1
00:00:00,768 --> 00:00:03,176
"Młodości ty nad poziomy wylatuj!"

2
00:00:03,176 --> 00:00:04,404
pisał Mickiewicz.

3
00:00:04,608 --> 00:00:07,250
A nad jakie poziomy wylatują ptaki?

4
00:00:07,312 --> 00:00:10,128
Niektóre bardzo, ale to bardzo wysoko.

5
00:00:10,240 --> 00:00:12,495
Zięby na wysokość kilometra

6
00:00:12,595 --> 00:00:15,825
czajki nawet na 4 kilometry nad ziemię.

7
00:00:15,925 --> 00:00:19,326
Bociana białego dostrzeżono na sześciu km

8
00:00:19,426 --> 00:00:23,133
a kaczkę krzyżówkę jeszcze 400 metrów wyżej.

9
00:00:23,584 --> 00:00:26,073
Gęsi tybetańskie corocznie przelatują

10
00:00:26,073 --> 00:00:27,859
nad Everestem na wysokości 

11
00:00:27,959 --> 00:00:29,813
ponad dziewięciu kilometrów.

12
00:00:29,952 --> 00:00:33,233
Rekord wysokości dzierży jednak afrykański

13
00:00:33,333 --> 00:00:36,009
sęp plamisty, którego zaobserwowano

14
00:00:36,109 --> 00:00:39,102
szybującego na wysokości 11 kilometrów.

15
00:00:39,202 --> 00:00:41,214
Wyżej niż większość chmur.

16
00:00:41,728 --> 00:00:43,766
Co sprawia, że ptaki są zdolne

17
00:00:43,766 --> 00:00:45,426
do takich wyczynów?

18
00:00:45,568 --> 00:00:49,240
O tym, i nie tylko, dowiesz się w tym filmie.

19
00:00:59,392 --> 00:01:00,560
Spójrz w niebo.

20
00:01:00,672 --> 00:01:02,956
Jeśli jest widno, to nawet w mieście

21
00:01:02,956 --> 00:01:05,331
zapewne już po krótkiej chwili dostrzeżesz

22
00:01:05,331 --> 00:01:07,840
nad sobą jakiegoś lecącego ptaka.

23
00:01:08,096 --> 00:01:10,400
Gołębia, gawrona albo mewę.

24
00:01:10,656 --> 00:01:12,622
Ale dlaczego ptak lata?

25
00:01:12,704 --> 00:01:14,780
Bo ma skrzydła - odpowiesz.

26
00:01:15,008 --> 00:01:17,496
Przyjrzyjmy się zatem ptasim skrzydłom.

27
00:01:17,568 --> 00:01:20,128
Ich budowa jest podobna do naszych ramion.

28
00:01:20,640 --> 00:01:23,200
Skrzydła to przecież przednie łapy ptaków. 

29
00:01:23,456 --> 00:01:26,670
Mają jednak coś, czego nam brak - pióra.

30
00:01:26,784 --> 00:01:28,760
To dzięki nim fruwają.

31
00:01:28,832 --> 00:01:31,404
Najważniejszą rolę w locie odgrywają

32
00:01:31,404 --> 00:01:33,594
tak zwane pióra konturowe

33
00:01:33,594 --> 00:01:35,596
czyli lotki i sterówki.

34
00:01:35,744 --> 00:01:38,842
Lotki znajdują się na tylnej krawędzi skrzydeł 

35
00:01:38,942 --> 00:01:40,767
i tworzą powierzchnię nośną.

36
00:01:41,120 --> 00:01:44,006
To dzięki nim ptak może oderwać się od ziemi

37
00:01:44,106 --> 00:01:46,659
i godzinami utrzymywać się w powietrzu.

38
00:01:47,008 --> 00:01:48,812
Sterówki to sztywne pióra

39
00:01:48,862 --> 00:01:50,526
znajdujące się na ogonie.

40
00:01:50,848 --> 00:01:53,771
Jak sama nazwa wskazuje, pozwalają ptakom

41
00:01:53,771 --> 00:01:56,870
sterować lotem i zapewniają równowagę.

42
00:01:56,992 --> 00:01:59,816
Pozostałe pióra okrywowe nadają ptakowi

43
00:01:59,816 --> 00:02:01,516
opływowy kształt ciała

44
00:02:01,616 --> 00:02:04,509
pomagając zmniejszyć opory powietrza.

