1
00:00:00,512 --> 00:00:02,088
Gdy twoja ręka niechcący

2
00:00:02,088 --> 00:00:03,824
dotknie gorącego żelazka

3
00:00:03,824 --> 00:00:05,632
cofasz ją w oka mgnieniu.

4
00:00:05,888 --> 00:00:08,622
A przynajmniej tak Ci się wydaje.

5
00:00:08,704 --> 00:00:10,794
Okazuje się jednak, że w porównaniu

6
00:00:10,794 --> 00:00:12,550
z osiągnięciami inżynierii

7
00:00:12,550 --> 00:00:14,862
nasze odruchy są bardzo powolne.

8
00:00:15,104 --> 00:00:18,017
Sygnał z okrążającego Ziemię satelity

9
00:00:18,017 --> 00:00:19,424
potrzebuje mniej czasu

10
00:00:19,424 --> 00:00:21,128
by dotrzeć na powierzchnię

11
00:00:21,128 --> 00:00:23,658
niż sygnał z rdzenia kręgowego słonia

12
00:00:23,658 --> 00:00:26,186
aby uruchomić reakcję w jego nodze.

13
00:00:26,368 --> 00:00:28,173
Co więcej, można wykazać

14
00:00:28,173 --> 00:00:29,769
że im większe zwierzę

15
00:00:29,769 --> 00:00:31,744
tym wolniejsze ma odruchy.

16
00:00:32,256 --> 00:00:34,208
U tych największych trwają one

17
00:00:34,208 --> 00:00:35,802
nawet 17 razy dłużeJ

18
00:00:35,802 --> 00:00:37,524
niż u najmniejszych.

19
00:00:37,632 --> 00:00:39,955
Czym są odruchy i od czego zależą

20
00:00:39,955 --> 00:00:41,852
dowiesz się w tej lekcji.

21
00:00:51,456 --> 00:00:52,764
Może zdarzyło Ci się

22
00:00:52,764 --> 00:00:54,532
podczas wizyty u lekarza

23
00:00:54,532 --> 00:00:57,187
że ten wziął do ręki malutki młoteczek

24
00:00:57,187 --> 00:00:58,305
a potem kazał Ci

25
00:00:58,305 --> 00:01:00,063
założyć nogę na nogę

26
00:01:00,083 --> 00:01:01,926
i walnął Cię nim w kolano.

27
00:01:02,464 --> 00:01:03,424
Noga wierzgnęła

28
00:01:03,424 --> 00:01:05,024
choć przecież nie bolało.

29
00:01:05,536 --> 00:01:07,824
To wierzgnięcie to odruch kolanowy.

30
00:01:07,840 --> 00:01:09,637
Żeby zaistniał potrzeba tylko

31
00:01:09,647 --> 00:01:10,910
dwóch neuronów.

32
00:01:11,168 --> 00:01:13,088
Jednego, który niesie informację

33
00:01:13,088 --> 00:01:15,258
o uderzeniu do rdzenia kręgowego

34
00:01:15,520 --> 00:01:18,002
i drugiego, który przekazuje stamtąd

35
00:01:18,002 --> 00:01:20,358
mięśniowi informację: kurcz się.

36
00:01:20,896 --> 00:01:22,908
Taki zestaw dwóch neuronów

37
00:01:22,944 --> 00:01:24,798
tworzy najprostszy łuk odruchowy

38
00:01:24,798 --> 00:01:26,858
w naszym układzie nerwowym.

39
00:01:27,296 --> 00:01:29,298
Mózg nie ma tu nic do gadania.

40
00:01:29,344 --> 00:01:30,719
Choć informacja o tym

41
00:01:30,719 --> 00:01:32,177
że walnięto Cię w kolano

42
00:01:32,177 --> 00:01:33,696
w końcu do niego dociera

43
00:01:34,208 --> 00:01:35,725
robi to jednak zbyt późno

44
00:01:35,725 --> 00:01:37,792
by powstrzymać reakcję mięśnia.

45
00:01:38,304 --> 00:01:39,684
Możesz się o tym przekonać

46
00:01:39,684 --> 00:01:41,483
jeśli spróbujesz świadomie

47
00:01:41,483 --> 00:01:44,109
ustabilizować kolano w pozycji zgięcia

48
00:01:44,109 --> 00:01:46,786
a potem puknąć się w nie młoteczkiem.

