1
00:00:01,280 --> 00:00:03,332
Gady są zmiennocieplne.

2
00:00:03,332 --> 00:00:05,366
To znaczy, że ich temperatura

3
00:00:05,366 --> 00:00:07,424
zależy od temperatury otoczenia.

4
00:00:07,936 --> 00:00:10,394
Nie oznacza to jednak, że jest taka sama

5
00:00:10,394 --> 00:00:12,548
jak temperatura tego otoczenia.

6
00:00:13,056 --> 00:00:14,469
Najlepszym przykładem

7
00:00:14,469 --> 00:00:17,070
są wielkie morskie żółwie skórzaste.

8
00:00:17,664 --> 00:00:18,787
Pływają zarówno

9
00:00:18,787 --> 00:00:20,646
w ciepłych wodach zwrotnikowych

10
00:00:20,646 --> 00:00:24,555
o temperaturze około 28 stopni Celsjusza

11
00:00:24,555 --> 00:00:26,796
jak i w rejonach arktycznych

12
00:00:26,796 --> 00:00:29,830
gdzie woda ma jakieś 7 stopni Celsjusza.

13
00:00:29,952 --> 00:00:32,045
Wnętrze ich ogromnego ciała

14
00:00:32,045 --> 00:00:33,933
utrzymuje w obu sytuacjach

15
00:00:33,933 --> 00:00:38,404
temperaturę 25-27 stopni Celsjusza.

16
00:00:38,912 --> 00:00:40,192
Jak one to robią?

17
00:00:40,704 --> 00:00:42,750
Sekretem są potężne mięśnie

18
00:00:42,750 --> 00:00:44,327
które w czasie pracy

19
00:00:44,327 --> 00:00:45,788
takiej jak pływanie

20
00:00:45,824 --> 00:00:47,916
generują duże ilości ciepła.

21
00:00:48,128 --> 00:00:50,542
No dobrze, powiecie to działa

22
00:00:50,542 --> 00:00:52,480
gdy woda wokół jest chłodna.

23
00:00:52,736 --> 00:00:54,201
Ale przecież w trakcie

24
00:00:54,201 --> 00:00:56,832
pływania w tropikach mięśnie też pracują.

25
00:00:57,088 --> 00:00:58,370
A przy ciepłej wodzie

26
00:00:58,370 --> 00:01:00,417
albo wręcz na ciepłym lądzie

27
00:01:00,417 --> 00:01:01,952
mogą przegrzać ciało.

28
00:01:02,720 --> 00:01:05,536
Tu wkracza specjalny mechanizm krążenia.

29
00:01:06,048 --> 00:01:07,593
Naczynia w kończynach

30
00:01:07,593 --> 00:01:09,039
działają w taki sposób

31
00:01:09,039 --> 00:01:11,303
że przepuszczają do wnętrza ciała

32
00:01:11,303 --> 00:01:13,047
tylko tyle ciepłej krwi

33
00:01:13,047 --> 00:01:14,326
by utrzymać tam

34
00:01:14,326 --> 00:01:17,290
pożądane 27 stopni Celsjusza.

35
00:01:17,312 --> 00:01:18,792
Tak mniej więcej.

36
00:01:18,848 --> 00:01:20,896
Reszta pozostaje na obwodzie.

37
00:01:21,408 --> 00:01:24,674
W końcu łapy czy płetwy łatwiej schłodzić.

38
00:01:37,536 --> 00:01:40,256
Zdarzyło Ci się kiedyś natknąć na gada?

39
00:01:40,608 --> 00:01:41,951
I nie, nie chodzi mi

40
00:01:41,951 --> 00:01:44,276
o plastikowe, zabawkowe dinozaury

41
00:01:44,276 --> 00:01:46,756
o które można się potknąć na dywanie.

42
00:01:47,264 --> 00:01:50,639
Jeśli tak — możesz się uznać za szczęściarza

43
00:01:50,639 --> 00:01:53,920
bo krajowych gadów mamy tylko 9 gatunków.

44
00:01:54,176 --> 00:01:56,512
I wcale nie tak łatwo je dostrzec

45
00:01:56,512 --> 00:01:59,114
gdyż starają się nie rzucać w oczy.

