1
00:00:00,512 --> 00:00:02,040
Kojarzysz pewnie pojęcie

2
00:00:02,040 --> 00:00:03,794
samochód autonomiczny.

3
00:00:04,096 --> 00:00:05,021
A może wiesz

4
00:00:05,021 --> 00:00:07,372
czym jest region autonomiczny?

5
00:00:07,680 --> 00:00:09,908
Autonomiczny region to taki

6
00:00:09,908 --> 00:00:12,159
który w ramach jakiegoś kraju

7
00:00:12,159 --> 00:00:13,619
ma wyjątkową swobodę

8
00:00:13,619 --> 00:00:15,956
w ustanawianiu praw i przepisów.

9
00:00:16,640 --> 00:00:18,735
Autonomiczne auto to takie

10
00:00:18,735 --> 00:00:20,955
które jest wyposażone w systemy

11
00:00:20,955 --> 00:00:22,738
umożliwiające jego ruch

12
00:00:22,738 --> 00:00:25,122
bez ingerencji kierującego.

13
00:00:25,344 --> 00:00:27,193
Samo słowo autonomia

14
00:00:27,193 --> 00:00:30,608
pochodzi z greki i oznacza samodzielność

15
00:00:30,608 --> 00:00:32,256
obowiązującą każdego.

16
00:00:32,768 --> 00:00:34,418
W naszym układzie nerwowym

17
00:00:34,418 --> 00:00:35,955
także jest taka część

18
00:00:35,955 --> 00:00:38,636
o bardzo dużej autonomii, jak region

19
00:00:38,636 --> 00:00:40,197
i potrafiąca działać

20
00:00:40,197 --> 00:00:43,008
jak autonomiczne auto bez nadzoru

21
00:00:43,264 --> 00:00:46,188
a często i bez świadomości kierującego

22
00:00:46,188 --> 00:00:47,188
czyli nas.

23
00:00:47,360 --> 00:00:49,920
Opowiem Ci o niej w dzisiejszej lekcji.

24
00:01:00,416 --> 00:01:02,940
Wiesz już co nieco o układzie nerwowym.

25
00:01:03,232 --> 00:01:05,039
Pora zająć się tą jego częścią

26
00:01:05,039 --> 00:01:06,877
która właściwie nie wymaga

27
00:01:06,877 --> 00:01:08,290
by się nią zajmować.

28
00:01:08,608 --> 00:01:10,946
Radzi sobie sama, choć nie znaczy to

29
00:01:10,946 --> 00:01:12,960
że nie mamy na nią zupełnie wpływu.

30
00:01:13,472 --> 00:01:14,666
Ale po kolei.

31
00:01:15,264 --> 00:01:17,140
Co rządzi naszymi działaniami?

32
00:01:17,450 --> 00:01:18,928
Mózg odpowiecie.

33
00:01:19,104 --> 00:01:20,640
I bardzo słusznie.

34
00:01:20,896 --> 00:01:22,752
Tyle, że nie do końca.

35
00:01:23,200 --> 00:01:24,926
W innej lekcji tej playlisty

36
00:01:24,926 --> 00:01:26,323
możesz się dowiedzieć

37
00:01:26,323 --> 00:01:28,172
że oprócz mózgu mamy też

38
00:01:28,172 --> 00:01:30,116
obwodowy układ nerwowy.

39
00:01:30,368 --> 00:01:32,057
Jego częścią jest właśnie

40
00:01:32,057 --> 00:01:33,952
autonomiczny układ nerwowy.

41
00:01:34,208 --> 00:01:36,313
To ta część, nad którą nie mamy

42
00:01:36,313 --> 00:01:37,726
świadomej kontroli

43
00:01:37,880 --> 00:01:39,774
ale bez której nie przeżylibyśmy

44
00:01:39,774 --> 00:01:41,234
nawet kilku minut.

45
00:01:41,632 --> 00:01:44,012
Praca jelit czy zwężanie się źrenic

46
00:01:44,012 --> 00:01:45,941
w odpowiedzi na silne światło

47
00:01:45,941 --> 00:01:47,122
to też przykłady

48
00:01:47,122 --> 00:01:49,042
autonomicznej działalności

49
00:01:49,042 --> 00:01:50,848
niezależnej od naszej woli.