45
00:02:04,928 --> 00:02:08,084
Każde pióro składa się z dudki, stosiny

46
00:02:08,084 --> 00:02:11,090
oraz promieni i promyków, które w piórach

47
00:02:11,090 --> 00:02:14,110
konturowych zwanych inaczej pokrywowymi

48
00:02:14,110 --> 00:02:16,994
są połączone haczykami tworząc sztywną

49
00:02:17,094 --> 00:02:20,441
chorągiewkę, stawiającą duży opór powietrzu.

50
00:02:21,056 --> 00:02:22,712
Pióra pomagają utrzymać 

51
00:02:22,812 --> 00:02:24,468
stałą temperaturę ciała.

52
00:02:24,640 --> 00:02:27,476
Tak, ptaki to zwierzęta stałocieplne

53
00:02:27,476 --> 00:02:29,760
tak samo jak my i inne ssaki.

54
00:02:30,272 --> 00:02:33,086
Temperatura u skrzydlatych jest przeważnie

55
00:02:33,086 --> 00:02:35,991
o jakieś 2 stopnie wyższa niż u ssaków

56
00:02:35,991 --> 00:02:38,000
o porównywalnej wielkości.

57
00:02:38,208 --> 00:02:40,144
Na ogół mieści się w przedziale

58
00:02:40,144 --> 00:02:43,944
39-44 stopni Celsjusza.

59
00:02:44,352 --> 00:02:46,553
Najskuteczniej izolują puchowe pióra

60
00:02:46,553 --> 00:02:48,938
znajdujące się najbliżej ciała.

61
00:02:49,216 --> 00:02:51,255
O zdolnościach izolacyjnych puchu

62
00:02:51,255 --> 00:02:53,773
wie każdy, kto miał kiedyś puchową kurtkę

63
00:02:53,773 --> 00:02:54,832
lub pierzynę.

64
00:02:55,616 --> 00:02:58,156
Pióra mają jeszcze jedną cechę istotną 

65
00:02:58,256 --> 00:03:01,195
dla każdego, kto chce unosić się w powietrzu.

66
00:03:01,248 --> 00:03:03,098
Są niezwykle lekkie.

67
00:03:03,296 --> 00:03:06,230
Nie na darmo mówi się "lekki jak piórko". 

68
00:03:06,368 --> 00:03:09,810
Ptasie kości też są przystosowane do fruwania.

69
00:03:09,952 --> 00:03:12,007
Mają liczne puste przestrzenie

70
00:03:12,007 --> 00:03:14,816
a do niektórych wnikają worki powietrzne.

71
00:03:15,328 --> 00:03:18,144
Taki szkielet nazywamy pneumatycznym.

72
00:03:18,400 --> 00:03:19,976
A po co ptakom coś takiego

73
00:03:19,976 --> 00:03:21,530
jak worki powietrzne?

74
00:03:21,666 --> 00:03:24,738
Tego dowiesz się, gdy schrupiesz orzeszka.

75
00:03:27,104 --> 00:03:29,268
Latanie jest niemałym wysiłkiem

76
00:03:29,268 --> 00:03:31,595
i wymaga dostarczania organizmowi

77
00:03:31,595 --> 00:03:33,143
a szczególnie mięśniom 

78
00:03:33,243 --> 00:03:36,319
poruszającym skrzydłami, dużych ilości tlenu.

79
00:03:36,832 --> 00:03:39,864
Ptaki wykształciły w tym celu bardzo wydajny 

80
00:03:39,964 --> 00:03:42,261
sposób, w którym dużą rolę odgrywa 

81
00:03:42,361 --> 00:03:45,001
system worków powietrznych, połączonych 

82
00:03:45,101 --> 00:03:47,380
ze stosunkowo niewielkimi płucami.

83
00:03:47,584 --> 00:03:50,197
Dzięki workom, przepływ powietrza przez 

84
00:03:50,297 --> 00:03:53,309
ptasie płuca jest praktycznie jednokierunkowy.

85
00:03:53,472 --> 00:03:56,190
Gdy ptak robi wdech, powietrze dostaje się

86
00:03:56,190 --> 00:03:58,105
przez drogi oddechowe do płuc

87
00:03:58,105 --> 00:03:59,720
podobnie jak u nas.

88
00:03:59,872 --> 00:04:02,709
Jednocześnie trafia również do połączonych

89
00:04:02,709 --> 00:04:04,736
z płucami worków powietrznych.