46
00:01:59,552 --> 00:02:01,895
Jeśli jesteś uważnym obserwatorem

47
00:02:01,895 --> 00:02:04,359
to może czasem zobaczysz kątem oka

48
00:02:04,359 --> 00:02:06,720
umykającą po piaszczystej ścieżce

49
00:02:06,976 --> 00:02:08,596
jaszczurkę zwinkę.

50
00:02:09,024 --> 00:02:10,808
A gdy lubisz leśne wędrówki

51
00:02:10,808 --> 00:02:12,518
może uda Ci się natrafić

52
00:02:12,518 --> 00:02:14,808
na wygrzewającego się na kamieniu

53
00:02:14,808 --> 00:02:17,858
zaskrońca albo żmiję zygzakowatą.

54
00:02:18,496 --> 00:02:19,850
Oprócz wymienionych

55
00:02:19,850 --> 00:02:21,716
w Polsce żyją jeszcze:

56
00:02:21,716 --> 00:02:25,050
padalec zwyczajny, jaszczurka zielona

57
00:02:25,050 --> 00:02:27,590
i jej kuzynka żyworódka,

58
00:02:27,712 --> 00:02:30,918
wąż Eskulapa, gniewosz plamisty

59
00:02:31,214 --> 00:02:33,654
no i jedyny żółw, błotny.

60
00:02:33,856 --> 00:02:35,928
Ale nie wszędzie jest tak ubogo.

61
00:02:36,160 --> 00:02:37,451
Na całym świecie

62
00:02:37,451 --> 00:02:40,426
mieszka ponad 9000 gatunków gadów.

63
00:02:40,768 --> 00:02:42,560
Są duże i małe.

64
00:02:42,816 --> 00:02:44,352
Wodne i lądowe.

65
00:02:44,608 --> 00:02:46,656
Drapieżne i roślinożerne.

66
00:02:47,168 --> 00:02:49,917
Wszystkie mają jednak pewne wspólne cechy

67
00:02:49,917 --> 00:02:51,647
które pozwalają je zaliczyć

68
00:02:51,647 --> 00:02:53,020
do jednej gromady.

69
00:02:53,312 --> 00:02:54,080
Jakie?

70
00:02:54,592 --> 00:02:56,268
O tym, po orzeszku.

71
00:03:00,224 --> 00:03:02,528
Wszystkie gady są zmiennocieplne.

72
00:03:03,040 --> 00:03:05,300
Ich metabolizm jest zbyt powolny

73
00:03:05,300 --> 00:03:07,817
by utrzymać stałą temperaturę ciała

74
00:03:07,817 --> 00:03:10,458
niezależnie od temperatury zewnętrznej.

75
00:03:10,720 --> 00:03:12,986
To oznacza, że gdy wokół ziąb

76
00:03:13,016 --> 00:03:15,568
zapadają w coś w rodzaju hibernacji.

77
00:03:15,840 --> 00:03:18,338
Nie poruszają się, nie jedzą

78
00:03:18,338 --> 00:03:19,814
nawet nie wydalają

79
00:03:19,814 --> 00:03:21,637
czekając na zmianę warunków

80
00:03:21,637 --> 00:03:23,146
na bardziej korzystne.

81
00:03:23,520 --> 00:03:26,033
To z tego powodu niewiele jest gadów

82
00:03:26,033 --> 00:03:28,428
spędzających większość życia w wodzie.

83
00:03:28,640 --> 00:03:29,963
Bo wychładza ona

84
00:03:29,963 --> 00:03:32,274
kilkukrotnie szybciej niż powietrze

85
00:03:32,274 --> 00:03:33,865
a jeszcze mniej takich

86
00:03:33,865 --> 00:03:36,101
które zamieszkiwałyby zimne strefy

87
00:03:36,101 --> 00:03:37,408
naszej planety.

88
00:03:38,368 --> 00:03:39,415
By się ogrzać

89
00:03:39,415 --> 00:03:41,700
gady wygrzewają się w słońcu

90
00:03:41,700 --> 00:03:43,744
ale upały też im nie służą.