49
00:01:47,008 --> 00:01:48,032
Udało Ci się?

50
00:01:48,800 --> 00:01:50,080
Założę się, że nie.

51
00:01:50,848 --> 00:01:53,209
Wierzgnięcie mogło być mniej wyraźne

52
00:01:53,209 --> 00:01:54,432
ale się pojawiło.

53
00:01:54,944 --> 00:01:57,003
To dowód na to, że odruch kolanowy

54
00:01:57,003 --> 00:01:58,502
jest bezwarunkowy.

55
00:01:59,040 --> 00:02:01,628
Na podobnej zasadzie działają inne odruchy

56
00:02:01,628 --> 00:02:03,392
niezależne od naszej woli.

57
00:02:03,648 --> 00:02:05,626
Takie jak zwężanie się źrenic

58
00:02:05,626 --> 00:02:06,907
pod wpływem światł

59
00:02:06,907 --> 00:02:08,158
czy odruch kaszlu

60
00:02:08,158 --> 00:02:10,451
w odpowiedzi na drażniące opary

61
00:02:10,451 --> 00:02:13,208
albo obce ciało w drogach oddechowych.

62
00:02:13,376 --> 00:02:16,025
Te odruchy mają za zadanie chronić nas

63
00:02:16,025 --> 00:02:19,008
przed niebezpieczeństwem, utratą równowagi

64
00:02:19,264 --> 00:02:21,732
uszkodzeniem wzroku czy uduszeniem.

65
00:02:22,080 --> 00:02:23,876
Dlatego muszą być szybkie.

66
00:02:24,128 --> 00:02:25,718
Zastanawianie się mogłoby

67
00:02:25,718 --> 00:02:27,044
nas drogo kosztować

68
00:02:27,044 --> 00:02:29,638
więc działają bez instrukcji z mózgu

69
00:02:29,638 --> 00:02:31,226
choć jak już mówiliśmy

70
00:02:31,226 --> 00:02:32,804
mogą wysyłać do niego

71
00:02:32,804 --> 00:02:34,532
informacje o zdarzeniu.

72
00:02:34,880 --> 00:02:36,582
Jaki jest dokładnie mechanizm

73
00:02:36,582 --> 00:02:37,861
takiego działania

74
00:02:37,861 --> 00:02:40,304
opowiem Ci, gdy schrupiesz orzeszka.

75
00:02:43,840 --> 00:02:46,544
Każdy odruch jest reakcją na bodziec.

76
00:02:46,656 --> 00:02:49,094
Informacja o zdarzeniu jest rejestrowana

77
00:02:49,094 --> 00:02:50,693
w zakończeniach nerwowych

78
00:02:50,693 --> 00:02:53,496
reagujących na ból, gorąco, zimno

79
00:02:53,496 --> 00:02:56,384
lub jak w odruchu kolanowym, rozciąganie.

80
00:02:57,152 --> 00:02:59,243
Informacja biegnie do centralnego

81
00:02:59,243 --> 00:03:01,408
układu nerwowego, a konkretnie

82
00:03:01,408 --> 00:03:02,912
do rdzenia kręgowego

83
00:03:02,912 --> 00:03:05,168
i tam jest przekazywana nerwom

84
00:03:05,344 --> 00:03:07,712
które wywołują odpowiednią reakcję.

85
00:03:07,904 --> 00:03:10,249
Na tej zasadzie bezwiednie cofamy rękę

86
00:03:10,249 --> 00:03:12,456
gdy na przykład ukłujemy się w palec

87
00:03:12,512 --> 00:03:14,545
albo nasze źrenice zwężają się

88
00:03:14,555 --> 00:03:16,442
gdy spojrzymy w światło lampy.

89
00:03:16,864 --> 00:03:18,912
Odruchy tego rodzaju są wrodzone.

90
00:03:19,168 --> 00:03:21,417
Ma je każdy z nas i nie wymagają

91
00:03:21,417 --> 00:03:23,032
udziału świadomości.

92
00:03:23,520 --> 00:03:26,080
Ale nie wszystkie odruchy są tak proste.

93
00:03:26,336 --> 00:03:28,358
Jeśli jesteś amatorem kremówek

94
00:03:28,384 --> 00:03:29,892
to pewnie znasz uczucie

95
00:03:29,892 --> 00:03:31,748
że ślinka napływa Ci do ust

96
00:03:31,748 --> 00:03:33,880
na samą wzmiankę o tym deserze.

