1
00:00:00,512 --> 00:00:02,304
Stawonogi są smaczne.

2
00:00:02,560 --> 00:00:05,158
Wiedzą to amatorzy krabów i krewetek 

3
00:00:05,258 --> 00:00:07,662
ale na stoły trafia o wiele więcej 

4
00:00:07,762 --> 00:00:09,715
przedstawicieli tej gromady.

5
00:00:09,984 --> 00:00:13,239
Świerszcze, mrówki, czy gąsienice, to świetne

6
00:00:13,339 --> 00:00:15,957
i tanie źródło białka, choć w naszej 

7
00:00:16,057 --> 00:00:18,431
części świata wciąż niedoceniane.

8
00:00:18,944 --> 00:00:21,504
 W Afryce dużą popularnością w kuchni

9
00:00:21,760 --> 00:00:24,154
cieszą się kuzyni jedwabnika.

10
00:00:24,576 --> 00:00:27,482
Ich gąsienice znane są ze szczególnie wysokiej 

11
00:00:27,582 --> 00:00:30,821
zawartości żelaza. W suchej masie jest go 

12
00:00:30,921 --> 00:00:36,651
od 31 do 77 mg na 100 g, podczas gdy

13
00:00:36,751 --> 00:00:39,514
 wołowina zawiera zaledwie 6.

14
00:00:39,936 --> 00:00:43,008
Miejscowi jedzą te owady zarówno na surowo

15
00:00:43,264 --> 00:00:46,336
jak też gotowane, pieczone, czy suszone.

16
00:00:46,592 --> 00:00:49,560
Na anemię przekąska jak znalazł.

17
00:01:02,050 --> 00:01:03,520
Stawonogi.

18
00:01:04,106 --> 00:01:05,948
Stawo - nogi.

19
00:01:06,312 --> 00:01:08,101
Masz jakieś skojarzenie?

20
00:01:08,608 --> 00:01:11,686
Oczka wodne to niezły trop, bo wiele gatunków

21
00:01:11,786 --> 00:01:14,239
stawonogów żyje w środowisku wodnym.

22
00:01:14,752 --> 00:01:17,952
Bardziej uniwersalne jest jednak odniesienie do

23
00:01:18,052 --> 00:01:20,907
stawów, które sami mamy w rękach i nogach.

24
00:01:21,408 --> 00:01:25,027
Wszystkie stawonogi, a więc i rak, i mrówka

25
00:01:25,127 --> 00:01:29,208
i krocionóg, i kleszcz, i milion innych gatunków 

26
00:01:29,308 --> 00:01:32,536
mają członowane, segmentowane kończyny 

27
00:01:32,636 --> 00:01:35,206
z połączeniami stawowymi.

28
00:01:35,744 --> 00:01:38,560
To cecha charakterystyczna całej gromady.

29
00:01:39,072 --> 00:01:42,659
Oczywiście te nogi, nóżki, odnóża i wyrostki 

30
00:01:42,759 --> 00:01:45,811
nogopodobne mogą się kompletnie różnić 

31
00:01:45,911 --> 00:01:48,640
w zależności od rodzaju czy gatunku

32
00:01:48,740 --> 00:01:51,357
a także od funkcji, którą pełnią.

33
00:01:51,872 --> 00:01:54,688
Część jest przystosowana do poruszania się

34
00:01:55,200 --> 00:01:57,775
Podczas gdy inne służą na przykład 

35
00:01:57,875 --> 00:02:00,550
do zdobywania i rozdrabniania pokarmu

36
00:02:00,650 --> 00:02:03,925
albo dźwigają narządy zmysłów, dzięki którym 

37
00:02:04,025 --> 00:02:07,408
stawonóg odbiera informacje z otoczenia.

38
00:02:07,945 --> 00:02:10,071
Wszystkie nogi stawonogów mają jedną

39
00:02:10,171 --> 00:02:12,307
wspólną cechę: pokrywający je

40
00:02:12,407 --> 00:02:14,860
chitynowy szkielet, choć twardy

41
00:02:14,960 --> 00:02:18,247
na stawach mięknie i jest bardziej elastyczny.

42
00:02:18,496 --> 00:02:21,028
Tylko w ten sposób stawonogi mogą się 

43
00:02:21,128 --> 00:02:23,882
przemieszczać i wykorzystywać swoje odnóża

44
00:02:23,982 --> 00:02:26,485
do wielu skomplikowanych działań.

45
00:02:27,330 --> 00:02:28,942
Przyjrzyjmy się po kolei nogom 

46
00:02:29,042 --> 00:02:30,784
poszczególnych grup stawonogów.

