1
00:00:01,024 --> 00:00:03,712
Według amerykańskiej terapeutki rodzinnej

2
00:00:03,812 --> 00:00:06,281
Virginii Satir, człowiek potrzebuje

3
00:00:06,281 --> 00:00:08,804
czterech uścisków dziennie, by przeżyć

4
00:00:09,116 --> 00:00:11,364
ośmiu, żeby zachować zdrowie

5
00:00:11,520 --> 00:00:14,038
i dwunastu, żeby się rozwijać.

6
00:00:14,256 --> 00:00:17,319
Badacze wykazali, że dotyk nas relaksuje

7
00:00:17,419 --> 00:00:20,294
zwiększa odporność, poprawia zdolność

8
00:00:20,294 --> 00:00:23,180
koncentracji, pomaga walczyć z chronicznym

9
00:00:23,180 --> 00:00:25,900
zmęczeniem i poprawia nastrój.

10
00:00:26,524 --> 00:00:28,231
Stwierdzili też, że ludzie

11
00:00:28,331 --> 00:00:30,308
pozbawieni kontaktu fizycznego

12
00:00:30,464 --> 00:00:33,224
częściej zapadają na różne dolegliwości.

13
00:00:33,692 --> 00:00:35,940
W dzisiejszym filmie opowiem Ci

14
00:00:36,096 --> 00:00:38,500
skąd się biorą takie wrażenia jak dotyk

15
00:00:38,812 --> 00:00:41,772
ale także ból, ciepło czy smak.

16
00:00:42,240 --> 00:00:44,644
Nastaw swoje zmysły na odbiór.

17
00:00:44,800 --> 00:00:45,968
Zaczynamy!

18
00:00:57,400 --> 00:01:00,260
Skóra chroni nas przed światem zewnętrznym

19
00:01:00,416 --> 00:01:02,854
ale jest też fantastycznym odbiornikiem

20
00:01:02,854 --> 00:01:05,736
informacji o tym, co się tam dzieje.

21
00:01:06,460 --> 00:01:09,220
Wiesz, gdy muska ją powiew wiatru

22
00:01:09,376 --> 00:01:11,252
obmywają krople deszczu

23
00:01:11,258 --> 00:01:13,828
wiesz, kiedy ktoś łaskocze Cię piórkiem

24
00:01:13,984 --> 00:01:15,670
a kiedy wpadasz w pokrzywy

25
00:01:15,770 --> 00:01:17,356
wiesz, że to nie trawa.

26
00:01:17,724 --> 00:01:19,862
Te wszystkie doznania rejestruje

27
00:01:19,962 --> 00:01:22,659
i obrabia nasz mózg, a konkretnie

28
00:01:22,659 --> 00:01:25,192
jego część, zwana korą czuciową.

29
00:01:25,404 --> 00:01:27,621
Dla ciekawych, na planszy widzisz

30
00:01:27,651 --> 00:01:29,526
jak wrażenia czuciowe z poszczególnych

31
00:01:29,526 --> 00:01:31,838
rejonów ciała są zlokalizowane

32
00:01:31,844 --> 00:01:33,836
w określonych częściach tej kory.

33
00:01:34,464 --> 00:01:36,868
Ale żadne nie dotarły by do niego

34
00:01:37,024 --> 00:01:39,926
gdyby nie receptory rozmieszczone w skórze

35
00:01:40,026 --> 00:01:42,402
a także we wnętrzu jamy ustnej

36
00:01:42,402 --> 00:01:44,136
i na powierzchni oka.

37
00:01:44,448 --> 00:01:47,032
Receptory to zmienione zakończenia

38
00:01:47,042 --> 00:01:48,502
komórek nerwowych.

39
00:01:48,700 --> 00:01:51,418
Odbierają ze środowiska zewnętrznego

40
00:01:51,418 --> 00:01:55,022
bodźce, które odczuwamy jako dotyk, ucisk

41
00:01:55,022 --> 00:01:57,860
ból, zimno, ciepło czy wibracje.

42
00:01:58,328 --> 00:02:00,932
Co ciekawe, specjalizują się w pracy.

43
00:02:01,244 --> 00:02:04,260
Jedne odbierają tylko wrażenie ucisku

44
00:02:04,416 --> 00:02:07,267
inne odpowiadają za doznania ciepła

45
00:02:07,367 --> 00:02:10,248
jeszcze inne zimna i tak dalej.

46
00:02:10,560 --> 00:02:13,732
Receptory różnią się zarówno budową

47
00:02:13,888 --> 00:02:15,880
jak liczbą i położeniem.