97
00:03:34,528 --> 00:03:37,013
Jest to przykład odruchu warunkowego

98
00:03:37,013 --> 00:03:39,089
czyli takiego, który wykształca się

99
00:03:39,089 --> 00:03:41,042
z czasem i nie u wszystkich.

100
00:03:41,440 --> 00:03:43,306
Tylko u tych, którzy już kiedyś

101
00:03:43,306 --> 00:03:45,856
jedli kremówkę i im zasmakowała.

102
00:03:46,304 --> 00:03:47,293
W takim odruchu

103
00:03:47,293 --> 00:03:49,095
neutralny początkowo bodziec

104
00:03:49,095 --> 00:03:50,619
bo przecież zanim zjesz

105
00:03:50,619 --> 00:03:52,853
nie wiesz jak kremówka smakuje

106
00:03:52,853 --> 00:03:55,207
zostaje skojarzony z przyjemnością

107
00:03:55,207 --> 00:03:56,800
płynącą z jej jedzenia.

108
00:03:57,312 --> 00:03:59,438
Kilkanaście wypraw na kremówki

109
00:03:59,448 --> 00:04:01,877
i potem już sama wzmianka o tym ciastku

110
00:04:01,877 --> 00:04:03,113
działa na ciało tak

111
00:04:03,113 --> 00:04:05,242
jakbyśmy już mieli je w ustach

112
00:04:05,248 --> 00:04:07,808
wywołuje zwiększone wydzielanie śliny.

113
00:04:08,320 --> 00:04:09,762
Skoro odruch warunkowy

114
00:04:09,762 --> 00:04:11,955
wymaga czasu by się wykształcić

115
00:04:11,955 --> 00:04:13,920
to nie może być wrodzony.

116
00:04:13,952 --> 00:04:16,644
Odruchy tego rodzaju nazywamy nabytymi

117
00:04:16,644 --> 00:04:19,327
bo nabywamy je lub nie w trakcie życia.

118
00:04:20,351 --> 00:04:21,952
Wszystkie odruchy warunkowe

119
00:04:21,952 --> 00:04:24,089
muszą przechodzić przez mózgowie.

120
00:04:24,191 --> 00:04:26,047
Dlatego nie są aż tak szybkie

121
00:04:26,047 --> 00:04:27,673
jak te bezwarunkowe.

122
00:04:27,775 --> 00:04:30,074
W ich powstawaniu bierze bowiem udział

123
00:04:30,074 --> 00:04:32,685
więcej neuronów, a im więcej połączeń

124
00:04:32,685 --> 00:04:34,185
tym wolniejsza reakcja

125
00:04:34,185 --> 00:04:36,893
bo to na połączeniach między neuronami

126
00:04:36,893 --> 00:04:38,887
impuls najbardziej zwalnia.

127
00:04:39,295 --> 00:04:41,855
Odruchy warunkowe mają jeszcze jedną cechę

128
00:04:42,111 --> 00:04:44,193
która różni je od bezwarunkowych.

129
00:04:44,415 --> 00:04:47,101
Jeśli nie będziesz wzmacniać skojarzenia

130
00:04:47,101 --> 00:04:48,831
odruch będzie słabnąć.

131
00:04:49,279 --> 00:04:50,640
To znaczy, że jeśli nie jesz

132
00:04:50,640 --> 00:04:52,389
kremówek przez kilka lat

133
00:04:52,389 --> 00:04:54,226
hasło: chodźmy na kremówki

134
00:04:54,226 --> 00:04:56,062
zapewne nie wywoła u Ciebie

135
00:04:56,062 --> 00:04:57,983
zwiększonego wydzielania śliny.

136
00:04:58,751 --> 00:05:00,275
Są jednak wyjątki.

137
00:05:00,401 --> 00:05:02,679
Gdy zjesz coś, czym się zatrujesz

138
00:05:02,679 --> 00:05:05,483
Twój organizm skojarzy smak tej potrawy

139
00:05:05,483 --> 00:05:06,967
z przykrymi objawami.

140
00:05:07,199 --> 00:05:08,716
Jeśli kiedykolwiek później

141
00:05:08,716 --> 00:05:10,489
poczujesz w ustach taki smak

142
00:05:10,489 --> 00:05:11,992
zapewne z obrzydzeniem

143
00:05:11,992 --> 00:05:14,647
wyplujesz to, co było jego źródłem.

