1 00:00:00,768 --> 00:00:03,328 Zdarzyło ci się czytać greckie mity? 2 00:00:03,685 --> 00:00:05,960 To może pamiętasz, co to chimera? 3 00:00:06,262 --> 00:00:09,025 Starożytny poeta, Homer przedstawił ją 4 00:00:09,125 --> 00:00:12,031 jako ziejącego ogniem potwora o głowie lwa 5 00:00:12,288 --> 00:00:15,936 ciele kozy i z żywym wężem zamiast ogona. 6 00:00:16,384 --> 00:00:18,382 Opisane przez Homera stworzenie 7 00:00:18,482 --> 00:00:20,992 nie może istnieć, lecz chimery istnieją. 8 00:00:21,248 --> 00:00:23,727 Mianem tym określa się organizmy mające 9 00:00:23,827 --> 00:00:26,532 co najmniej dwa różne zestawy genów. 10 00:00:26,880 --> 00:00:28,416 Chimerami bywają kwiaty 11 00:00:28,672 --> 00:00:30,822 o płatkach w dwóch różnych kolorach 12 00:00:30,976 --> 00:00:34,048 albo zwierzęta o połowicznie różnej sierści. 13 00:00:34,304 --> 00:00:36,238 Ale i człowiek może być chimerą 14 00:00:36,338 --> 00:00:38,912 na przykład kiedy ma oczy różnego koloru. 15 00:00:39,168 --> 00:00:41,726 Mozaicyzm, bo tak nazywa się stan 16 00:00:41,826 --> 00:00:44,871 bycia chimerą, występuje jednak niezwykle 17 00:00:44,971 --> 00:00:47,836 rzadko i jest zaburzeniem genetycznym. 18 00:00:48,128 --> 00:00:49,870 Większość cech, na szczęście 19 00:00:49,970 --> 00:00:51,456 dziedziczy się prościej. 20 00:00:51,712 --> 00:00:53,760 O podstawowych zasadach dziedziczenia 21 00:00:54,016 --> 00:00:55,943 dowiesz się w tym filmie. 22 00:01:08,096 --> 00:01:10,656 W tym odcinku zajmiemy się dziedziczeniem. 23 00:01:10,912 --> 00:01:13,697 Nie będzie tu jednak nic o domach, obrazach 24 00:01:13,797 --> 00:01:15,263 ani biżuterii po babci. 25 00:01:15,520 --> 00:01:18,317 Opowiem ci za to o dziedziczeniu tego 26 00:01:18,417 --> 00:01:22,011 co najbliższe: wzrostu, koloru oczu czy zwijania 27 00:01:22,111 --> 00:01:25,320 języka w rurkę. Cech, których pełen zestaw 28 00:01:25,420 --> 00:01:27,294 składa się na nas samych. 29 00:01:27,808 --> 00:01:30,624 No, tak po prawdzie to nie omówimy wszystkich. 30 00:01:30,880 --> 00:01:32,160 Zabraknie nam czasu. 31 00:01:32,416 --> 00:01:34,842 W tym filmie interesować nas będą tylko 32 00:01:34,942 --> 00:01:37,001 te cechy, o których w uproszczeniu 33 00:01:37,101 --> 00:01:39,160 można przyjąć, że są przekazywane 34 00:01:39,260 --> 00:01:40,607 przez pojedyncze geny. 35 00:01:40,864 --> 00:01:42,912 Nazywa się jednogenowymi. 36 00:01:47,008 --> 00:01:50,260 Za prekursora genetyki uznaje się zakonnika 37 00:01:50,360 --> 00:01:51,615 Grzegorza Mendla. 38 00:01:51,872 --> 00:01:54,176 Prawa zarządzające dziedziczeniem cech 39 00:01:54,432 --> 00:01:56,378 odkrył, badając groch. 40 00:01:56,736 --> 00:01:58,534 Próbował krzyżować rośliny 41 00:01:58,634 --> 00:02:00,656 o żółtych i zielonych nasionach 42 00:02:00,756 --> 00:02:02,623 aby otrzymać żółto-zielone. 43 00:02:03,136 --> 00:02:06,098 Ku swojemu zdumieniu, po rozłupaniu strąków 44 00:02:06,198 --> 00:02:09,023 zobaczył, że wszystkie nasiona były żółte. 45 00:02:09,536 --> 00:02:12,558 Dziś powiedzielibyśmy, że wszystkie rośliny 46 00:02:12,658 --> 00:02:14,163 miały jednakowy fenotyp 47 00:02:14,263 --> 00:02:16,447 czyli ujawniały jednakową cechę. 48 00:02:16,704 --> 00:02:18,496 Ale co się stało z zielonymi? 