50
00:01:51,104 --> 00:01:53,502
Mówiliśmy o nich w innych filmach.

51
00:01:53,664 --> 00:01:56,024
Okazuje się jednak, że i taka praca

52
00:01:56,024 --> 00:01:57,248
wymaga nadzoru.

53
00:01:57,760 --> 00:01:59,323
Przecież serce nie musi bić

54
00:01:59,323 --> 00:02:01,050
tak samo szybko, gdy śpisz

55
00:02:01,050 --> 00:02:02,342
i gdy biegniesz

56
00:02:02,368 --> 00:02:04,441
a jelita nie muszą się męczyć

57
00:02:04,441 --> 00:02:06,027
gdy akurat nie ma w nich

58
00:02:06,027 --> 00:02:07,306
nic do strawienia.

59
00:02:07,488 --> 00:02:08,678
Tu właśnie wkracza

60
00:02:08,678 --> 00:02:10,560
autonomiczny układ nerwowy.

61
00:02:10,816 --> 00:02:12,037
Poznasz go bliżej

62
00:02:12,067 --> 00:02:13,966
gdy schrupiesz orzeszka.

63
00:02:16,704 --> 00:02:19,304
Autonomiczny układ nerwowy składa się

64
00:02:19,304 --> 00:02:22,132
z dwóch części, które są względem siebie

65
00:02:22,132 --> 00:02:25,462
przeciwstawne niczym chińskie yin i yang.

66
00:02:25,664 --> 00:02:28,478
Gdy jedna coś pobudza, druga to hamuje

67
00:02:28,478 --> 00:02:29,518
i na odwrót.

68
00:02:30,016 --> 00:02:32,358
Część, która działa pobudzająco

69
00:02:32,358 --> 00:02:34,763
nazywa się układem współczulnym

70
00:02:34,763 --> 00:02:36,330
albo sympatycznym.

71
00:02:36,928 --> 00:02:39,488
Jego oponent to układ przywspółczulny.

72
00:02:39,744 --> 00:02:41,536
Inaczej parasympatyczny.

73
00:02:42,304 --> 00:02:44,687
Pierwszy wcale nie jest taki sympatyczny

74
00:02:44,687 --> 00:02:46,400
jakby wynikało z nazwy.

75
00:02:46,656 --> 00:02:48,704
Przydaje się, gdy musimy zareagować

76
00:02:48,704 --> 00:02:50,194
na niebezpieczeństwo.

77
00:02:50,496 --> 00:02:53,299
To tak zwany system walcz albo uciekaj

78
00:02:53,299 --> 00:02:55,360
który mobilizuje nas do działania.

79
00:02:56,128 --> 00:02:57,572
Jak widzisz na planszy

80
00:02:57,572 --> 00:02:59,644
układ sympatyczny składa się

81
00:02:59,644 --> 00:03:00,828
z szeregu zwojów

82
00:03:00,828 --> 00:03:02,455
rozmieszczonych symetrycznie

83
00:03:02,455 --> 00:03:04,022
wzdłuż kręgosłupa.

84
00:03:04,320 --> 00:03:06,459
Wychodzące z tych zwojów nerwy

85
00:03:06,459 --> 00:03:08,569
zaopatrują narządy wewnętrzne

86
00:03:08,569 --> 00:03:09,952
regulując ich pracę.

87
00:03:10,208 --> 00:03:11,439
Pobudzenie tej części

88
00:03:11,439 --> 00:03:13,785
autonomicznego układu nerwowego

89
00:03:13,785 --> 00:03:15,072
rozszerza źrenice

90
00:03:15,328 --> 00:03:17,376
byśmy mogli lepiej dostrzec wroga

91
00:03:17,888 --> 00:03:19,250
przyspiesza bicie serca

92
00:03:19,250 --> 00:03:21,474
by tłoczyło więcej krwi do mięśni

93
00:03:21,474 --> 00:03:22,754
które muszą działać

94
00:03:22,754 --> 00:03:25,348
by na przykład wywindować nas na drzewo

95
00:03:25,348 --> 00:03:27,360
poza zasięg niebezpieczeństwa

96
00:03:27,872 --> 00:03:29,440
i kurczy wszystkie naczynia

97
00:03:29,440 --> 00:03:30,925
poza tymi w mięśniach

98
00:03:30,925 --> 00:03:32,306
by zaopatrywały w krew

99
00:03:32,306 --> 00:03:33,929
tylko najpotrzebniejsze

100
00:03:33,929 --> 00:03:35,702
do przetrwania narządy.