91
00:03:44,256 --> 00:03:45,801
W gorącym otoczeniu

92
00:03:45,801 --> 00:03:47,532
mogą się mocno przegrzać.

93
00:03:47,840 --> 00:03:49,905
Większość gatunków przeczekuje

94
00:03:49,905 --> 00:03:52,215
najgorętsze godziny dnia w wodzie

95
00:03:52,215 --> 00:03:53,836
norach, jaskiniach

96
00:03:53,836 --> 00:03:56,518
albo zagrzebana w chłodnej ziemi.

97
00:03:56,800 --> 00:03:58,409
Gdy nie mogą ochłodzić się

98
00:03:58,409 --> 00:04:00,180
w wodzie albo ziemi

99
00:04:00,180 --> 00:04:02,782
ziają, otwierając szeroko pyski.

100
00:04:03,150 --> 00:04:04,378
Trochę jak psy.

101
00:04:04,992 --> 00:04:07,020
W przeciwieństwie do płazów

102
00:04:07,020 --> 00:04:09,248
gady nie potrzebują wodnego środowiska

103
00:04:09,248 --> 00:04:11,136
do codziennego funkcjonowania.

104
00:04:11,648 --> 00:04:13,711
Dzięki pokrytej łuskami skórze

105
00:04:13,711 --> 00:04:16,000
nie wysychają łatwo jak płazy

106
00:04:16,256 --> 00:04:17,948
więc nie muszą ograniczać się

107
00:04:17,948 --> 00:04:20,109
do miejsc położonych blisko wody.

108
00:04:20,351 --> 00:04:24,145
Ba, są wśród nich nawet gatunki pustynne.

109
00:04:24,703 --> 00:04:25,786
Ta cecha skóry

110
00:04:25,786 --> 00:04:27,561
oraz brak gruczołów potowych

111
00:04:27,561 --> 00:04:29,697
sprawia jednak, że gady nie potrafią

112
00:04:29,697 --> 00:04:32,387
efektywnie pozbywać się nadmiaru ciepła.

113
00:04:32,895 --> 00:04:35,258
Łuskowata budowa skóry sprawia też

114
00:04:35,258 --> 00:04:37,759
że nie rośnie ona wraz z samym gadem.

115
00:04:38,015 --> 00:04:40,319
Dlatego wszystkie gady linieją

116
00:04:40,575 --> 00:04:42,387
czyli zrzucają te skórę

117
00:04:42,387 --> 00:04:45,021
a w zasadzie martwe warstwy naskórka.

118
00:04:45,439 --> 00:04:47,767
Jedne zwykle w całości

119
00:04:47,767 --> 00:04:49,676
jak węże czy jaszczurki

120
00:04:49,676 --> 00:04:53,063
inne po kawałku jak żółwie i krokodyle.

121
00:04:53,375 --> 00:04:55,716
Nowa skóra tworząca się pod spodem

122
00:04:55,716 --> 00:04:58,046
jest obszerniejsza i umożliwia

123
00:04:58,046 --> 00:05:00,287
dalszy wzrost jej właściciela.

124
00:05:01,055 --> 00:05:02,759
Gady umieją zresztą nie tylko

125
00:05:02,759 --> 00:05:05,345
zmieniać skórę. Ale też jej kolor.

126
00:05:05,663 --> 00:05:07,432
Potrafią bowiem manipulować

127
00:05:07,432 --> 00:05:09,450
wielkością komórek barwnikowych

128
00:05:09,450 --> 00:05:10,514
znajdujących się

129
00:05:10,514 --> 00:05:12,575
w głębszych warstwach naskórka

130
00:05:12,831 --> 00:05:14,879
oraz ich odległością od siebie.

131
00:05:15,647 --> 00:05:17,694
Najbardziej widowiskowym przykładem

132
00:05:17,694 --> 00:05:19,999
takiej zmienności jest kameleon

133
00:05:20,431 --> 00:05:22,421
który już w kilkadziesiąt sekund

134
00:05:22,421 --> 00:05:24,066
dostosowuje barwę

135
00:05:24,066 --> 00:05:26,583
do otoczenia lub nastroju.

