1
00:00:01,280 --> 00:00:03,584
Czy wiesz, jak długo żyją owady?

2
00:00:04,352 --> 00:00:06,801
Są takie, które w dorosłej postaci 

3
00:00:06,901 --> 00:00:09,942
ledwie jeden dzień, co czasem odzwierciedla 

4
00:00:10,042 --> 00:00:11,941
nawet ich nazwa, na przykład

5
00:00:12,041 --> 00:00:13,419
 jętki jednodniówki.

6
00:00:13,824 --> 00:00:15,986
Są jednak i takie, które przeżyją 

7
00:00:16,086 --> 00:00:18,914
przeciętnego człowieka i to nie w zawieszeniu

8
00:00:19,014 --> 00:00:21,591
za jakie można uznać stadium poczwarki.

9
00:00:22,272 --> 00:00:23,708
Mowa o termitach

10
00:00:23,808 --> 00:00:25,856
a konkretnie o ich królowych.

11
00:00:26,368 --> 00:00:29,446
Choć niewielkie, żyją po 40 - 50 lat

12
00:00:29,546 --> 00:00:32,922
a zdaniem naukowców, gdyby nie rozmaite 

13
00:00:33,022 --> 00:00:35,616
kataklizmy nawiedzające termity

14
00:00:35,716 --> 00:00:37,577
mogłyby dożyć i setki.

15
00:00:37,888 --> 00:00:39,019
To czyni z nich też 

16
00:00:39,119 --> 00:00:41,182
najpłodniejsze owady na świecie.

17
00:00:41,472 --> 00:00:44,573
Przy dziennej produkcji 20 do 30 tysięcy 

18
00:00:44,673 --> 00:00:48,077
jajeczek, w ciągu czterdziestoletniego żywota 

19
00:00:48,177 --> 00:00:50,191
jedna królowa wydaje na świat 

20
00:00:50,291 --> 00:00:54,148
około 365 milionów nowych termitów.

21
00:01:05,792 --> 00:01:08,236
Owady są najliczniejszą i najbardziej 

22
00:01:08,336 --> 00:01:10,911
różnorodną grupą organizmów zwierzęcych.

23
00:01:11,424 --> 00:01:14,946
Stanowią aż 90% wszystkich zwierząt.

24
00:01:15,264 --> 00:01:18,848
Na pierwszy rzut oka więcej je dzieli niż łączy

25
00:01:19,104 --> 00:01:21,802
ale są pewne cechy wspólne dla całej

26
00:01:21,902 --> 00:01:23,455
przeogromnej gromady.

27
00:01:23,968 --> 00:01:27,296
Każdy owad jest pokryty chitynowym oskórkiem.

28
00:01:27,808 --> 00:01:30,368
To taki owadzi szkielet zewnętrzny.

29
00:01:30,880 --> 00:01:33,095
Chroni właściciela przed atakami

30
00:01:33,195 --> 00:01:34,508
 i wysychaniem.

31
00:01:34,720 --> 00:01:37,204
Służy jako miejsce przyczepu mięśni.

32
00:01:37,536 --> 00:01:39,857
Odbiera też bodźce z otoczenia

33
00:01:40,352 --> 00:01:43,489
ale jest nieelastyczny, więc żeby rosnąć

34
00:01:43,589 --> 00:01:46,437
każdy owad musi go od czasu do czasu 

35
00:01:46,537 --> 00:01:48,798
zrzucać - przechodzi wylinkę.

36
00:01:49,568 --> 00:01:52,257
W tej gromadzie zwierząt przypisana jest ona

37
00:01:52,357 --> 00:01:54,175
 zwykle do stadium larwalnego.

38
00:01:54,944 --> 00:01:57,642
Ciało każdego owada jest zbudowane

39
00:01:57,742 --> 00:02:01,087
z trzech części: głowy, tułowia i odwłoka.

40
00:02:01,856 --> 00:02:04,160
Na głowie znajdują się oczy

41
00:02:04,416 --> 00:02:07,488
i para czułków oraz aparat gębowy.