90
00:04:05,248 --> 00:04:07,901
Gdy ptak robi wydech, zużyte powietrze

91
00:04:07,901 --> 00:04:10,965
jest wypychane z płuc, ale jednocześnie

92
00:04:10,965 --> 00:04:12,924
na jego miejsce napływa powietrze

93
00:04:12,924 --> 00:04:15,450
zmagazynowane w trakcie wdechu

94
00:04:15,470 --> 00:04:17,138
w workach powietrznych.

95
00:04:17,280 --> 00:04:19,071
Znowu natleniając krew.

96
00:04:19,583 --> 00:04:21,247
Mechanizm ten nazywamy

97
00:04:21,247 --> 00:04:23,181
podwójnym oddychaniem.

98
00:04:23,423 --> 00:04:25,480
Oprócz dostaw tlenu, do latania

99
00:04:25,480 --> 00:04:27,007
potrzeba sporo energii.

100
00:04:27,263 --> 00:04:28,727
Jak ją zdobyć?

101
00:04:28,799 --> 00:04:31,719
Chrupnij orzeszka, zasilając swoje baterie

102
00:04:31,719 --> 00:04:34,761
a ja opowiem Ci, jak ogarniają to ptaki.

103
00:04:37,247 --> 00:04:38,805
Żeby latać, trzeba jeść

104
00:04:38,805 --> 00:04:40,915
wysokokaloryczne pokarmy.

105
00:04:41,087 --> 00:04:42,561
Ale co dokładnie?

106
00:04:42,623 --> 00:04:45,643
Ptaki postawiły na bardzo różnorodne strategie

107
00:04:45,743 --> 00:04:48,830
co najlepiej odzwierciedlają ich dzioby i łapy.

108
00:04:49,023 --> 00:04:51,519
Żaden ptak, nawet najbardziej drapieżny

109
00:04:51,519 --> 00:04:52,841
nie ma zębów.

110
00:04:52,863 --> 00:04:56,155
Ponad 2/3 gatunków ptaków to drapieżniki.

111
00:04:56,447 --> 00:04:59,542
Orły, jastrzębie, myszołowy czy sowy

112
00:04:59,542 --> 00:05:01,894
aktywnie polują na drobne ssaki

113
00:05:01,894 --> 00:05:04,165
rzadziej na ptaki i gady.

114
00:05:04,383 --> 00:05:06,860
Są znakomicie przystosowane do łowów.

115
00:05:06,860 --> 00:05:09,929
Mają duże oczy, dzięki którym mogą dostrzec 

116
00:05:10,029 --> 00:05:13,260
ofiarę z powietrza, chwytając ją w ostre szpony

117
00:05:13,360 --> 00:05:15,720
i rozrywając zakrzywionym dziobem.

118
00:05:16,159 --> 00:05:18,410
Drapieżniki nocne mają dodatkowo

119
00:05:18,410 --> 00:05:20,812
fantastyczny słuch, dzięki któremu

120
00:05:20,812 --> 00:05:22,559
lokalizują swoje ofiary.

121
00:05:23,071 --> 00:05:25,538
Nury, kormorany czy pingwiny polują

122
00:05:25,538 --> 00:05:27,935
na ryby, ścigając je w toni wodnej.

123
00:05:28,447 --> 00:05:31,020
Pomagają im w tym opływowe kształty 

124
00:05:31,120 --> 00:05:33,788
nieprzemakalne pióra, płetwiaste łapy 

125
00:05:33,888 --> 00:05:37,066
zwiększające szybkość poruszania się w wodzie

126
00:05:37,166 --> 00:05:38,719
i mocne, ostre dzioby.

127
00:05:39,199 --> 00:05:42,205
Wiele gatunków ptaków żywi się owadami.

128
00:05:42,271 --> 00:05:45,251
Jaskółki i jerzyki polują na nie w locie.

129
00:05:45,343 --> 00:05:47,726
Dzięcioły szukają ich pod korą

130
00:05:47,726 --> 00:05:50,311
i dlatego wykuwają otwory w drzewach.

131
00:05:50,769 --> 00:05:53,671
Kiwi, bekasy czy słonki, długimi dziobami

132
00:05:53,731 --> 00:05:55,034
przeszukują podłoże

133
00:05:55,034 --> 00:05:56,681
w poszukiwaniu zdobyczy.