136
00:05:30,495 --> 00:05:31,761
Żółwie są z kolei

137
00:05:31,761 --> 00:05:33,950
jedynymi kręgowcami z pancerzem

138
00:05:33,950 --> 00:05:35,715
wyglądającym jak szkielet

139
00:05:35,715 --> 00:05:38,103
zewnętrzny krabów czy ślimaków.

140
00:05:38,431 --> 00:05:40,671
Gadzie pancerze powstały jednak

141
00:05:40,671 --> 00:05:42,427
z przekształconych kości

142
00:05:42,427 --> 00:05:43,629
czyli w zasadzie

143
00:05:43,629 --> 00:05:45,583
są szkieletem wewnętrznym.

144
00:05:45,599 --> 00:05:47,821
Tyle, że widocznym na zewnątrz.

145
00:05:48,415 --> 00:05:51,487
Wszystkie gady, nawet żółwie mają też ogon

146
00:05:51,869 --> 00:05:53,576
który jest ruchliwy

147
00:05:53,576 --> 00:05:56,385
a u części gatunków chwytny.

148
00:05:57,119 --> 00:05:59,679
Gadzie zęby są niezróżnicowane.

149
00:05:59,935 --> 00:06:02,078
Wszystkie wyglądają identycznie

150
00:06:02,078 --> 00:06:04,451
jak siedzące w szczękach stożki.

151
00:06:05,055 --> 00:06:08,383
Żółwie zamiast zębów mają kostne płytki

152
00:06:08,639 --> 00:06:09,897
którymi wbrew pozorom

153
00:06:09,897 --> 00:06:11,895
potrafią skutecznie gryźć.

154
00:06:12,479 --> 00:06:15,295
Z kolei gady jadowite, głównie węże

155
00:06:15,551 --> 00:06:17,855
posiadają specjalne zęby jadowe.

156
00:06:18,623 --> 00:06:19,521
Gadzie serce

157
00:06:19,521 --> 00:06:22,487
jest bardziej zaawansowane niż płazie.

158
00:06:22,719 --> 00:06:24,851
Ma co prawda tylko jedną komorę

159
00:06:24,851 --> 00:06:27,327
ale przedzieloną niepełną przegrodą

160
00:06:27,583 --> 00:06:29,773
co pozwala lepiej zarządzać krwią

161
00:06:29,773 --> 00:06:31,935
utlenowaną i odtlenowaną.

162
00:06:32,447 --> 00:06:34,596
O funkcjonowaniu układu krążenia

163
00:06:34,596 --> 00:06:36,933
opowiemy w filmach o człowieku.

164
00:06:39,871 --> 00:06:42,031
Jest jeszcze jedna ważna cecha

165
00:06:42,031 --> 00:06:43,187
odróżniająca gady

166
00:06:43,187 --> 00:06:45,637
od ich poprzedników — płazów.

167
00:06:46,015 --> 00:06:48,575
To zdolność do rozmnażania się bez wody.

168
00:06:49,087 --> 00:06:52,415
Jaja gadów są otoczone skórzasta osłonką

169
00:06:52,551 --> 00:06:54,553
która chroni je przed wysychaniem.

170
00:06:54,975 --> 00:06:57,158
Większość gadów składa jaja

171
00:06:57,158 --> 00:06:59,583
w specjalnie budowanych gniazdach

172
00:07:00,095 --> 00:07:02,143
ale potem nie interesuje się nimi.

173
00:07:02,655 --> 00:07:04,392
Zarodek w trakcie rozwoju

174
00:07:04,392 --> 00:07:05,625
korzysta z żółtka

175
00:07:05,625 --> 00:07:08,188
a gdy wyczerpie ten zapas pokarmu

176
00:07:08,188 --> 00:07:10,424
wykluwa się i jako mała kopia

177
00:07:10,424 --> 00:07:11,882
dorosłego osobnika

178
00:07:11,882 --> 00:07:13,663
musi sobie radzić sam.

179
00:07:14,431 --> 00:07:17,247
Niektóre gatunki aktywnie bronią gniazd

180
00:07:17,503 --> 00:07:20,063
ale nie opiekują się młodymi po wykluciu.