42
00:02:08,000 --> 00:02:10,816
Czułki służą do odbierania bodźców dotykowych

43
00:02:11,072 --> 00:02:13,478
zapachowych i dźwiękowych.

44
00:02:13,888 --> 00:02:16,022
Oczy owada najczęściej są złożone

45
00:02:16,122 --> 00:02:17,727
z tysięcy oczek prostych.

46
00:02:18,316 --> 00:02:21,025
Sygnały dochodzące z poszczególnych oczek

47
00:02:21,312 --> 00:02:23,872
są w mózgu owada składane w  jeden obraz.

48
00:02:24,640 --> 00:02:26,095
Aparat gębowy owadów 

49
00:02:26,195 --> 00:02:28,223
tworzą przekształcone odnóża.

50
00:02:28,544 --> 00:02:31,121
Jego budowa zależy głównie od tego

51
00:02:31,221 --> 00:02:33,026
czym żywi się dany owad.

52
00:02:34,624 --> 00:02:36,672
Dość już o tym, co na głowie.

53
00:02:37,084 --> 00:02:39,791
Schrup orzeszka, a za chwilę opowiem Ci 

54
00:02:39,891 --> 00:02:42,047
o owadzim tułowiu oraz odnóżach.

55
00:02:46,144 --> 00:02:49,382
Owadzi tułów to miejsce, gdzie znajduje się

56
00:02:49,482 --> 00:02:52,164
aparat ruchowy: odnóża i skrzydła.

57
00:02:52,544 --> 00:02:54,336
Każdy owad ma sześć nóg

58
00:02:54,592 --> 00:02:56,775
wychodzących z tułowia właśnie.

59
00:02:57,408 --> 00:03:00,992
Jeśli coś wygląda jak owad, ale ma więcej nóg

60
00:03:01,248 --> 00:03:03,201
na pewno owadem nie jest.

61
00:03:03,808 --> 00:03:06,257
Odnóża owada służą do przemieszczania się

62
00:03:06,357 --> 00:03:08,927
i to po bardzo różnorodnych powierzchniach.

63
00:03:09,696 --> 00:03:11,889
Równie różnorodne jak odnóża 

64
00:03:11,989 --> 00:03:13,485
są owadzie skrzydła.

65
00:03:13,792 --> 00:03:15,738
To zresztą cecha wyróżniająca 

66
00:03:15,838 --> 00:03:17,119
tę gromadę zwierząt.

67
00:03:17,685 --> 00:03:20,029
Spośród wszystkich bezkręgowców

68
00:03:20,129 --> 00:03:23,273
tylko owady posiadły bowiem sztukę latania

69
00:03:23,373 --> 00:03:26,181
choć nie wszystkie z niej korzystają.

70
00:03:27,104 --> 00:03:29,921
Skrzydła wyrastają z górnej części tułowia

71
00:03:30,021 --> 00:03:32,223
i zwykle występują w dwóch parach

72
00:03:32,480 --> 00:03:34,784
jak na przykład u ważek i motyli.

73
00:03:35,552 --> 00:03:38,301
U części owadów, na przykład chrząszczy

74
00:03:38,401 --> 00:03:41,028
i pluskwiaków, pierwsza para skrzydeł 

75
00:03:41,128 --> 00:03:43,231
jest przekształcona w pokrywy.

76
00:03:44,000 --> 00:03:46,894
Inni przedstawiciele, na przykład muchy

77
00:03:46,994 --> 00:03:49,687
czy bzygi, mają jedną parę, bo druga 

78
00:03:49,787 --> 00:03:52,329
uległa przekształceniu w tak zwane 

79
00:03:52,429 --> 00:03:55,775
przezmianki, pełniące rolę narządu równowagi.

80
00:03:56,800 --> 00:04:00,140
Są i owady bezskrzydłe, jak żerujące w mące 

81
00:04:00,240 --> 00:04:03,222
i cukrze rybiki, które - choć może w to 

82
00:04:03,322 --> 00:04:06,739
nie wierzysz - zaliczamy do moli książkowych.

83
00:04:11,136 --> 00:04:13,184
A jak owady się rozmnażają?