101
00:03:36,064 --> 00:03:39,058
Mobilizuje też gruczoły zwane nadnerczami

102
00:03:39,058 --> 00:03:41,067
do wyrzucenia dodatkowej dawki

103
00:03:41,067 --> 00:03:42,446
hormonów stresowych

104
00:03:42,446 --> 00:03:45,354
zwiększających naszą siłę i szybkość.

105
00:03:45,536 --> 00:03:48,017
Z drugiej strony układ ten wyłącza

106
00:03:48,017 --> 00:03:50,656
narządy nieprzydatne w walce czy ucieczce

107
00:03:50,912 --> 00:03:52,206
na przykład jelita.

108
00:03:52,206 --> 00:03:54,379
Gdy zamierzasz powalić przeciwnika

109
00:03:54,379 --> 00:03:55,761
raczej nie będziesz

110
00:03:55,761 --> 00:03:57,506
zajmować się trawieniem.

111
00:04:00,128 --> 00:04:01,800
W przeciwieństwie do swojego

112
00:04:01,800 --> 00:04:03,594
współczulnego alter ego

113
00:04:03,594 --> 00:04:06,272
układ przywspółczulny nas relaksuje.

114
00:04:06,784 --> 00:04:09,326
Mówi się o nim czasem, że to układ

115
00:04:09,326 --> 00:04:10,880
jedz i rozmnażaj się.

116
00:04:11,392 --> 00:04:14,149
Ta część autonomicznego układu nerwowego

117
00:04:14,149 --> 00:04:16,768
jest silniej związana z samym mózgiem.

118
00:04:17,280 --> 00:04:19,318
Tu bierze bowiem początek większość

119
00:04:19,318 --> 00:04:21,375
parasympatycznych włókien nerwowych

120
00:04:21,631 --> 00:04:23,327
które wychodzą z czaszki

121
00:04:23,327 --> 00:04:26,232
i unerwiają między innymi ślinianki

122
00:04:26,232 --> 00:04:28,321
gruczoły łzowe czy oczy.

123
00:04:28,543 --> 00:04:30,886
Gdy ta część układu autonomicznego

124
00:04:30,886 --> 00:04:33,683
przejmuje pałeczkę, serce zwalnia

125
00:04:33,683 --> 00:04:35,791
poszerzają się naczynia krwionośne

126
00:04:35,791 --> 00:04:37,475
i spada nam ciśnienie

127
00:04:37,475 --> 00:04:39,179
a źrenice się kurczą.

128
00:04:39,551 --> 00:04:41,280
Jelita ruszają do pracy

129
00:04:41,280 --> 00:04:43,483
zwiększa się wydzielanie śliny

130
00:04:43,483 --> 00:04:44,805
żołądek i trzustka

131
00:04:44,805 --> 00:04:46,858
wydzielają enzymy trawienne

132
00:04:46,858 --> 00:04:48,409
a wątroba żółć.

133
00:04:48,511 --> 00:04:51,134
Taka aktywność odbudowuje organizm

134
00:04:51,134 --> 00:04:54,143
po ciężkich chwilach walki lub ucieczki

135
00:04:54,399 --> 00:04:56,577
gdy górą był układ współczulny.

136
00:04:59,775 --> 00:05:01,761
Jeśli kiedykolwiek zdarzyło Ci się

137
00:05:01,761 --> 00:05:04,383
oberwać w brzuch, to wiesz, jak to boli.

138
00:05:04,639 --> 00:05:07,344
Zwykle mówi się, że uderzenie w to miejsce

139
00:05:07,344 --> 00:05:08,583
pozbawia oddechu.