181
00:07:20,575 --> 00:07:21,392
Są też gady

182
00:07:21,392 --> 00:07:23,897
które inkubują jaja wewnątrz ciała

183
00:07:23,897 --> 00:07:27,069
czyli można powiedzieć, że chodzą w ciąży.

184
00:07:27,743 --> 00:07:30,306
Na zewnątrz wydostają się dopiero w pełni

185
00:07:30,306 --> 00:07:32,065
ukształtowane osobniki

186
00:07:32,065 --> 00:07:34,117
będące miniaturą dorosłego.

187
00:07:34,911 --> 00:07:36,495
Taki sposób rozrodu

188
00:07:36,495 --> 00:07:38,495
nazywano jajożyworodnym.

189
00:07:38,751 --> 00:07:40,791
A polega on na tym, że zarodki

190
00:07:40,791 --> 00:07:44,439
rozwijają się w jaju i korzystają z żółtka

191
00:07:44,439 --> 00:07:46,791
tyle, że we wnętrzu organizmu matki.

192
00:07:47,199 --> 00:07:50,448
Są i takie gad,y u których rozwój zarodków

193
00:07:50,448 --> 00:07:52,502
przebiega dzięki stałemu dopływowi

194
00:07:52,502 --> 00:07:54,973
składników odżywczych z ciała matki.

195
00:07:55,391 --> 00:07:57,695
Czyli są one naprawdę żyworodne.

196
00:07:58,207 --> 00:08:00,511
Ale to temat na zupełnie inny film.

197
00:08:01,279 --> 00:08:03,308
Najbardziej opiekuńczymi gadam

198
00:08:03,308 --> 00:08:04,863
wydają się być krokodyle.

199
00:08:05,375 --> 00:08:07,103
Opiekują się one potomstwem

200
00:08:07,103 --> 00:08:08,959
nawet do trzeciego roku życia.

201
00:08:09,471 --> 00:08:11,984
Nosząc młode w paszczy i chroniąc je

202
00:08:11,984 --> 00:08:13,521
przed drapieżnikami.

203
00:08:14,079 --> 00:08:15,893
Mają nawet swoje przedszkola

204
00:08:15,893 --> 00:08:18,676
w których jedna samica zajmuje się czasowo

205
00:08:18,676 --> 00:08:20,367
potomstwem innych.

206
00:08:22,015 --> 00:08:23,551
Oglądasz uważnie?

207
00:08:23,807 --> 00:08:26,363
To wymień trzy cechy odróżniające

208
00:08:26,363 --> 00:08:27,647
gady od płazów.

209
00:08:31,231 --> 00:08:32,186
Sucha skóra

210
00:08:32,186 --> 00:08:34,332
przez którą nie da się oddychać

211
00:08:34,332 --> 00:08:37,077
możliwość rozmnażania się bez wody

212
00:08:37,077 --> 00:08:39,257
serce z dwoma przedsionkami

213
00:08:39,257 --> 00:08:41,336
i jedną komorą, która może być

214
00:08:41,336 --> 00:08:43,357
częściowo przedzielona przegrodą.

215
00:08:44,031 --> 00:08:45,622
A może zastanawiało Cię

216
00:08:45,622 --> 00:08:46,591
po co są gady?

217
00:08:47,287 --> 00:08:49,783
Łażą, straszą, a niektóre nawet

218
00:08:49,793 --> 00:08:51,109
jadowicie kąsają.

219
00:08:51,711 --> 00:08:53,763
Ludzie z reguły boją się gadów.

220
00:08:54,015 --> 00:08:55,151
Tymczasem pełnią one

221
00:08:55,151 --> 00:08:57,038
wiele pożytecznych funkcji

222
00:08:57,038 --> 00:08:59,647
choćby ograniczają liczbę szkodników.

223
00:09:00,415 --> 00:09:03,068
Węże trzymają w ryzach myszy i szczury

224
00:09:03,068 --> 00:09:04,651
które niszczą plony

225
00:09:04,651 --> 00:09:07,351
a krokodyle i ich krewniacy ryby

226
00:09:07,351 --> 00:09:09,544
które w nadmiarze wyjadają

227
00:09:09,544 --> 00:09:12,191
wodną roślinność i drobne organizmy

228
00:09:12,447 --> 00:09:13,983
którymi same się żywią.