48
00:02:16,092 --> 00:02:18,966
Najprostsze są tak zwane wolne zakończenia

49
00:02:18,966 --> 00:02:21,551
nerwowe, czyli po prostu dendryty

50
00:02:21,551 --> 00:02:22,792
komórek nerwowych.

51
00:02:23,160 --> 00:02:25,824
To one odpowiadają za czucie bólu

52
00:02:25,824 --> 00:02:27,500
ciepła i zimna.

53
00:02:28,124 --> 00:02:30,674
Dotyk, ucisk, wibracje mają

54
00:02:30,674 --> 00:02:33,132
swoje wyspecjalizowane końcówki.

55
00:02:33,344 --> 00:02:35,902
Co ciekawe, na 1 centymetr kwadratowy

56
00:02:35,902 --> 00:02:38,664
skóry przypadają statystycznie tylko

57
00:02:38,664 --> 00:02:41,567
2 receptory ciepła, ale aż 12

58
00:02:41,567 --> 00:02:43,116
receptorów zimna.

59
00:02:43,584 --> 00:02:46,756
Jest tam też 25 receptorów dotyku

60
00:02:46,912 --> 00:02:49,672
i 150 zakończeń bólowych.

61
00:02:50,380 --> 00:02:52,451
Do tego ich rozmieszczenie

62
00:02:52,451 --> 00:02:54,124
nie jest równomierne.

63
00:02:54,336 --> 00:02:56,964
Niektóre części ciała natura wyposażyła

64
00:02:56,964 --> 00:03:00,068
hojniej, inne potraktowała po macoszemu.

65
00:03:00,380 --> 00:03:02,728
Nie wierzysz? Sprawdźmy to!

66
00:03:03,196 --> 00:03:05,188
Najlepiej doświadczalnie.

67
00:03:05,756 --> 00:03:08,103
Potrzebne Ci będą 2 długopisy

68
00:03:08,203 --> 00:03:10,246
albo zaostrzone ołówki

69
00:03:10,630 --> 00:03:12,950
i kolega lub koleżanka.

70
00:03:13,180 --> 00:03:15,940
Zamknij oczy i poproś partnera

71
00:03:16,096 --> 00:03:18,500
żeby dotknął koniuszka Twojego palca

72
00:03:18,656 --> 00:03:20,080
a potem uda.

73
00:03:20,348 --> 00:03:21,625
Nie wiesz, czy robi to

74
00:03:21,625 --> 00:03:23,464
jednym narzędziem, czy dwoma.

75
00:03:23,776 --> 00:03:26,280
Potrafisz określić to samym dotykiem?

76
00:03:27,064 --> 00:03:28,937
Założę się, że na palcu nie było

77
00:03:28,937 --> 00:03:30,020
z tym problemu.

78
00:03:30,432 --> 00:03:32,883
Tam receptory dotyku są rozmieszczone

79
00:03:32,983 --> 00:03:35,596
nawet gęściej niż co 2 milimetry.

80
00:03:35,864 --> 00:03:37,860
Za to na udzie może być między nimi

81
00:03:37,860 --> 00:03:39,904
nawet centymetr, dwa przerwy.

82
00:03:40,160 --> 00:03:42,242
Więc jest szansa, że jeśli końcówki

83
00:03:42,342 --> 00:03:44,924
dwóch ołówków będą bliżej siebie

84
00:03:45,280 --> 00:03:47,984
dotyk odbierzesz tylko jako 1 bodziec.

85
00:03:50,968 --> 00:03:54,011
Receptory ciepła i zimna określamy łącznie

86
00:03:54,111 --> 00:03:55,920
mianem termoreceptorów.

87
00:03:56,288 --> 00:03:58,386
Zapamiętaj, że taki receptor

88
00:03:58,386 --> 00:03:59,660
to nie termometr.

89
00:03:59,872 --> 00:04:02,185
Nie powie Ci, ile stopni ma ciało

90
00:04:02,285 --> 00:04:04,713
które skóry dotyka, tylko czy jest

91
00:04:04,713 --> 00:04:07,240
od niej cieplejsze czy zimniejsze.

92
00:04:07,452 --> 00:04:09,885
To dlatego, gdy po godzinie smażenia się

93
00:04:09,885 --> 00:04:12,328
na rozgrzanej słońcem plaży wejdziesz

94
00:04:12,328 --> 00:04:14,308
do morza, pewnie uznasz

95
00:04:14,308 --> 00:04:15,944
że woda jest zimna.