84
00:04:13,696 --> 00:04:15,697
Otóż w większości przypadków 

85
00:04:15,797 --> 00:04:18,244
są rozdzielnopłciowe i do powstania 

86
00:04:18,344 --> 00:04:20,578
kolejnych pokoleń potrzebne jest 

87
00:04:20,678 --> 00:04:22,396
spotkanie samicy i samca.

88
00:04:22,911 --> 00:04:25,221
U owadów społecznych, jak mrówki

89
00:04:25,321 --> 00:04:28,392
czy pszczoły, zdolność do rozrodu zachowuje

90
00:04:28,492 --> 00:04:31,416
tylko jedna samica w gnieździe, nazywana 

91
00:04:31,516 --> 00:04:33,997
nie bez kozery - królową, i to ona 

92
00:04:34,097 --> 00:04:37,316
wydaje na świat kolejne pokolenia bezpłodnych

93
00:04:37,416 --> 00:04:40,340
robotnic i żołnierzy, a od czasu do czasu

94
00:04:40,440 --> 00:04:43,142
także samców, których jedynym zadaniem

95
00:04:43,242 --> 00:04:44,814
jest zapłodnić królową.

96
00:04:45,695 --> 00:04:48,609
Ze złożonych przez owada jaj wykluwają się

97
00:04:48,709 --> 00:04:51,149
larwy, które stopniowo, przechodząc 

98
00:04:51,249 --> 00:04:54,113
przez kolejne wylinki, przekształcają się 

99
00:04:54,213 --> 00:04:56,774
w osobniki dorosłe - tak zwane imago.

100
00:04:57,471 --> 00:05:00,501
U niektórych owadów, jak pasikoniki, ważki

101
00:05:00,601 --> 00:05:03,361
modliszki czy wszy, larwy przypominają 

102
00:05:03,461 --> 00:05:06,514
wyglądem formę dorosłą, tyle że są od niej 

103
00:05:06,614 --> 00:05:09,080
mniejsze, nie mają zwykle skrzydeł 

104
00:05:09,180 --> 00:05:11,036
i nie są dojrzałe płciowo.

105
00:05:11,807 --> 00:05:13,101
Taki rozwój nazywamy 

106
00:05:13,201 --> 00:05:15,162
przeobrażeniem niezupełnym.

107
00:05:16,415 --> 00:05:18,969
Zdecydowana większość gatunków, w tym

108
00:05:19,069 --> 00:05:21,855
motyle, chrząszcze, pszczoły, osy, muchy 

109
00:05:21,955 --> 00:05:24,861
i pchły, przechodzi przeobrażenie zupełne.

110
00:05:25,887 --> 00:05:28,703
Ich larwy nie są podobne do postaci dorosłej.

111
00:05:29,215 --> 00:05:31,326
Dużo jedzą i często linieją 

112
00:05:31,426 --> 00:05:34,078
skokowo zwiększając rozmiary ciała.

113
00:05:34,847 --> 00:05:37,407
Po osiągnięciu odpowiednich rozmiarów

114
00:05:37,663 --> 00:05:39,455
przekształcają się w poczwarki.

115
00:05:39,967 --> 00:05:42,787
Wewnątrz poczwarki następuje ostateczne

116
00:05:42,887 --> 00:05:45,854
przeobrażenie larwy w osobnika dorosłego.

117
00:05:46,879 --> 00:05:49,183
Dorosłe owady zwykle nie żyją długo.

118
00:05:49,439 --> 00:05:51,999
Rozmnażają się, a potem giną.

119
00:05:56,607 --> 00:05:59,237
Miejscem, w którym zachodzi produkcja

120
00:05:59,337 --> 00:06:02,134
jajeczek i plemników, jest trzecia część

121
00:06:02,234 --> 00:06:03,777
 ciała owada - odwłok.

122
00:06:04,031 --> 00:06:06,959
Odwłok mieści również narządy wewnętrzne

123
00:06:07,059 --> 00:06:09,640
jak jelito oraz wspomaga oddychanie 

124
00:06:09,740 --> 00:06:12,222
dzięki rytmicznym skurczom mięśni.