140
00:05:08,735 --> 00:05:10,119
I coś w tym jest.

141
00:05:10,271 --> 00:05:12,175
Pośrodku, pod łukiem żebrowym

142
00:05:12,175 --> 00:05:13,228
mieści się bowiem

143
00:05:13,228 --> 00:05:15,950
największy splot włókien autonomicznych

144
00:05:15,950 --> 00:05:17,695
zwany splotem słonecznym.

145
00:05:18,207 --> 00:05:19,987
Cios w tę okolicę wywołuje

146
00:05:19,987 --> 00:05:21,681
nagły skurcz przepony

147
00:05:21,681 --> 00:05:23,940
głównego mięśnia oddechowego

148
00:05:23,940 --> 00:05:26,383
która na jakiś czas zostaje wyłączona

149
00:05:26,423 --> 00:05:28,245
ze wspomagania oddychania.

150
00:05:28,703 --> 00:05:31,100
Na szczęście po krótkim odpoczynku

151
00:05:31,100 --> 00:05:33,837
i kilku świadomych powolnych oddechach

152
00:05:34,079 --> 00:05:35,729
zwykle wraca do pracy.

153
00:05:36,127 --> 00:05:38,491
Na tym przykładzie można zaobserwować

154
00:05:38,491 --> 00:05:40,072
jeszcze jedną właściwość

155
00:05:40,072 --> 00:05:42,541
autonomicznego układu nerwowego.

156
00:05:42,783 --> 00:05:45,343
Jego część czuciowa nie jest podzielona

157
00:05:45,343 --> 00:05:47,775
tak, jak ta, która zawiaduje działaniem

158
00:05:47,775 --> 00:05:49,327
tkanek i narządów.

159
00:05:49,695 --> 00:05:51,682
Autonomiczne włókna czuciowe

160
00:05:51,682 --> 00:05:53,674
prowadzą do mózgu wrażeni

161
00:05:53,674 --> 00:05:55,507
nie rozróżniając czy są

162
00:05:55,507 --> 00:05:58,143
one sympatyczne, czy wręcz przeciwnie.

163
00:06:01,471 --> 00:06:03,533
A teraz zadanie dla Ciebie.

164
00:06:03,775 --> 00:06:05,336
Spójrz na planszę i powiedz

165
00:06:05,336 --> 00:06:06,988
które działania należą

166
00:06:06,988 --> 00:06:08,716
do układu współczulnego

167
00:06:08,716 --> 00:06:10,943
a które do przywspółczulnego.

168
00:06:14,015 --> 00:06:16,464
Jeśli według Ciebie współczulny odpowiada

169
00:06:16,464 --> 00:06:18,559
za punkty 1 i 4

170
00:06:18,559 --> 00:06:20,776
a przywspółczulny za pozostałe

171
00:06:20,776 --> 00:06:21,809
gratulacje.

172
00:06:24,511 --> 00:06:27,491
Autonomiczny układ nerwowy jest częścią

173
00:06:27,491 --> 00:06:29,631
obwodowego układu nerwowego.

174
00:06:30,143 --> 00:06:32,447
Działa niezależnie od naszej woli.

175
00:06:32,959 --> 00:06:34,751
Składa się z dwóch części.

176
00:06:35,263 --> 00:06:37,664
Współczulna, inaczej sympatyczna

177
00:06:37,664 --> 00:06:39,615
na ogół działa pobudzająco

178
00:06:40,127 --> 00:06:42,881
a przywspółczulna, czyli parasympatyczna

179
00:06:42,897 --> 00:06:45,201
ma wpływ uspokajający.

180
00:06:48,831 --> 00:06:50,565
Mam nadzieję, że ta lekcja

181
00:06:50,565 --> 00:06:52,415
choć całkiem sympatyczna

182
00:06:52,671 --> 00:06:55,265
nie wywołała u Ciebie reakcji obronnych.

183
00:06:55,487 --> 00:06:57,810
Więcej o układzie nerwowym dowiesz się

184
00:06:57,810 --> 00:06:59,960
z innych filmów tej playlisty.