134
00:05:56,863 --> 00:06:00,542
Ptaki wszystkożerne jak drozdy, szpaki, wróble

135
00:06:00,642 --> 00:06:03,866
kruki, gawrony czy kury domowe, żywią się

136
00:06:03,966 --> 00:06:06,834
tym, co akurat wpadnie im pod dziób.

137
00:06:06,847 --> 00:06:09,772
Kura na przykład zjada twarde ziarna zbóż

138
00:06:09,772 --> 00:06:11,199
ale i miękkie owoce.

139
00:06:11,455 --> 00:06:14,220
Młode pędy, dżdżownice, owady

140
00:06:14,220 --> 00:06:16,333
ślimaki, a nawet padlinę.

141
00:06:16,575 --> 00:06:20,229
Ptaki blaszkodziobe,  jak gęsi, kaczki i łabędzie

142
00:06:20,329 --> 00:06:23,404
posiadają dziób pokryty rogowymi blaszkami

143
00:06:23,504 --> 00:06:26,579
które służą im za sitko, którym wyławiają 

144
00:06:26,679 --> 00:06:29,603
z wodnej toni zarówno drobne bezkręgowce

145
00:06:29,703 --> 00:06:31,165
jak i rośliny wodne.

146
00:06:31,679 --> 00:06:34,847
Gile, szczygły i czyżyki żywią się głównie 

147
00:06:34,947 --> 00:06:37,691
twardymi nasionami, stąd ich dzioby są

148
00:06:37,791 --> 00:06:40,610
jak dziadek do orzechów - grube i mocne

149
00:06:40,710 --> 00:06:43,055
zdolne rozłupać twardą skorupę. 

150
00:06:43,455 --> 00:06:45,397
Ptaki nie gardzą też owocami

151
00:06:45,497 --> 00:06:48,670
na przykład tukany, ale lubią tylko te słodkie

152
00:06:48,770 --> 00:06:51,353
a jeszcze bardziej: tłuste i słodkie. 

153
00:06:51,903 --> 00:06:54,011
Jest też grupa ptaków, u których 

154
00:06:54,111 --> 00:06:57,085
głównym składnikiem diety jest nektar kwiatów. 

155
00:06:57,185 --> 00:06:57,854
To kolibry.

156
00:06:58,047 --> 00:07:00,109
Ponieważ jedzenie ptaków musi być

157
00:07:00,109 --> 00:07:02,869
lekkie i pożywne, czyli wysokokaloryczne

158
00:07:02,869 --> 00:07:04,901
nie spotyka się ptaków żywiących się

159
00:07:04,901 --> 00:07:06,403
trawą czy liśćmi.

160
00:07:07,007 --> 00:07:08,841
Niezależnie od rodzaju pokarmu

161
00:07:08,841 --> 00:07:11,453
ląduje on w ptasim dziobie w całości.

162
00:07:11,615 --> 00:07:14,974
By usprawnić trawienie, posiłek najpierw trafia

163
00:07:15,074 --> 00:07:17,875
do wola - specjalnej kieszeni w przełyku

164
00:07:17,975 --> 00:07:20,993
gdzie to, co ptak łyknie, zostaje nawilżone

165
00:07:21,093 --> 00:07:22,203
 i rozmiękczone.

166
00:07:22,367 --> 00:07:25,459
Następny przystanek za wolem to żołądek

167
00:07:25,459 --> 00:07:27,411
gdzie pokarm jest rozdrabniany

168
00:07:27,411 --> 00:07:30,737
a pomagają w tym celowo połykane kamyki.

169
00:07:30,737 --> 00:07:33,343
Zaczyna się trawienie i wchłanianie.

170
00:07:33,631 --> 00:07:35,423
A co zostaje po strawieniu?

171
00:07:35,679 --> 00:07:38,353
Być może już to wiesz, bo kiedyś spotkała

172
00:07:38,353 --> 00:07:40,429
Cię ta przykrość, że ptaszek narobił Ci

173
00:07:40,429 --> 00:07:41,977
na but albo kurtkę.

174
00:07:42,079 --> 00:07:44,656
Trudno określić, czy ta szarawa breja

175
00:07:44,656 --> 00:07:46,886
to bardziej siki czy numer 2

176
00:07:46,886 --> 00:07:48,735
ale bardzo trudno ją usunąć.