125
00:06:12,735 --> 00:06:15,383
Wymiana gazowa owadów zachodzi bowiem

126
00:06:15,483 --> 00:06:18,227
 przez system tchawek - rurek o różnej 

127
00:06:18,327 --> 00:06:21,655
średnicy, które rozgałęziają się wewnątrz ciała

128
00:06:21,755 --> 00:06:23,697
tworząc przestrzenny system 

129
00:06:23,797 --> 00:06:25,789
wnikający także do skrzydeł.

130
00:06:26,303 --> 00:06:28,447
Powietrze dostaje się do tych rurek 

131
00:06:28,547 --> 00:06:30,824
przez przetchlinki - niewielkie otwory 

132
00:06:30,924 --> 00:06:32,702
rozmieszczone na bokach ciała.

133
00:06:33,016 --> 00:06:35,954
Tchawki kończą się ślepo, a ich zakończenia

134
00:06:36,054 --> 00:06:38,108
wypełnione są płynem, w którym 

135
00:06:38,208 --> 00:06:40,382
rozpuszczają się gazy oddechowe.

136
00:06:44,479 --> 00:06:47,395
Choć nie każdy lubi, gdy mucha wpadnie mu

137
00:06:47,495 --> 00:06:50,289
do zupy, albo ukąsi go komar, bez owadów

138
00:06:50,389 --> 00:06:53,088
trudno wyobrazić sobie życie na Ziemi.

139
00:06:53,439 --> 00:06:56,203
Wiele gatunków, jak pszczoły, trzmiele 

140
00:06:56,303 --> 00:06:59,161
czy muchy, to zapylacze roślin kwiatowych

141
00:06:59,261 --> 00:07:01,231
w tym ważnych dla człowieka.

142
00:07:01,631 --> 00:07:04,666
Bez zapylania rośliny te nie byłyby zdolne 

143
00:07:04,766 --> 00:07:07,535
do wydawania owoców i wytwarzania nasion

144
00:07:07,635 --> 00:07:10,620
a my stracilibyśmy takie smakowite jedzenie

145
00:07:10,720 --> 00:07:12,894
jak jabłka, gruszki czy maliny.

146
00:07:13,919 --> 00:07:16,493
Owady są także źródłem pokarmu 

147
00:07:16,593 --> 00:07:20,302
dla wielu zwierząt: ptaków, jeży i nietoperzy

148
00:07:20,402 --> 00:07:22,164
ale także bezkręgowców

149
00:07:22,264 --> 00:07:24,683
jak pająki czy inne owady.

150
00:07:25,183 --> 00:07:27,900
Wiele gatunków żywi się martwą materią

151
00:07:28,000 --> 00:07:31,031
organiczną i odchodami zwierząt, można więc

152
00:07:31,131 --> 00:07:33,629
je nazwać czyścicielami środowiska.

153
00:07:34,399 --> 00:07:37,476
Owady roślinożerne, jak bielinek kapustnik 

154
00:07:37,576 --> 00:07:40,385
czy stonka ziemniaczana, są postrzegane 

155
00:07:40,485 --> 00:07:42,857
jako szkodniki, bo mogą powodować 

156
00:07:42,957 --> 00:07:44,216
straty w uprawach.

157
00:07:44,639 --> 00:07:46,943
Mszyce wysysają soki z roślin

158
00:07:47,199 --> 00:07:48,991
nie lubią więc ich działkowcy.

159
00:07:49,503 --> 00:07:52,277
Niektóre gatunki, jak mącznik młynarek

160
00:07:52,377 --> 00:07:55,101
i wołek zbożowy pożerają zmagazynowane

161
00:07:55,201 --> 00:07:56,687
 zapasy żywności.

162
00:07:57,240 --> 00:08:00,444
Są wreszcie i takie, które żerują bezpośrednio

163
00:08:00,544 --> 00:08:03,041
na nas albo na domowych zwierzętach.

164
00:08:03,839 --> 00:08:06,639
Pchły, wszy, komary i pluskwy, nie tylko 

165
00:08:06,739 --> 00:08:09,470
uprzykrzają nam życie swoimi ukąszeniami

166
00:08:09,983 --> 00:08:12,760
ale i mogą być nosicielami groźnych chorób.