47
00:02:31,296 --> 00:02:34,196
Zwierzęta te dzielimy na cztery podtypy:

48
00:02:34,368 --> 00:02:38,237
wije (między innymi stonogi i krocionogi)

49
00:02:39,104 --> 00:02:42,194
skorupiaki, jak raki, kraby i krewetki

50
00:02:42,969 --> 00:02:46,377
pajęczaki, w tym pająki, kleszcze, skorpiony

51
00:02:46,536 --> 00:02:50,759
i roztocza, i owady - wśród nich motyle, pszczoły

52
00:02:50,859 --> 00:02:53,212
mrówki czy chrząszcze.

53
00:02:53,312 --> 00:02:57,351
Wije mają jedną parę czułków, a liczba odnóży 

54
00:02:57,451 --> 00:02:59,622
jest u nich zawsze większa niż 6 

55
00:02:59,722 --> 00:03:03,534
i może dochodzić nawet do ponad 750.

56
00:03:04,064 --> 00:03:06,609
Skorupiaki, jak raki czy kraby 

57
00:03:06,709 --> 00:03:08,534
mają dwie pary czułków 

58
00:03:08,634 --> 00:03:11,798
i 5 par odnóży krocznych oraz dodatkowo

59
00:03:11,898 --> 00:03:14,275
kilka par odnóży odwłokowych.

60
00:03:15,181 --> 00:03:16,864
Pajęczaki nie mają czułków.

61
00:03:17,120 --> 00:03:19,712
Posiadają cztery pary odnóży krocznych

62
00:03:20,192 --> 00:03:22,496
Owady dysponują jedną parą czułków

63
00:03:22,752 --> 00:03:25,056
i trzema parami odnóży krocznych.

64
00:03:28,399 --> 00:03:29,419
Dobrze.

65
00:03:29,519 --> 00:03:31,968
Wiemy już co nieco o nogach stawonogów.

66
00:03:32,480 --> 00:03:34,379
A czym jeszcze charakteryzuje się

67
00:03:34,479 --> 00:03:35,719
 ta grupa zwierząt?

68
00:03:36,320 --> 00:03:39,392
Kolejną wspólną cechą wszystkich stawonogów

69
00:03:39,648 --> 00:03:42,297
jest zewnętrzny szkielet, który u wielu

70
00:03:42,397 --> 00:03:44,492
gatunków tworzy twardy pancerz.

71
00:03:44,768 --> 00:03:46,816
Szkielet zwany oskórkiem

72
00:03:47,072 --> 00:03:48,835
zbudowany jest z chityny.

73
00:03:49,376 --> 00:03:51,914
To twarda substancja, podobna w budowie

74
00:03:52,014 --> 00:03:54,900
do keratyny. Tej samej, z której zbudowane są

75
00:03:55,000 --> 00:03:56,912
nasze włosy i paznokcie.

76
00:03:57,312 --> 00:04:00,152
Chroni narządy wewnętrzne przed urazami

77
00:04:00,252 --> 00:04:02,943
mechanicznymi oraz przed wyschnięciem.

78
00:04:03,456 --> 00:04:05,934
Stanowi też miejsce przyczepu mięśni.

79
00:04:06,272 --> 00:04:08,971
Niektóre skorupiaki mają ten oskórek 

80
00:04:09,071 --> 00:04:11,349
dodatkowo wysycony solami wapnia

81
00:04:11,449 --> 00:04:13,702
które wzmacniają jego twardość.

82
00:04:14,208 --> 00:04:17,536
Taki pancerz zewnętrzny to dobra ochrona

83
00:04:17,791 --> 00:04:20,709
ale uniemożliwia właścicielowi wzrost

84
00:04:21,119 --> 00:04:23,423
dlatego, żeby zwiększać swoje rozmiary

85
00:04:23,679 --> 00:04:25,945
stawonogi przechodzą tak zwaną wylinkę

86
00:04:26,045 --> 00:04:27,518
 co najmniej raz w życiu.

87
00:04:28,031 --> 00:04:31,456
W trakcie wylinki stary oskórek jest zrzucany

88
00:04:31,556 --> 00:04:34,391
i zastępowany nowym, bardziej miękkim 

89
00:04:34,491 --> 00:04:36,989
i nieco większym od poprzedniego.

90
00:04:37,247 --> 00:04:39,039
Zanim nowy stwardnieje

91
00:04:39,295 --> 00:04:41,343
zwierzę intensywnie rośnie.

92
00:04:41,599 --> 00:04:44,180
Wylinka to konieczność, ale też czas 

93
00:04:44,280 --> 00:04:46,718
największej bezradności stawonogów.