96
00:04:16,412 --> 00:04:18,403
Gdy będziesz kąpać się wieczorem

97
00:04:18,559 --> 00:04:20,963
a piasek i powietrze ochłodzą się

98
00:04:21,119 --> 00:04:23,056
woda o tej samej temperaturze

99
00:04:23,156 --> 00:04:26,183
może być odbierana jako przyjemnie ciepła.

100
00:04:26,655 --> 00:04:29,664
Wiemy zresztą, że odczucie ciepła i zimna

101
00:04:29,764 --> 00:04:32,071
jest względne i osobnicze.

102
00:04:32,513 --> 00:04:33,824
Niektórzy paradują

103
00:04:33,824 --> 00:04:36,067
przy piętnastu stopniach w t–shircie

104
00:04:36,223 --> 00:04:38,137
a inni przy tej samej temperaturze

105
00:04:38,137 --> 00:04:41,231
powietrza, zakładają ciepłe kurtki.

106
00:04:42,367 --> 00:04:44,262
Te receptory mają jeszcze jedną

107
00:04:44,262 --> 00:04:45,539
ciekawą cechę.

108
00:04:45,695 --> 00:04:47,843
Reagują nie tylko na temperaturę

109
00:04:47,999 --> 00:04:50,759
ale też na niektóre substancje chemiczne.

110
00:04:51,071 --> 00:04:53,586
Receptory ciepła na zawartą

111
00:04:53,586 --> 00:04:56,647
między innymi w ostrej papryce kapsaicynę.

112
00:04:57,215 --> 00:04:59,680
Dlatego natarcie skóry tą substancją

113
00:04:59,780 --> 00:05:01,511
daje wrażenie gorąca.

114
00:05:02,149 --> 00:05:04,088
Receptory zimna reagują z kolei

115
00:05:04,188 --> 00:05:06,119
na zawarty w mięcie mentol.

116
00:05:06,431 --> 00:05:09,091
Potarcie skóry liśćmi tej rośliny

117
00:05:09,247 --> 00:05:11,651
albo na przykład mentolowym olejkiem

118
00:05:11,807 --> 00:05:14,211
daje wrażenie przyjemnego chłodu

119
00:05:14,367 --> 00:05:16,285
znane też wszystkim amatorom

120
00:05:16,385 --> 00:05:18,151
miętowej gumy do żucia.

121
00:05:21,847 --> 00:05:23,871
Skoro już zajmujemy się bodźcami

122
00:05:23,871 --> 00:05:27,011
chemicznymi, czas przejść do zmysłów

123
00:05:27,167 --> 00:05:29,671
które zajmują się głównie ich obróbką.

124
00:05:30,139 --> 00:05:31,792
Zacznijmy od nosa.

125
00:05:32,098 --> 00:05:34,195
Choć nie jest zbyt pokaźny

126
00:05:34,195 --> 00:05:36,839
potrafi rozpoznać miliardy zapachów.

127
00:05:37,583 --> 00:05:39,658
Za ich wyczuwanie odpowiada

128
00:05:39,658 --> 00:05:42,827
5 do 6 milionów receptorów węchowych

129
00:05:43,039 --> 00:05:45,643
których mamy około 400 rodzajów.

130
00:05:46,167 --> 00:05:48,492
Każdy reaguje pobudzeniem na obecność

131
00:05:48,592 --> 00:05:50,819
określonych związków chemicznych.

132
00:05:51,367 --> 00:05:54,218
Ale żeby go pobudzić i wysłać impuls

133
00:05:54,218 --> 00:05:57,801
nerwowy, związek chemiczny musi być obecny

134
00:05:57,801 --> 00:05:59,453
we wdychanym powietrzu

135
00:05:59,473 --> 00:06:01,791
w odpowiednio wysokim stężeniu

136
00:06:01,883 --> 00:06:03,975
zwanym stężeniem granicznym.

137
00:06:04,187 --> 00:06:06,151
A warto wspomnieć, że jest ono

138
00:06:06,251 --> 00:06:08,583
bardzo różne dla różnych związków.

139
00:06:09,307 --> 00:06:12,136
Musi też najpierw rozpuścić się w śluzie

140
00:06:12,136 --> 00:06:13,804
wydzielanym przez komórki

141
00:06:13,804 --> 00:06:15,369
błony śluzowej nosa.