167
00:08:13,567 --> 00:08:17,315
Komar widliszek przenosi malarię, wesz ludzka 

168
00:08:17,415 --> 00:08:21,246
- tyfus, a mucha tse-tse - śpiączkę afrykańską.

169
00:08:22,271 --> 00:08:24,647
Są jednak i owady uznawane za cenne

170
00:08:24,747 --> 00:08:27,073
i pożyteczne, nie tylko ze względu 

171
00:08:27,173 --> 00:08:28,925
na swoją rolę w zapylaniu.

172
00:08:29,439 --> 00:08:31,743
Wszyscy wiemy, że pszczoły robią miód.

173
00:08:31,996 --> 00:08:35,032
Dostarczają też wosk i kit pszczeli.

174
00:08:35,359 --> 00:08:37,408
Z kokonów jedwabnika morwowego 

175
00:08:37,508 --> 00:08:39,557
produkuje się naturalny jedwab.

176
00:08:40,191 --> 00:08:43,085
Coraz częściej owady są też postrzegane jako

177
00:08:43,185 --> 00:08:46,079
źródło taniego i wysokowartościowego białka.

178
00:08:46,591 --> 00:08:48,195
Od niedawna prowadzi się 

179
00:08:48,295 --> 00:08:50,974
przemysłowe hodowle, na przykład mączników

180
00:08:51,074 --> 00:08:53,671
czy świerszczy dla celów konsumpcyjnych.

181
00:08:57,343 --> 00:09:00,365
U świerszczy i pasikoników na tylnej parze

182
00:09:00,465 --> 00:09:02,975
odnóży znajduje się narząd głosowy.

183
00:09:03,231 --> 00:09:05,535
Pocierając go owad wydaje dźwięki.

184
00:09:05,791 --> 00:09:08,753
Jak myślisz, jaki jest cel takiego działania?

185
00:09:12,191 --> 00:09:14,171
Jeśli stawiasz, że dźwięki 

186
00:09:14,271 --> 00:09:16,852
mają przyciągnąć partnerów - brawo!

187
00:09:20,639 --> 00:09:23,199
Owady są najliczniejszą gromadą zwierząt.

188
00:09:23,455 --> 00:09:26,015
Ich ciało składa się z trzech części:

189
00:09:26,115 --> 00:09:28,319
głowy, tułowia i odwłoka.

190
00:09:28,575 --> 00:09:30,885
Jest pokryte chitynowym oskórkiem

191
00:09:30,985 --> 00:09:33,707
który okresowo zrzucają, by rosnąć.

192
00:09:34,207 --> 00:09:36,511
Każdy owad ma trzy pary odnóży

193
00:09:36,611 --> 00:09:37,991
i parę czułków.

194
00:09:38,303 --> 00:09:41,631
Większość ma też skrzydła, najczęściej 2 pary.

195
00:09:42,275 --> 00:09:45,038
Owady na ogół rozmnażają się płciowo 

196
00:09:45,138 --> 00:09:48,383
i przechodzą rozwój złożony z przeobrażeniem

197
00:09:48,483 --> 00:09:50,333
zupełnym lub niezupełnym.

198
00:09:50,847 --> 00:09:53,332
W rozwoju z przeobrażeniem zupełnym

199
00:09:53,432 --> 00:09:55,143
występują ruchliwe larwy 

200
00:09:55,243 --> 00:09:56,786
i nieruchoma poczwarka

201
00:09:56,944 --> 00:10:00,363
niepodobne do postaci dorosłej, czyli imago.

202
00:10:03,135 --> 00:10:05,738
Po obejrzeniu tego filmu mam nadzieję 

203
00:10:05,838 --> 00:10:08,670
że nabierzesz apetytu. Może nie na suszone

204
00:10:08,770 --> 00:10:11,582
świerszcze, ale na kolejną porcję wiedzy.

205
00:10:11,839 --> 00:10:16,493
Znajdziesz ją, jak zawsze, na pistacja.tv