229
00:09:14,495 --> 00:09:17,195
Mniejsze gady jak jaszczurki czy gekony

230
00:09:17,195 --> 00:09:19,601
dziesiątkują populację owadów

231
00:09:19,601 --> 00:09:21,717
z których wiele jest też szkodnikami

232
00:09:21,717 --> 00:09:24,483
naszych upraw i zagraża nam w domach.

233
00:09:25,503 --> 00:09:28,319
Gady to też swoiste służby sanitarne.

234
00:09:28,831 --> 00:09:30,473
Zjadają martwe zwierzęta

235
00:09:30,473 --> 00:09:31,769
zapobiegając tym samym

236
00:09:31,769 --> 00:09:34,281
rozprzestrzenianiu się groźnych chorób.

237
00:09:34,719 --> 00:09:37,102
Gady są pożyteczne także dlatego

238
00:09:37,102 --> 00:09:38,815
że same często są zjadane.

239
00:09:39,443 --> 00:09:41,963
Stanowią pożywienie wielu drapieżników

240
00:09:41,963 --> 00:09:44,783
takich jak jastrzębie, orły czy sowy.

241
00:09:45,471 --> 00:09:48,287
Małe morskie żółwie to przysmak rekinów.

242
00:09:49,311 --> 00:09:51,675
Choć może o tym nie wiesz, drobne gady

243
00:09:51,675 --> 00:09:54,431
odgrywają też rolę w zapylaniu roślin.

244
00:09:55,199 --> 00:09:57,635
Człowiek poluje na nie od wieków i uznaje

245
00:09:57,635 --> 00:09:59,645
wiele gatunków za przysmak.

246
00:10:00,063 --> 00:10:01,583
Gadzie skóry uznawane są

247
00:10:01,583 --> 00:10:04,269
za bardzo wytrzymałe, a zarazem miękkie.

248
00:10:04,927 --> 00:10:06,302
Służą do wyrobu butów

249
00:10:06,302 --> 00:10:08,003
i galanterii skórzanej.

250
00:10:08,511 --> 00:10:10,885
Jad węży to niezbędny składnik

251
00:10:10,901 --> 00:10:12,949
surowic przeciwko ich ukąszeniom

252
00:10:13,375 --> 00:10:17,463
ale także surowiec do wyrobu wielu leków.

253
00:10:22,079 --> 00:10:24,639
Gady to kręgowce zmiennocieplne.

254
00:10:24,895 --> 00:10:27,997
Zaliczamy do nich krokodyle, żółwie

255
00:10:27,997 --> 00:10:29,772
węże i jaszczurki

256
00:10:29,772 --> 00:10:32,905
oraz żywe skamieliny hatterie.

257
00:10:33,343 --> 00:10:35,202
Żyją w wodzie, na lądzie

258
00:10:35,202 --> 00:10:37,989
lub na pograniczu tych środowisk.

259
00:10:38,463 --> 00:10:39,307
Wszystkie gady

260
00:10:39,307 --> 00:10:41,949
przechodzą co jakiś czas wylinkę

261
00:10:41,949 --> 00:10:44,095
czyli zrzucają starą skórę

262
00:10:44,351 --> 00:10:46,291
w całości lub po kawałku

263
00:10:46,291 --> 00:10:47,423
by móc rosnąć.

264
00:10:48,191 --> 00:10:49,712
U większości gatunków

265
00:10:49,712 --> 00:10:51,559
potomstwo wykluwa się z jaj

266
00:10:51,559 --> 00:10:53,152
które do swego rozwoju

267
00:10:53,152 --> 00:10:55,615
nie potrzebują środowiska wodnego.

268
00:10:58,943 --> 00:11:00,735
Na dzisiaj to już wszystko.

269
00:11:01,247 --> 00:11:03,190
Obejrzyj nasze pozostałe filmy

270
00:11:03,190 --> 00:11:06,078
z playlisty gady, a po więcej materiałów

271
00:11:06,078 --> 00:11:09,439
zajrzyj na naszą stronę pi+stacja.tv