
00:05:52,881 --> 00:05:55,730
wielokomórkowe protisty - wielkie glony.

123
00:05:56,351 --> 00:05:58,299
U porostów jest podobnie.

124
00:05:58,399 --> 00:05:59,990
Ich ciało nie ma organów

125
00:06:00,090 --> 00:06:02,365
typowych dla roślin, czy zwierząt.

126
00:06:03,007 --> 00:06:05,142
Ich plechy pochłaniają rozmaite

127
00:06:05,242 --> 00:06:08,032
substancje chemiczne, nawet jeśli są one 

128
00:06:08,132 --> 00:06:10,005
dla samego porostu toksyczne

129
00:06:10,105 --> 00:06:12,733
jak związki siarki, ołowiu, czy rtęci.

130
00:06:13,247 --> 00:06:15,618
Na swoje szczęście porosty potrafią

131
00:06:15,718 --> 00:06:18,108
przynajmniej częściowo neutralizować

132
00:06:18,208 --> 00:06:21,083
te toksyny, zamykając je poza komórkami.

133
00:06:21,545 --> 00:06:24,322
To dlatego mogą jako pierwsze organizmy

134
00:06:24,422 --> 00:06:27,294
zasiedlać nawet wyjątkowo zanieczyszczone

135
00:06:27,394 --> 00:06:30,026
środowiska, jak tereny poprzemysłowe.

136
00:06:30,399 --> 00:06:32,472
Ich odporność różni się jednak

137
00:06:32,572 --> 00:06:34,787
w zależności od gatunku i formy.

138
00:06:35,263 --> 00:06:37,726
Niektóre, szczególnie te listkowate

139
00:06:37,826 --> 00:06:40,311
i krzaczkowate, są bardziej wrażliwe

140
00:06:40,411 --> 00:06:42,608
a ich plechy w zanieczyszczonym 

141
00:06:42,708 --> 00:06:44,165
otoczeniu obumierają.

142
00:06:44,991 --> 00:06:48,134
Dzięki temu zróżnicowaniu porosty określa się

143
00:06:48,234 --> 00:06:51,236
jako organizmy wskaźnikowe - bioindykatory.

144
00:06:51,979 --> 00:06:54,644
W oparciu o ich wrażliwość na stężenie

145
00:06:54,744 --> 00:06:56,502
tlenków siarki w powietrzu

146
00:06:56,602 --> 00:06:59,410
skonstruowano tak zwaną skalę porostową.

147
00:06:59,664 --> 00:07:02,940
Mówimy o niej dokładniej w filmach o ekologii.

148
00:07:05,471 --> 00:07:08,031
Czas opowiedzieć o rozmnażaniu porostów

149
00:07:08,287 --> 00:07:10,591
choć nie jest ono zbyt skomplikowane.

150
00:07:10,847 --> 00:07:13,482
Na ogół, od macierzystej plechy po prostu

151
00:07:13,582 --> 00:07:16,799
odrywa się jakiś kawałek, tak zwany urwistek.

152
00:07:17,247 --> 00:07:19,894
Unoszone z wiatrem czy kroplami deszczu

153
00:07:19,994 --> 00:07:22,107
fragmenty przenoszone są nieraz 

154
00:07:22,207 --> 00:07:24,942
bardzo daleko i wyrasta z nich identyczna

155
00:07:25,042 --> 00:07:27,689
plecha jak ta, która dała jej początek.

156
00:07:28,255 --> 00:07:30,306
Czasami, żeby wytworzyć porost 

157
00:07:30,406 --> 00:07:32,949
o zupełnie nowych cechach, przydaje się

158
00:07:33,049 --> 00:07:34,422
 rozmnażanie płciowe.

159
00:07:34,690 --> 00:07:37,220
Uczestniczą w nim męskie i żeńskie

160
00:07:37,320 --> 00:07:40,180
komórki płciowe, ale mogą one pochodzić

161
00:07:40,280 --> 00:07:42,760
zarówno od dwóch różnych osobników

162
00:07:42,860 --> 00:07:44,403
jak i od tego samego.

163
00:07:45,151 --> 00:07:47,378
Po orzeszku opowiem ci trochę o tym

164
00:07:47,478 --> 00:07:49,347
 do czego służą porosty.

