1
00:00:01,350 --> 00:00:04,159
Pewnie obiła Ci się o uszy fraza

2
00:00:04,159 --> 00:00:06,791
„błękitna krew”, którą określa się

3
00:00:06,791 --> 00:00:08,386
szlachetnie urodzonych.

4
00:00:08,604 --> 00:00:10,636
Wiesz jednak, że ludzka krew

5
00:00:10,636 --> 00:00:11,992
jest czerwona.

6
00:00:12,188 --> 00:00:14,062
Kolor może być ciemniejszy

7
00:00:14,062 --> 00:00:17,171
wpadający w fiolet lub jaśniejszy

8
00:00:17,171 --> 00:00:19,656
zależnie od tego ile jest w niej tlenu.

9
00:00:19,968 --> 00:00:21,743
Ale w żadnym przypadku nie jest

10
00:00:21,743 --> 00:00:23,396
to odcień niebieskiego.

11
00:00:23,708 --> 00:00:26,212
Skąd więc wzięło się takie określenie?

12
00:00:26,936 --> 00:00:28,928
Wyjaśnienie daje fizyka.

13
00:00:29,340 --> 00:00:31,756
Otóż promienie świetlne przenikają

14
00:00:31,756 --> 00:00:34,916
przez skórę i są przez nią pochłaniane

15
00:00:35,072 --> 00:00:36,964
ale tylko te najkrótsze.

16
00:00:37,120 --> 00:00:39,467
Niebieskie fale, docierając do żył

17
00:00:39,467 --> 00:00:42,340
pod skórą, odbijają się od ich ściany

18
00:00:42,496 --> 00:00:45,156
by po odbiciu wrócić do naszego oka.

19
00:00:45,468 --> 00:00:47,504
Dlaczego jednak błękitną krew

20
00:00:47,504 --> 00:00:49,252
mieli tylko arystokraci?

21
00:00:49,920 --> 00:00:52,795
To proste. Ich skóra była cieńsza

22
00:00:52,795 --> 00:00:55,433
mniej zniszczona fizyczną pracą

23
00:00:55,433 --> 00:00:57,959
i mniej opalona, więc niebieskim

24
00:00:57,959 --> 00:01:00,336
promieniom łatwiej było odbyć taką

25
00:01:00,336 --> 00:01:02,508
podróż tam i z powrotem.

26
00:01:02,976 --> 00:01:05,629
Dziś większość z nas może dostrzec

27
00:01:05,729 --> 00:01:08,140
arystokratyczne błękitne żyły

28
00:01:08,140 --> 00:01:10,844
pod swoją skórą na przykład w miejscu

29
00:01:10,844 --> 00:01:12,400
gdzie wnętrze dłoni przechodzi

30
00:01:12,400 --> 00:01:14,153
w przedramię, bo tam jest ona

31
00:01:14,153 --> 00:01:15,720
wyjątkowo cienka.

32
00:01:27,080 --> 00:01:29,422
Jeśli oglądasz nasze lekcje z tej

33
00:01:29,422 --> 00:01:32,424
playlisty, to wiesz już sporo o układzie

34
00:01:32,424 --> 00:01:35,688
krążenia i o panujących w nim zasadach.

35
00:01:36,140 --> 00:01:38,308
Dziś opowiem Ci trochę o tym

36
00:01:38,308 --> 00:01:40,334
co się dzieje, gdy w naszym systemie

37
00:01:40,334 --> 00:01:42,653
wodno–kanalizacyjnym dochodzi do

38
00:01:42,653 --> 00:01:44,522
problemów z konserwacją

39
00:01:44,522 --> 00:01:46,374
albo wręcz awarii.

40
00:01:46,908 --> 00:01:49,442
Dodam parę rad jak dbać o to

41
00:01:49,442 --> 00:01:51,916
by takie awarie się nie przytrafiły.

42
00:01:52,128 --> 00:01:53,964
No to zaczynamy.

43
00:01:57,304 --> 00:01:59,112
Może zdarzyło Ci się widzieć

44
00:01:59,212 --> 00:02:01,420
jak w Twoim bloku albo domu

45
00:02:01,520 --> 00:02:03,336
wymieniano stare rury.

46
00:02:03,704 --> 00:02:05,837
Zajrzenie do środka takiej rury

47
00:02:05,837 --> 00:02:07,552
to zadanie dla odważnych.