142
00:06:15,807 --> 00:06:17,343
Po spełnieniu tych warunków

143
00:06:17,599 --> 00:06:19,695
pobudzenie jest przekazywane włóknami

144
00:06:19,695 --> 00:06:22,016
węchowymi do opuszki węchowej

145
00:06:22,016 --> 00:06:25,710
do wstępnej obróbki, a stamtąd nerwami

146
00:06:25,710 --> 00:06:28,707
węchowymi do kory węchowej w mózgu

147
00:06:28,863 --> 00:06:31,523
gdzie powstaje ostateczne wrażenie węchowe

148
00:06:31,835 --> 00:06:34,083
czyli określamy, co czujemy

149
00:06:34,239 --> 00:06:36,019
i czy jest to dla nas przyjemne

150
00:06:36,019 --> 00:06:36,999
czy przykre.

151
00:06:37,823 --> 00:06:40,483
A teraz przypomnij sobie sytuację

152
00:06:40,639 --> 00:06:42,887
kiedy buchnął Ci w nos jakiś smród.

153
00:06:43,355 --> 00:06:44,941
Na początku wydawał Ci się

154
00:06:45,041 --> 00:06:46,627
pewnie nie do zniesienia

155
00:06:46,783 --> 00:06:48,419
ale już po kilku minutach

156
00:06:48,575 --> 00:06:50,823
przestał aż tak bardzo przeszkadzać.

157
00:06:51,391 --> 00:06:55,075
To dowód na to, że zmysł węchu się męczy

158
00:06:55,231 --> 00:06:58,675
a w zasadzie, że receptory węchowe zajęte

159
00:06:58,675 --> 00:07:01,219
przez cząsteczki substancji chemicznych

160
00:07:01,375 --> 00:07:03,367
zostają czasowo zablokowane.

161
00:07:03,935 --> 00:07:05,374
W takim stanie nie wysyłają

162
00:07:05,374 --> 00:07:07,759
kolejnych impulsów nerwowych do mózgu.

163
00:07:07,775 --> 00:07:10,279
Zapach przestaje być odczuwalny.

164
00:07:10,847 --> 00:07:13,284
Aby wróciły do reagowania na bodźce

165
00:07:13,384 --> 00:07:15,555
receptory trzeba odblokować.

166
00:07:15,967 --> 00:07:17,837
Najlepiej to zrobić na przykład

167
00:07:17,937 --> 00:07:20,007
wychodząc na świeże powietrze.

168
00:07:20,475 --> 00:07:22,783
Te właściwości nosa sprawiają

169
00:07:22,893 --> 00:07:24,710
że na świeżym powietrzu

170
00:07:24,710 --> 00:07:26,763
i jedzenie lepiej smakuje.

171
00:07:27,231 --> 00:07:28,557
Dlaczego tak się dzieje

172
00:07:28,657 --> 00:07:31,030
wyjaśnię, gdy schrupiesz orzeszka.

173
00:07:34,199 --> 00:07:38,339
Okazuje się, że aż 80% wrażeń smakowych

174
00:07:38,495 --> 00:07:41,155
w rzeczywistości zawdzięczamy węchowi.

175
00:07:41,567 --> 00:07:42,947
Nic dziwnego.

176
00:07:43,103 --> 00:07:46,019
Kubki smakowe rozróżniają tylko 5 smaków:

177
00:07:46,255 --> 00:07:49,112
słony, słodki, gorzki, kwaśny

178
00:07:49,212 --> 00:07:51,339
i umami, czyli mięsny.

179
00:07:51,807 --> 00:07:54,075
To niewiele wobec czterystu typów

180
00:07:54,175 --> 00:07:56,590
receptorów węchowych rozpoznających

181
00:07:56,690 --> 00:07:59,175
jakiś bilion zapachów, prawda?

182
00:07:59,899 --> 00:08:01,503
Dlatego gdy mamy katar

183
00:08:01,513 --> 00:08:03,767
wszystko przestaje smakować.

184
00:08:04,607 --> 00:08:07,267
Podstawy smaku są jednak na języku

185
00:08:07,749 --> 00:08:10,413
w zasadzie na jego górnej powierzchni.

186
00:08:10,495 --> 00:08:13,255
Tam znajdują się brodawki smakowe.

187
00:08:13,783 --> 00:08:16,367
Każda z nich zawiera około 200 kubków

188
00:08:16,367 --> 00:08:19,177
smakowych, zaś pojedynczy kubek zawiera

189
00:08:19,177 --> 00:08:23,195
50 do 150 wyspecjalizowanych receptorów

190
00:08:23,481 --> 00:08:24,976
odpowiedzialnych za odbieranie

191
00:08:24,976 --> 00:08:26,641
bodźców smakowych.