177
00:07:49,247 --> 00:07:52,063
Cóż, prawda jest taka, że to dwa w jednym.

178
00:07:52,575 --> 00:07:55,135
Odchody ptaka to tak zwany moczokał.

179
00:07:55,647 --> 00:07:58,536
U ptaków układ pokarmowy, wydalniczy

180
00:07:58,536 --> 00:08:01,293
i rozrodczy mają wspólne ujście.

181
00:08:01,535 --> 00:08:04,445
Nazywamy je kloaką albo stekiem.

182
00:08:04,607 --> 00:08:07,384
To dlatego skorupki jaj, szczególnie takich

183
00:08:07,484 --> 00:08:10,145
ekologicznych, nierzadko bywają zabrudzone

184
00:08:10,245 --> 00:08:11,049
 ptasią kupą.

185
00:08:11,263 --> 00:08:14,356
Ale o jajach, skąd się biorą i jak powstają

186
00:08:14,456 --> 00:08:16,380
 opowiem Ci w innej lekcji.

187
00:08:16,895 --> 00:08:18,951
A gdzie można spotkać ptaki?

188
00:08:19,199 --> 00:08:21,276
Jeśli uważnie oglądasz nasz film

189
00:08:21,276 --> 00:08:23,807
to pewnie pamiętasz, że są stałocieplne.

190
00:08:24,063 --> 00:08:26,557
Do tego potrafią latać, więc nawet duże

191
00:08:26,557 --> 00:08:29,183
akweny wodne nie są dla nich przeszkodą.

192
00:08:29,439 --> 00:08:31,557
Dlatego właśnie ptaki spotykamy

193
00:08:31,557 --> 00:08:33,721
na wszystkich kontynentach i we wszystkich

194
00:08:33,721 --> 00:08:35,565
strefach klimatycznych.

195
00:08:35,839 --> 00:08:38,986
Czy to lody Antarktydy, czy gorące pustynie

196
00:08:38,986 --> 00:08:41,983
wilgotne lasy równikowe, czy suche stepy.

197
00:08:42,239 --> 00:08:44,799
Jak radzą sobie w tak skrajnych warunkach?

198
00:08:45,055 --> 00:08:47,615
Mają niezwykle sprawny układ oddechowy.

199
00:08:47,871 --> 00:08:50,757
Gromadzą zapasy tłuszczu na ciężkie czasy

200
00:08:50,757 --> 00:08:53,783
a pióra chronią je przed utratą ciepła.

201
00:08:54,015 --> 00:08:56,667
Ptak jaki jest, każdy widzi, można by 

202
00:08:56,767 --> 00:08:59,440
sparafrazować znane powiedzenie o koniu

203
00:08:59,540 --> 00:09:02,640
ale czy po tej wideolekcji potrafisz wymienić

204
00:09:02,740 --> 00:09:05,534
jakie ptak ma przystosowania do latania?

205
00:09:08,095 --> 00:09:11,650
Jeśli udało Ci się wymienić worki powietrzne

206
00:09:11,750 --> 00:09:14,846
opływowy kształt ciała, skrzydła, pióra

207
00:09:14,946 --> 00:09:16,567
i pneumatyczne kości 

208
00:09:16,667 --> 00:09:18,747
możesz sobie pogratulować.

209
00:09:22,431 --> 00:09:24,347
Ptaki należą do kręgowców.

210
00:09:24,479 --> 00:09:26,558
Są stałocieplne i zamieszkują

211
00:09:26,558 --> 00:09:28,063
wszystkie kontynenty.

212
00:09:28,575 --> 00:09:30,879
Przystosowania ptaków do lotu to:

213
00:09:31,135 --> 00:09:33,881
opływowy kształt, przednie kończyny

214
00:09:33,881 --> 00:09:36,599
przekształcone w skrzydła, pióra

215
00:09:36,599 --> 00:09:39,581
rurkowate płuca i worki powietrzne

216
00:09:39,641 --> 00:09:41,223
pneumatyczne kości.

217
00:09:45,215 --> 00:09:47,081
Na dzisiaj to już wszystko.

218
00:09:47,263 --> 00:09:48,975
Obejrzyj nasze pozostałe filmy

219
00:09:48,975 --> 00:09:51,619
z tej playlisty, a po więcej materiałów

220
00:09:51,619 --> 00:09:54,519
zajrzyj na naszą stronę pistacja.tv