94
00:04:47,231 --> 00:04:50,815
Szacuje się, że nawet 90% osobników

95
00:04:51,071 --> 00:04:52,653
ginie właśnie w okresie 

96
00:04:52,753 --> 00:04:56,180
gdy jest pozbawione twardego pancerzyka.

97
00:04:59,936 --> 00:05:02,235
Z innych, wspólnych stawonogm cech

98
00:05:02,335 --> 00:05:04,346
można wymienić jeszcze dwubocznie 

99
00:05:04,446 --> 00:05:06,942
symetryczne ciało, podzielone na segmenty.

100
00:05:07,455 --> 00:05:12,219
U owadów są trzy: głowa, tułów oraz odwłok.

101
00:05:12,319 --> 00:05:15,430
U skorupiaków i pajęczaków głowa i tułów 

102
00:05:15,530 --> 00:05:19,341
są nieruchomo połączone tworząc głowotułów

103
00:05:19,470 --> 00:05:21,820
zaś u wijów brak wyraźnego podziału 

104
00:05:21,920 --> 00:05:23,524
na tułów i odwłok.

105
00:05:27,167 --> 00:05:29,191
W zasadzie wszystkie stawonogi 

106
00:05:29,291 --> 00:05:32,335
rozmnażają się z jaj, choć u niektórych jaja te

107
00:05:32,435 --> 00:05:34,944
dojrzewają w organizmie matki, a młode 

108
00:05:35,044 --> 00:05:37,486
przychodzą na świat już jako miniatury

109
00:05:37,586 --> 00:05:39,461
 dorosłych osobników.

110
00:05:39,711 --> 00:05:42,015
Są też na ogół rozdzielnopłciowe

111
00:05:42,271 --> 00:05:44,063
czyli do przedłużenia gatunku

112
00:05:44,319 --> 00:05:46,879
potrzebne są i samce, i samice.

113
00:05:47,903 --> 00:05:49,695
To wszędobylskie zwierzęta

114
00:05:49,951 --> 00:05:52,255
które opanowały wszystkie środowiska.

115
00:05:52,511 --> 00:05:55,181
Spotyka się je zarówno w wodzie 

116
00:05:55,281 --> 00:05:58,921
jak i w powietrzu, na lądzie oraz w glebie. 

117
00:05:59,021 --> 00:06:01,776
Od tropików po syberyjską tundrę.

118
00:06:01,983 --> 00:06:04,105
O każdej z głównych grup opowiem Ci

119
00:06:04,205 --> 00:06:06,855
w oddzielnej wideolekcji, bo są na tyle 

120
00:06:06,964 --> 00:06:08,911
różnorodne i fascynujące

121
00:06:09,011 --> 00:06:11,992
że zasługują na swoje własne historie.

122
00:06:16,831 --> 00:06:19,134
Stawonogi to najliczniejsza gatunkowo 

123
00:06:19,234 --> 00:06:21,083
grupa zwierząt na Ziemi.

124
00:06:21,183 --> 00:06:22,975
Dzielimy je na cztery grupy:

125
00:06:23,231 --> 00:06:26,627
wije, skorupiaki, pajęczaki i owady.

126
00:06:26,815 --> 00:06:28,550
Mają segmentowane ciało 

127
00:06:28,650 --> 00:06:30,706
pokryte chitynowym pancerzem 

128
00:06:30,806 --> 00:06:33,681
oraz członowate odnóża,które umożliwiają

129
00:06:33,781 --> 00:06:36,209
poruszanie się, dzięki elastycznym

130
00:06:36,309 --> 00:06:37,820
połączeniom stawowym.

131
00:06:38,591 --> 00:06:40,635
U owadów ciało jest podzielone

132
00:06:40,735 --> 00:06:42,430
na głowę, tułów i odwłok.

133
00:06:42,687 --> 00:06:44,994
U skorupiaków i pajęczaków

134
00:06:45,094 --> 00:06:47,038
na głowotułów i odwłok

135
00:06:47,295 --> 00:06:50,474
a u wijów na głowę i... resztę.

136
00:06:54,230 --> 00:06:56,631
Mam nadzieję, że teraz twoja wiedza 

137
00:06:56,731 --> 00:06:58,946
o stawonogach jest już tak solidna

138
00:06:59,046 --> 00:07:01,193
jak pancerz kraba i będzie rosła 

139
00:07:01,293 --> 00:07:02,673
bez potrzeby wylinki.

140
00:07:02,911 --> 00:07:05,215
Chcesz poznać bliżej tę gromadę zwierząt?

141
00:07:05,471 --> 00:07:07,631
Oglądaj inne nasze filmy 

142
00:07:07,731 --> 00:07:11,836
z tej playlisty na pistacja.tv