192
00:08:26,879 --> 00:08:29,145
Podobnie jak w nosie, receptory te

193
00:08:29,245 --> 00:08:31,331
reagują na związki chemiczne

194
00:08:31,487 --> 00:08:33,098
rozpuszczone w cieczy

195
00:08:33,098 --> 00:08:35,015
w tym przypadku w ślinie.

196
00:08:35,839 --> 00:08:38,187
Możesz to sprawdzić doświadczalnie.

197
00:08:38,711 --> 00:08:42,183
Posyp język cukrem. Słodki, prawda?

198
00:08:43,007 --> 00:08:45,923
Teraz wytrzyj język dokładnie chustką

199
00:08:46,079 --> 00:08:47,459
nie zamykaj ust

200
00:08:47,615 --> 00:08:49,607
i ponownie nasyp cukru.

201
00:08:50,175 --> 00:08:52,286
Zapewne wrażenie słodyczy

202
00:08:52,286 --> 00:08:54,059
było o wiele słabsze.

203
00:08:57,423 --> 00:08:58,880
Na koniec kolejne

204
00:08:58,880 --> 00:09:00,771
przyjemne zadanie dla Ciebie.

205
00:09:01,407 --> 00:09:03,874
Sprawdź, czy rzeczywiście smak potraw

206
00:09:03,974 --> 00:09:05,423
zależy od węchu?

207
00:09:05,591 --> 00:09:07,583
Potrzebna Ci będzie druga osoba

208
00:09:07,739 --> 00:09:10,499
5, 6 sześć rodzajów owoców lub warzyw

209
00:09:10,655 --> 00:09:14,183
chustka albo szalik i klamerka do prania.

210
00:09:14,781 --> 00:09:17,311
Pokrój owoce lub warzywa na kawałki

211
00:09:17,567 --> 00:09:19,459
najlepiej podobnej wielkości.

212
00:09:19,871 --> 00:09:22,181
Chustką zasłoń oczy i poproś

213
00:09:22,181 --> 00:09:24,613
aby druga osoba po kolei dawała Ci

214
00:09:24,613 --> 00:09:25,959
kawałki jedzenia.

215
00:09:26,271 --> 00:09:28,775
Ile pokarmów udało Ci się rozpoznać?

216
00:09:31,843 --> 00:09:34,001
Teraz powtórz doświadczenie

217
00:09:34,001 --> 00:09:36,711
ale klamerką do prania zatkaj sobie nos.

218
00:09:37,079 --> 00:09:39,327
Czy rozpoznawanie szło Ci lepiej

219
00:09:39,483 --> 00:09:41,731
czy gorzej niż za pierwszym razem?

220
00:09:42,143 --> 00:09:43,879
Założę się, że gorzej!

221
00:09:44,191 --> 00:09:47,107
Jeśli chcesz, możesz podobne doświadczenie

222
00:09:47,263 --> 00:09:49,767
wykonać z lodami o różnych smakach.

223
00:09:50,079 --> 00:09:52,739
Przy zamkniętych oczach i zatkanym nosie

224
00:09:52,895 --> 00:09:55,043
efekt będzie jeszcze wyraźniejszy.

225
00:09:55,199 --> 00:09:57,423
Trudno odróżnić nawet owocowe

226
00:09:57,423 --> 00:09:58,907
od czekoladowych.

227
00:10:02,593 --> 00:10:05,183
W skórze znajdują się receptory bólu

228
00:10:05,439 --> 00:10:08,711
dotyku, ciepła, zimna i ucisku.

229
00:10:09,179 --> 00:10:12,195
Zmysł węchu stanowią komórki zmysłowe

230
00:10:12,351 --> 00:10:14,599
w nabłonku węchowym jamy nosowej.

231
00:10:15,167 --> 00:10:17,315
Za odbiór podstawowych smaków

232
00:10:17,471 --> 00:10:20,316
słodkiego, słonego, kwaśnego, gorzkiego

233
00:10:20,416 --> 00:10:22,947
i umami odpowiada język

234
00:10:23,103 --> 00:10:25,939
a właściwie komórki smakowe rozmieszczone

235
00:10:25,939 --> 00:10:27,719
w tak zwanych kubkach smakowych

236
00:10:27,729 --> 00:10:29,451
na jego powierzchni.

237
00:10:31,817 --> 00:10:33,759
Zanim wybierzesz się do lodziarni

238
00:10:33,859 --> 00:10:35,491
z klamerką do bielizny

239
00:10:35,647 --> 00:10:37,411
koniecznie polub ten film

240
00:10:37,511 --> 00:10:39,275
i zasubskrybuj nasz kanał!