49 00:02:19,264 --> 00:02:21,568 Poczekaj, to nie koniec niespodzianek. 50 00:02:22,080 --> 00:02:24,553 Jeszcze większe zaskoczenie czekało Mendla 51 00:02:24,653 --> 00:02:26,896 gdy wysiał nasiona uzyskanej wcześniej 52 00:02:26,996 --> 00:02:28,352 żółtej krzyżówki. 53 00:02:28,480 --> 00:02:31,167 W strąkach roślin potomnych znalazł 54 00:02:31,267 --> 00:02:33,980 zarówno żółte i jak i zielone groszki 55 00:02:34,080 --> 00:02:36,159 i to w określonej proporcji. 56 00:02:36,672 --> 00:02:39,182 I choć powtarzał doświadczenie kilka razy 57 00:02:39,282 --> 00:02:41,792 za każdym razem otrzymywał ten sam wynik. 58 00:02:42,388 --> 00:02:45,353 W pierwszym pokoleniu wszystkie groszki 59 00:02:45,453 --> 00:02:47,765 były żółte. W drugim 1/4 nasion 60 00:02:47,865 --> 00:02:50,377 po żółtych rodzicach, była zielona. 61 00:02:50,752 --> 00:02:53,716 Mendel wydedukował z tego, że kolor strąków 62 00:02:53,816 --> 00:02:56,639 roślin potomnych zależy od rodzicielskich 63 00:02:56,896 --> 00:02:59,677 ale że ta cecha występuje jakby w dwóch 64 00:02:59,777 --> 00:03:02,308 wariantach i każdy z groszków-rodziców 65 00:03:02,408 --> 00:03:04,482 może przekazać groszkom potomnym 66 00:03:04,582 --> 00:03:05,822 tylko jeden z nich. 67 00:03:06,112 --> 00:03:08,451 Każdy groch ma więc dwie kopie genu 68 00:03:08,551 --> 00:03:10,207 odpowiadającego za kolor. 69 00:03:10,464 --> 00:03:12,764 Od każdego z rodziców po jednej. 70 00:03:13,383 --> 00:03:16,017 Oznaczmy kopię kodującą kolor zielony 71 00:03:16,117 --> 00:03:18,919 zielonym kwadracikiem, a odpowiedzialną 72 00:03:19,019 --> 00:03:20,710 za kolor żółty - żółtym. 73 00:03:21,216 --> 00:03:23,264 Takie różne warianty jednego genu 74 00:03:23,520 --> 00:03:25,447 nazywamy allelami. 75 00:03:26,336 --> 00:03:28,854 Żółty groszek Mendla miał obie kopie 76 00:03:28,954 --> 00:03:30,687 tego genu w żółtej wersji 77 00:03:31,200 --> 00:03:33,898 a ten zielony - obie w zielonej. 78 00:03:34,272 --> 00:03:36,398 Organizm, który ma od obojga rodziców 79 00:03:36,498 --> 00:03:38,624 gen danej cechy w tym samym wariancie 80 00:03:38,880 --> 00:03:40,664 nazywamy homozygotą. 81 00:03:40,928 --> 00:03:43,488 Oba nasze groszki to więc homozygoty. 82 00:03:44,378 --> 00:03:46,815 Kiedy groch się rozmnaża, daje swoim 83 00:03:46,915 --> 00:03:49,560 potomkom po jednej kopii genu na kolor. 84 00:03:49,888 --> 00:03:53,195 Jeśli, jak w naszym przypadku, oboje rodzice 85 00:03:53,295 --> 00:03:55,731 są homozygotami, każdy z groszków 86 00:03:55,831 --> 00:03:58,864 potomnych otrzyma po jednym genie zielonym 87 00:03:58,964 --> 00:04:01,003 i po jednym w wersji żółtej. 88 00:04:01,408 --> 00:04:04,475 W każdym będą więc dwie wersje tego genu. 89 00:04:04,992 --> 00:04:08,002 W takim przypadku mówimy o heterozygocie. 90 00:04:09,600 --> 00:04:12,366 Mendel spodziewał się, że groszki mieszańce 91 00:04:12,466 --> 00:04:14,976 będą miały strąki koloru żółto-zielonego 92 00:04:15,488 --> 00:04:18,655 jednak okazało się, że wszystkie były żółte. 93 00:04:19,071 --> 00:04:21,631 Gen żółty zdominował zupełnie ten zielony. 94 00:04:22,399 --> 00:04:25,315 Gdy tak właśnie się dzieje, mówimy 95 00:04:25,415 --> 00:04:28,281 że allel żółty to allel dominujący 96 00:04:28,381 --> 00:04:31,035 a allel zielony jest recesywny. 