48
00:02:07,704 --> 00:02:10,083
Światło w dużej części zarośnięte jest

49
00:02:10,113 --> 00:02:12,352
nawarstwianym przez lata kamieniem

50
00:02:12,608 --> 00:02:14,218
i zapchane szlamem

51
00:02:14,218 --> 00:02:15,880
który w dodatku śmierdzi.

52
00:02:16,348 --> 00:02:19,275
Aż trudno sobie wyobrazić, jak trudno

53
00:02:19,275 --> 00:02:21,412
było się tamtędy przepchać wodzie

54
00:02:21,724 --> 00:02:24,352
a z drugiej strony spływać ściekom.

55
00:02:24,796 --> 00:02:26,295
A teraz wyobraź sobie

56
00:02:26,315 --> 00:02:29,092
że podobny proces zachodzi w tętnicach

57
00:02:29,108 --> 00:02:30,844
którymi krąży Twoja krew

58
00:02:31,452 --> 00:02:33,544
i wywołuje podobne skutki.

59
00:02:33,756 --> 00:02:35,336
Brr! Ohyda!

60
00:02:36,060 --> 00:02:38,564
Na planszy widzisz zdrowe naczynia

61
00:02:38,720 --> 00:02:41,124
a obok takie zmienione miażdżycą.

62
00:02:41,436 --> 00:02:43,228
W tej chorobie w tętnicach

63
00:02:43,328 --> 00:02:45,525
odkładają się złogi tłuszczu

64
00:02:45,625 --> 00:02:48,786
cholesterolu i innych komórkowych śmieci

65
00:02:48,886 --> 00:02:51,152
utrudniających przepływ krwi.

66
00:02:51,676 --> 00:02:54,436
Gdy taka rura zostaje kompletnie zatkana

67
00:02:54,648 --> 00:02:56,674
część narządu lub tkanki

68
00:02:56,774 --> 00:02:59,700
którą zaopatrywała w krew, obumiera.

69
00:03:00,224 --> 00:03:02,216
W sercu mówimy na to zawał.

70
00:03:02,528 --> 00:03:04,364
W mózgu — udar.

71
00:03:04,576 --> 00:03:07,748
Gdy niedokrwienie dotknie nogi albo ręki

72
00:03:07,904 --> 00:03:10,408
grozi gangreną i amputacją.

73
00:03:10,876 --> 00:03:13,024
Ale zwężenie światła naczynia

74
00:03:13,280 --> 00:03:15,172
szkodzi jeszcze w inny sposób.

75
00:03:15,484 --> 00:03:18,144
Jeśli Twoje naczynia będą pozwężane

76
00:03:18,300 --> 00:03:20,360
serce będzie musiało bardziej się

77
00:03:20,360 --> 00:03:23,508
natrudzić żeby przepchnąć przez nie krew.

78
00:03:23,932 --> 00:03:25,619
Taką sytuację nazywamy

79
00:03:25,619 --> 00:03:27,460
nadciśnieniem tętniczym.

80
00:03:27,872 --> 00:03:31,322
Arbitralnie przyjęto, że rozpoznaje się je

81
00:03:31,322 --> 00:03:34,116
gdy wartości ciśnienia krwi w spoczynku

82
00:03:34,272 --> 00:03:37,683
przekraczają 140 na 90 milimetrów

83
00:03:37,683 --> 00:03:38,924
słupa rtęci.

84
00:03:41,496 --> 00:03:44,182
Co zrobić, by naczynia nie zatykały się

85
00:03:44,282 --> 00:03:47,428
i wydajnie tłoczyły krew tam, gdzie trzeba

86
00:03:47,584 --> 00:03:49,841
bez zbędnych oporów sprawiających

87
00:03:49,841 --> 00:03:51,106
problem sercu?

88
00:03:52,092 --> 00:03:53,316
Nie jedz tłusto.

89
00:03:53,472 --> 00:03:55,479
Tłuszcz w nadmiarze zwiększa ryzyko

90
00:03:55,479 --> 00:03:57,519
miażdżycy i otyłości

91
00:03:57,519 --> 00:03:59,660
a z nią nadciśnienia.

92
00:04:00,028 --> 00:04:01,352
Nie dosalaj potraw.

93
00:04:01,564 --> 00:04:04,800
Sól to znany czynnik ryzyka nadciśnienia

94
00:04:04,800 --> 00:04:07,296
a można ją znaleźć dosłownie wszędzie.