144
00:05:14,879 --> 00:05:17,439
To tak zwane uczenie się awersji do smaku.

145
00:05:17,951 --> 00:05:19,999
Ten odruch, choć warunkowy

146
00:05:20,255 --> 00:05:21,949
pojawia się bardzo szybko

147
00:05:21,949 --> 00:05:24,607
bo już po jednorazowym kontakcie z bodźcem

148
00:05:24,763 --> 00:05:27,307
i jest zapamiętywany na bardzo długo

149
00:05:27,423 --> 00:05:29,082
choćbyśmy w tym czasie

150
00:05:29,082 --> 00:05:31,065
nie spożywali trefnego pożywienia.

151
00:05:31,269 --> 00:05:32,805
To teraz się zabawimy.

152
00:05:33,141 --> 00:05:34,914
Zawołaj kolegę lub koleżankę

153
00:05:34,914 --> 00:05:37,100
usadź partnera wygodnie i poproś

154
00:05:37,100 --> 00:05:39,199
żeby się zrelaksował.

155
00:05:39,441 --> 00:05:41,663
Gdy już to zrobi, trach!

156
00:05:41,755 --> 00:05:44,315
Klaśnij tej osobie znienacka przed twarzą.

157
00:05:44,681 --> 00:05:46,473
Zanotuj jej reakcję.

158
00:05:51,999 --> 00:05:54,303
Mrugnęła, odsunęła głowę

159
00:05:54,303 --> 00:05:56,475
a może próbowała się uchylić?

160
00:05:56,839 --> 00:05:59,177
To jeszcze nie koniec doświadczenia.

161
00:05:59,183 --> 00:06:00,700
Teraz uprzedź partnera

162
00:06:00,700 --> 00:06:02,487
że klaśniesz mu przed oczami

163
00:06:02,487 --> 00:06:03,891
tak samo, jak przedtem.

164
00:06:05,297 --> 00:06:06,425
Zrobione?

165
00:06:06,647 --> 00:06:08,183
Czy reakcja była inna?

166
00:06:08,715 --> 00:06:10,507
Jak myślisz, dlaczego?

167
00:06:13,549 --> 00:06:15,058
Odruch unikania w reakcji

168
00:06:15,058 --> 00:06:16,669
na przykład na klaśnięcie

169
00:06:16,669 --> 00:06:18,215
zaliczamy do tak zwanych

170
00:06:18,215 --> 00:06:21,183
odruchów obronnych, takich jak kaszel.

171
00:06:21,395 --> 00:06:23,673
Odruchy tego typu są bezwarunkowe.

172
00:06:23,739 --> 00:06:26,231
Nie można więc nad nimi zapanować.

173
00:06:30,375 --> 00:06:32,568
Łuk odruchowy to najszybsza odpowiedź

174
00:06:32,568 --> 00:06:34,343
organizmu na bodziec.

175
00:06:34,381 --> 00:06:36,781
Najprostszy łuk odruchowy składa się

176
00:06:36,781 --> 00:06:39,253
z receptora, neuronu czuciowego

177
00:06:39,253 --> 00:06:42,699
który przenosi impuls do rdzenia kręgowego

178
00:06:42,699 --> 00:06:44,339
i neuronu ruchowego

179
00:06:44,339 --> 00:06:46,554
wysyłającego sygnał do efektora

180
00:06:46,554 --> 00:06:48,831
najczęściej jakiegoś mięśnia.

181
00:06:49,259 --> 00:06:51,049
Odruchy dzielimy na wrodzone

182
00:06:51,049 --> 00:06:53,463
czyli bezwarunkowe i nabyte

183
00:06:53,463 --> 00:06:54,975
czyli warunkowe.

184
00:06:56,979 --> 00:06:58,484
Na zakończenie osoby

185
00:06:58,484 --> 00:07:00,921
które są z pi-stacją już od jakiegoś czasu

186
00:07:00,921 --> 00:07:03,679
w odruchu nabytym klikają łapkę w górę.

187
00:07:03,755 --> 00:07:05,810
Te, które są z nami od niedawna

188
00:07:05,810 --> 00:07:08,080
dopiero ten nawyk wyrabiają.