97 00:04:32,383 --> 00:04:34,718 Prawdziwe zaskoczenie czekało Mendla 98 00:04:34,818 --> 00:04:36,241 gdy skrzyżował ze sobą 99 00:04:36,341 --> 00:04:38,013 dwa żółte groszki potomne. 100 00:04:38,527 --> 00:04:41,790 Otóż 1/4 potomstwa takich roślin miała strąki 101 00:04:41,890 --> 00:04:43,902 zielone, jak ich dziadkowie. 102 00:04:44,415 --> 00:04:46,975 Jak to możliwe? Pomyślmy. 103 00:04:47,487 --> 00:04:49,836 Każdy z krzyżowanych groszków ma w sobie 104 00:04:49,936 --> 00:04:51,582 zieloną, niewidzialną cząstkę. 105 00:04:52,095 --> 00:04:53,666 Każdy z nich przekazuje ją 106 00:04:53,766 --> 00:04:54,987 połowie swoich dzieci 107 00:04:55,087 --> 00:04:56,958 a drugiej połowie żółty wariant. 108 00:04:57,727 --> 00:04:59,331 Pamiętaj jednak, że warianty 109 00:04:59,431 --> 00:05:00,798 są przydzielane losowo. 110 00:05:01,055 --> 00:05:04,166 Statystycznie na każde 4 groszki z kolejnego 111 00:05:04,266 --> 00:05:06,896 pokolenia, jeden otrzymuje dwie kopie 112 00:05:06,996 --> 00:05:09,245 żółtego genu. Efekt? Jest żółty. 113 00:05:09,759 --> 00:05:12,355 Dwa groszki mają po jednej kopii żółtej 114 00:05:12,455 --> 00:05:15,390 i po jednej zielonej, a więc także są żółte. 115 00:05:15,903 --> 00:05:18,834 Jeden dostaje dwie kopie zielone, jest więc 116 00:05:18,934 --> 00:05:20,934 zielonym groszkiem, choć każde 117 00:05:21,034 --> 00:05:22,813 z jego rodziców było żółte. 118 00:05:23,327 --> 00:05:25,887 Można powiedzieć, że jest zielony po dziadkach. 119 00:05:27,167 --> 00:05:29,983 W genetyce warianty genów, czyli allele 120 00:05:30,239 --> 00:05:31,775 oznaczamy literami. 121 00:05:32,287 --> 00:05:35,615 Allel dominujący - wielką literą, na przykład A 122 00:05:36,127 --> 00:05:38,431 a allel recesywny - małą. 123 00:05:43,551 --> 00:05:45,619 Jak pamiętasz wszystkie cechy 124 00:05:45,719 --> 00:05:47,646 zapisane są w DNA, w genach. 125 00:05:48,415 --> 00:05:51,942 Zestaw genów kodujących te cechy to genotyp. 126 00:05:52,767 --> 00:05:55,241 Okazuje się, że i u ludzi niektóre z cech 127 00:05:55,341 --> 00:05:57,104 są dziedziczone, w uproszczeniu 128 00:05:57,204 --> 00:05:59,678 w ten sam sposób, co kolory nasion grochu. 129 00:06:00,191 --> 00:06:02,954 Jednak większość ludzkich cech, jak wzrost 130 00:06:03,054 --> 00:06:05,967 czy kolor włosów, zależy nie od pojedynczych 131 00:06:06,067 --> 00:06:08,579 genów, lecz od kombinacji wielu z nich 132 00:06:08,679 --> 00:06:11,709 i dlatego nie wykazuje tak prostej zależności. 133 00:06:12,223 --> 00:06:14,783 My zajmiemy się cechami jednogenowymi. 134 00:06:15,039 --> 00:06:16,845 O sposobie ich dziedziczenia 135 00:06:16,945 --> 00:06:18,367 opowiem Ci po orzeszku. 136 00:06:22,719 --> 00:06:26,123 Zakładając, że brązowy kolor oczu jest cechą 137 00:06:26,223 --> 00:06:29,577 dominującą, a niebieski - recesywną, ustalmy 138 00:06:29,677 --> 00:06:32,089 jaki kolor oczu mogą mieć dzieci 139 00:06:32,189 --> 00:06:35,386 jeśli ich mama ma oczy niebieskie, a tata 140 00:06:35,486 --> 00:06:37,741 ma oczy brązowe, ale jego mama 141 00:06:37,841 --> 00:06:40,381 a nasza babcia, miała niebieskie. 142 00:06:40,990 --> 00:06:42,331 Rozpiszmy to. 143 00:06:42,431 --> 00:06:44,678 Małą literą 'a' oznaczmy allel 144 00:06:44,778 --> 00:06:48,062 kodujący niebieskie oczy, a wielką - brązowe. 