95
00:04:07,552 --> 00:04:10,468
W chlebie, zupach, keczupach, majonezie

96
00:04:10,624 --> 00:04:12,304
a nawet w ciasteczkach.

97
00:04:12,672 --> 00:04:15,070
Nie powinno się przekraczać łyżeczki

98
00:04:15,170 --> 00:04:17,480
czyli pięciu gramów soli dziennie.

99
00:04:17,947 --> 00:04:19,805
To, co zjadasz w potrawach

100
00:04:19,805 --> 00:04:21,443
zupełnie wystarczy.

101
00:04:21,943 --> 00:04:24,291
Pamiętaj o warzywach i owocach.

102
00:04:24,447 --> 00:04:26,619
Najlepiej surowych i co najmniej

103
00:04:26,719 --> 00:04:28,743
w pięciu porcjach dziennie.

104
00:04:29,311 --> 00:04:32,327
Ruszaj się przynajmniej 10 minut dziennie.

105
00:04:32,639 --> 00:04:34,375
To absolutne minimum.

106
00:04:34,687 --> 00:04:37,191
Ruch to świetny trening dla naczyń.

107
00:04:37,503 --> 00:04:39,245
Zwiększa ich elastyczność

108
00:04:39,345 --> 00:04:41,487
i poprawia przepustowość.

109
00:04:41,855 --> 00:04:44,458
Sprzyja też sercu, bo zmuszając je

110
00:04:44,458 --> 00:04:47,013
do okresowego wysiłku, zwiększa jego

111
00:04:47,013 --> 00:04:49,314
rezerwy na nagłe i nieprzewidziane

112
00:04:49,314 --> 00:04:52,195
sytuacje, takie jak niedokrwienie.

113
00:04:53,049 --> 00:04:55,423
Dbaj o prawidłową masę ciała.

114
00:04:55,579 --> 00:04:58,339
Im więcej nadprogramowych kilogramów

115
00:04:58,495 --> 00:05:00,387
tym więcej pracy ma serce

116
00:05:00,543 --> 00:05:03,559
aby wtłoczyć krew do każdego zakamarka.

117
00:05:04,027 --> 00:05:06,431
Wysypiaj się minimum 8 godzin.

118
00:05:06,943 --> 00:05:08,991
Jedna noc zarwana nad książką

119
00:05:08,991 --> 00:05:11,039
czy serialem to nie tragedia

120
00:05:11,295 --> 00:05:13,367
ale regularne niedosypianie

121
00:05:13,367 --> 00:05:14,979
podnosi poziom stresu

122
00:05:15,135 --> 00:05:17,995
a to szkodzi i naczyniom i sercu.

123
00:05:21,591 --> 00:05:23,542
Powiedzieliśmy już trochę o tym

124
00:05:23,642 --> 00:05:25,915
co może się zepsuć w naszym układzie

125
00:05:26,015 --> 00:05:27,623
wodno–kanalizacyjnym.

126
00:05:28,191 --> 00:05:30,083
Ale są i takie choroby

127
00:05:30,239 --> 00:05:32,593
które dotyczą bezpośrednio tego

128
00:05:32,693 --> 00:05:35,047
co w nim płynie, czyli krwi.

129
00:05:35,415 --> 00:05:38,443
Gdy poważnie się zranimy i krew z nas

130
00:05:38,443 --> 00:05:41,309
uchodzi, tkanki wołają o tlen, lecz go

131
00:05:41,309 --> 00:05:44,097
nie dostają, bo w układzie jest za mało

132
00:05:44,197 --> 00:05:46,467
przenoszących go czerwonych krwinek.

133
00:05:47,135 --> 00:05:49,158
Taki stan nazywamy anemią

134
00:05:49,158 --> 00:05:51,019
czyli niedokrwistością.

135
00:05:51,543 --> 00:05:54,147
Krwotok to nie jedyna jej przyczyna.

136
00:05:54,459 --> 00:05:56,681
Niedobór krwinek może się pojawić

137
00:05:56,681 --> 00:05:59,376
na przykład w przewlekłym zapaleniu

138
00:05:59,376 --> 00:06:02,322
i owrzodzeniu żołądka, a u dziewcząt

139
00:06:02,322 --> 00:06:04,924
także przy obfitych, przedłużających się

140
00:06:04,924 --> 00:06:06,137
miesiączkach.

141
00:06:06,491 --> 00:06:09,763
Anemią nazywamy jednak również sytuację

142
00:06:09,919 --> 00:06:12,579
w których krwinek jest tyle, ile trzeba

143
00:06:12,735 --> 00:06:14,883
ale są nieprawidłowo zbudowane.