165
00:07:51,629 --> 00:07:53,835
Na początku filmu wspomnieliśmy 

166
00:07:53,935 --> 00:07:56,158
o zastosowaniu porostów w medycynie

167
00:07:56,415 --> 00:07:58,922
ale to tylko wycinek ich możliwości.

168
00:07:59,216 --> 00:08:01,553
W starożytnym Egipcie wypychano nimi 

169
00:08:01,653 --> 00:08:04,005
puste miejsca w mumiach, co opóźniało 

170
00:08:04,105 --> 00:08:06,134
procesy gnilne, dzięki obecności 

171
00:08:06,234 --> 00:08:09,002
substancji antybiotykowych w porostach.

172
00:08:09,471 --> 00:08:12,462
Niektóre porosty są materiałem do produkcji

173
00:08:12,562 --> 00:08:14,584
barwników takich, jak lakmus. 

174
00:08:14,684 --> 00:08:16,918
Tak, ten od papierka lakmusowego.

175
00:08:17,018 --> 00:08:19,443
Będziesz się o nim uczyć na chemii.

176
00:08:20,223 --> 00:08:22,771
Porostowe barwniki barwią na żółto

177
00:08:22,871 --> 00:08:25,827
pomarańczowo, brązowo, zielono, ale też 

178
00:08:25,927 --> 00:08:28,780
na różne odcienie czerwieni i purpury.

179
00:08:28,936 --> 00:08:31,412
Są trwałe, a do tego nadają barwionym

180
00:08:31,512 --> 00:08:33,870
tkaninom przyjemny zapach i chronią 

181
00:08:33,970 --> 00:08:35,850
przed molami, które nie lubią

182
00:08:35,950 --> 00:08:37,334
 ich gorzkiego smaku.

183
00:08:38,399 --> 00:08:41,343
Te pionierskie organizmy są też ważnym

184
00:08:41,443 --> 00:08:45,174
elementem diety reniferów i łosi, a także ludzi.

185
00:08:45,823 --> 00:08:49,138
W Laponii do mąki i dodaje się zmieloną plechę

186
00:08:49,238 --> 00:08:51,894
wspomnianej już płucnicy islandzkiej.

187
00:08:52,553 --> 00:08:55,417
Dania porostowe są przysmakami w Japonii

188
00:08:55,517 --> 00:08:58,235
i zaczynają podbijać światową kuchnię.

189
00:08:58,623 --> 00:09:00,848
Od niedawna ślady działalności 

190
00:09:00,948 --> 00:09:03,857
tych organizmów można też spotkać w piwie

191
00:09:03,957 --> 00:09:05,962
gdzie jest zastępują chmiel.

192
00:09:08,498 --> 00:09:10,043
Zadanie dla Ciebie:

193
00:09:10,143 --> 00:09:13,071
Po obejrzeniu tej lekcji, na pewno bez trudu

194
00:09:13,171 --> 00:09:15,372
dopasujesz funkcje strzępek grzyba

195
00:09:15,472 --> 00:09:18,197
i komórek glonu, jakie pełnią w poroście.

196
00:09:23,967 --> 00:09:25,247
Masz tak, jak ja?

197
00:09:25,367 --> 00:09:26,752
Brawo dla Ciebie!

198
00:09:30,728 --> 00:09:32,906
Porosty to organizmy zbudowane 

199
00:09:33,006 --> 00:09:35,543
z komórek glonów i strzępek grzybów.

200
00:09:35,999 --> 00:09:37,791
Zaliczane są do plechowców.

201
00:09:38,303 --> 00:09:40,607
Plechy porostów są skorupiaste

202
00:09:40,863 --> 00:09:44,191
łuseczkowate, krzaczkowate i listkowate.

203
00:09:44,503 --> 00:09:47,135
Mają różne kolory: zielone, żółte

204
00:09:47,235 --> 00:09:49,054
pomarańczowe i brązowe.

205
00:09:49,567 --> 00:09:51,103
Są bioindykatorami

206
00:09:51,237 --> 00:09:53,925
wskaźnikami czystości powietrza.

207
00:09:57,452 --> 00:10:01,087
Piękno tkwi w prostocie, a często w poroście.

208
00:10:01,343 --> 00:10:02,879
Ty też po prostu nas polub.

209
00:10:03,135 --> 00:10:08,120
I zaglądaj jak najczęściej na pistacja.tv