144
00:06:15,195 --> 00:06:17,520
Za szybko niszczone albo mają

145
00:06:17,530 --> 00:06:20,359
za mało niosącej tlen hemoglobiny.

146
00:06:20,927 --> 00:06:23,178
Najczęściej spotykane niedokrwistości

147
00:06:23,178 --> 00:06:26,403
tego typu, to ta z niedoboru żelaza

148
00:06:26,559 --> 00:06:29,575
i ta z niedoboru witaminy B12.

149
00:06:30,359 --> 00:06:33,311
Fizjologiczną, czyli niechorobową anemię

150
00:06:33,311 --> 00:06:35,463
spotyka się u kobiet w ciąży

151
00:06:35,675 --> 00:06:38,040
ale tu nie liczba krwinek maleje

152
00:06:38,140 --> 00:06:40,327
lecz objętość osocza rośnie

153
00:06:40,539 --> 00:06:43,063
przez co krwinki są jakby rozcieńczone

154
00:06:43,163 --> 00:06:45,191
w większej objętości płynu.

155
00:06:46,035 --> 00:06:48,026
Jeśli chcesz zapewnić krwinkom

156
00:06:48,126 --> 00:06:50,311
optymalne warunki do pracy

157
00:06:50,523 --> 00:06:53,027
zadbaj o właściwy poziom żelaza

158
00:06:53,183 --> 00:06:55,687
i witaminy B12 w diecie.

159
00:06:55,999 --> 00:06:58,253
Jak to zrobić, opowiadamy w filmie

160
00:06:58,353 --> 00:07:00,907
z playlisty o układzie pokarmowym.

161
00:07:04,247 --> 00:07:06,939
Nawet jeśli super zadbasz o zdrowie

162
00:07:06,939 --> 00:07:09,611
będziesz jeść witaminy i ćwiczyć

163
00:07:09,879 --> 00:07:11,409
w Twojej fabryce krwi

164
00:07:11,409 --> 00:07:12,939
może dojść do awarii.

165
00:07:13,407 --> 00:07:15,811
Fabryką jest szpik kostny

166
00:07:15,967 --> 00:07:17,959
to w nim powstają krwinki.

167
00:07:18,507 --> 00:07:20,709
Taka produkcja wymaga precyzyjnego

168
00:07:20,709 --> 00:07:23,995
zaprogramowania i niestety zdarza się

169
00:07:24,065 --> 00:07:26,663
że ten system zostaje zhakowany.

170
00:07:26,975 --> 00:07:28,867
Najczęściej hakerami

171
00:07:29,023 --> 00:07:31,783
są zmienione nowotworowo białe krwinki

172
00:07:32,095 --> 00:07:34,499
które przeprogramowują fabrykę tak

173
00:07:34,655 --> 00:07:37,059
by wytwarzała tylko klony hakerów

174
00:07:37,215 --> 00:07:39,051
i to w ogromnych ilościach.

175
00:07:39,519 --> 00:07:42,435
Efektem są białaczki, czyli choroby

176
00:07:42,591 --> 00:07:44,901
w których we krwi krążą praktycznie

177
00:07:45,001 --> 00:07:47,911
tylko zmienione nowotworowo leukocyty

178
00:07:48,123 --> 00:07:49,917
które na dodatek nie umieją robić

179
00:07:49,917 --> 00:07:52,487
nic pożytecznego, na przykład walczyć

180
00:07:52,487 --> 00:07:54,567
z bakteriami czy wirusami.

181
00:07:54,879 --> 00:07:56,841
Fabryce zwykle nie zostaje mocy

182
00:07:56,841 --> 00:07:59,386
produkcyjnych, aby wytwarzać jeszcze

183
00:07:59,386 --> 00:08:02,503
normalne krwinki czerwone czy płytki krwi.

184
00:08:03,297 --> 00:08:06,243
Białaczce więc towarzyszy zwykle anemia

185
00:08:06,399 --> 00:08:08,335
i nieprawidłowe krwawienia.

186
00:08:11,319 --> 00:08:14,091
Jak widzisz, choć nasz układ krążenia

187
00:08:14,091 --> 00:08:16,525
i krew to na ogół wydajny system

188
00:08:16,625 --> 00:08:18,837
dostarczający organizmowi wszystkiego

189
00:08:18,937 --> 00:08:20,474
czego mu trzeba

190
00:08:20,474 --> 00:08:22,827
czasami zdarzają się awarie.

191
00:08:23,295 --> 00:08:24,858
By obniżyć ich ryzyko

192
00:08:24,958 --> 00:08:28,003
lepiej okresowo kontrolować cały system

193
00:08:28,159 --> 00:08:29,645
sprawdzając jego działanie

194
00:08:29,745 --> 00:08:31,681
niczym dobry konserwator.

195
00:08:31,799 --> 00:08:34,540
Do tego służą badania okresowe

196
00:08:34,660 --> 00:08:37,631
takie jak morfologia i biochemia krwi

197
00:08:37,943 --> 00:08:40,335
pomiary ciśnienia i tętna.

198
00:08:40,603 --> 00:08:43,107
Te ostatnie łatwo zrobić samemu.

199
00:08:43,263 --> 00:08:45,667
Wystarczy znaleźć spore naczynie

200
00:08:45,823 --> 00:08:48,383
na przykład wyczuć je na nadgarstku

201
00:08:48,419 --> 00:08:50,923
pod kciukiem i policzyć uderzenia.

202
00:08:51,511 --> 00:08:54,015
W spoczynku tętno młodego człowieka

203
00:08:54,171 --> 00:08:56,300
nie powinno przekraczać stu uderzeń

204
00:08:56,300 --> 00:08:59,043
na minutę, ale lepiej gdy jest ono

205
00:08:59,043 --> 00:09:01,335
wolniejsze, od sześćdziesięciu

206
00:09:01,335 --> 00:09:02,863
do siedemdziesięciu.

207
00:09:03,231 --> 00:09:06,147
Pomiar ciśnienia wymaga ciśnieniomierza.

208
00:09:06,303 --> 00:09:08,271
Możesz go więc zrobić w trakcie

209
00:09:08,371 --> 00:09:11,779
kontrolnej wizyty u lekarza albo w domu

210
00:09:11,935 --> 00:09:13,237
jeśli ciśnienie mierzy

211
00:09:13,337 --> 00:09:15,587
już ktoś z Twoich domowników.

212
00:09:15,835 --> 00:09:18,069
Morfologia to badanie wymagające

213
00:09:18,069 --> 00:09:19,327
pobrania krwi.

214
00:09:19,615 --> 00:09:22,585
Młodzi powinni je robić co 2–3 lata

215
00:09:22,685 --> 00:09:24,267
starsi — co roku.

216
00:09:24,479 --> 00:09:26,605
Dzięki tym badaniom można wcześnie

217
00:09:26,625 --> 00:09:28,595
wykryć wiele nieprawidłowości

218
00:09:28,831 --> 00:09:31,478
w tym anemii i białaczki, ale także

219
00:09:31,478 --> 00:09:34,169
cukrzycę czy podwyższony cholesterol

220
00:09:34,269 --> 00:09:36,655
podnoszące ryzyko miażdżycy.

221
00:09:40,151 --> 00:09:43,136
Siedzący tryb życia i niewłaściwa dieta

222
00:09:43,236 --> 00:09:45,395
mogą być przyczyną takich chorób

223
00:09:45,495 --> 00:09:48,812
jak miażdżyca, nadciśnienie tętnicze

224
00:09:48,912 --> 00:09:51,247
zawał serca czy udar mózgu.

225
00:09:51,515 --> 00:09:53,823
Stan własnego układu krwionośnego

226
00:09:53,923 --> 00:09:56,272
można kontrolować, sprawdzając

227
00:09:56,272 --> 00:09:59,595
spoczynkowe tętno i ciśnienie krwi.

228
00:09:59,807 --> 00:10:02,020
Choroby krwi, takie jak anemia

229
00:10:02,020 --> 00:10:04,404
czy białaczka, wykrywa okresowe

230
00:10:04,404 --> 00:10:07,375
badanie krwi, tak zwana morfologia.

231
00:10:09,591 --> 00:10:11,023
Wiesz już, co zagraża

232
00:10:11,123 --> 00:10:13,219
Twojemu układowi krwionośnemu

233
00:10:13,375 --> 00:10:15,211
i jak o niego dbać.

234
00:10:15,925 --> 00:10:17,983
Jeśli chcesz się dowiedzieć więcej

235
00:10:18,139 --> 00:10:20,899
o tym i innych układach człowieka

236
00:10:21,055 --> 00:10:24,383
koniecznie odwiedź nas na pistacja.tv!