145 00:06:48,575 --> 00:06:51,307 Mama jest na pewno homozygotą recesywną 146 00:06:51,407 --> 00:06:52,926 bo ma oczy niebieskie. 147 00:06:53,695 --> 00:06:55,231 Tata ma oczy brązowe 148 00:06:55,743 --> 00:06:57,791 czyli musi mieć dominujący allel 149 00:06:58,047 --> 00:06:59,979 ale jeden, czy oba? 150 00:07:00,351 --> 00:07:03,184 Jego mama miała oczy niebieskie, czyli tak 151 00:07:03,284 --> 00:07:05,982 jak nasza mama, była homozygotą recesywną 152 00:07:06,239 --> 00:07:08,436 co znaczy, że na pewno przekazała 153 00:07:08,536 --> 00:07:11,079 naszemu tacie allel recesywny - małe 'a' 154 00:07:11,179 --> 00:07:12,516 bo innego nie miała. 155 00:07:12,895 --> 00:07:15,282 Tata jest więc heterozygotą. 156 00:07:15,711 --> 00:07:17,759 Jeśli oglądasz nasze filmy to wiesz 157 00:07:18,015 --> 00:07:20,063 że komórki jajowe i plemniki 158 00:07:20,319 --> 00:07:22,879 dostają tylko po jednym allelu z danej pary. 159 00:07:23,391 --> 00:07:26,207 U mamy może to być tylko allel recesywny. 160 00:07:26,719 --> 00:07:30,274 U taty są dwie opcje: połowa jego plemników 161 00:07:30,374 --> 00:07:31,830 ma allel dominujący 162 00:07:31,930 --> 00:07:34,010 a druga połowa recesywny. 163 00:07:34,399 --> 00:07:35,423 Zapiszmy to tak. 164 00:07:36,191 --> 00:07:38,927 Po połączeniu komórek jajowych z plemnikami 165 00:07:39,027 --> 00:07:41,310 dostajemy zygoty w dwóch wariantach. 166 00:07:41,567 --> 00:07:44,127 Popatrz, to trochę jak w grze w statki 167 00:07:44,639 --> 00:07:48,002 recesywny od mamy i dominujący od taty 168 00:07:48,102 --> 00:07:49,758 daje heterozygotę. 169 00:07:50,015 --> 00:07:51,551 Jaki to kolor oczu? 170 00:07:51,807 --> 00:07:53,343 Brawo! Brązowy. 171 00:07:54,111 --> 00:07:56,087 Recesywny od mamy może jednak 172 00:07:56,187 --> 00:07:58,974 połączyć się z drugim, recesywnym od taty. 173 00:07:59,487 --> 00:08:01,791 Wtedy mamy homozygotę recesywną. 174 00:08:02,047 --> 00:08:04,351 Jakie to oczy? Niebieskie. 175 00:08:04,863 --> 00:08:07,681 Jest więc 50% szans, że urodzi się 176 00:08:07,781 --> 00:08:10,876 dziecko niebieskookie i tyle samo szans 177 00:08:10,976 --> 00:08:14,203 na urodzenie dziecka z brązowymi oczami. 178 00:08:15,871 --> 00:08:18,549 Zapamiętaj jednak, że są sytuacje 179 00:08:18,649 --> 00:08:21,246 gdy oba allele są tak samo silne. 180 00:08:21,759 --> 00:08:23,856 Tak jest na przykład w przypadku 181 00:08:23,956 --> 00:08:26,068 dziedziczenia grup krwi, o którym 182 00:08:26,168 --> 00:08:27,809 opowiadamy w innym filmie. 183 00:08:32,511 --> 00:08:34,047 Czas na zadanie dla Ciebie. 184 00:08:34,559 --> 00:08:38,100 Przyjmijmy, że umiejętność zwijania języka 185 00:08:38,200 --> 00:08:41,524 w rurkę zależy od jednego genu, który ma 186 00:08:41,624 --> 00:08:44,363 dwa allele: dominujący - duże 'Z' 187 00:08:44,463 --> 00:08:46,333 i recesywny - małe 'z'. 188 00:08:47,103 --> 00:08:50,473 Jeśli jedno z twoich rodziców umie zwijać język 189 00:08:50,573 --> 00:08:54,014 w rurkę, jakie są szanse, że ty też to potrafisz? 190 00:08:57,343 --> 00:08:58,367 Rozrysujmy to. 191 00:08:58,623 --> 00:09:01,818 Rodzic potrafiący zwijać język, może mieć 192 00:09:01,918 --> 00:09:04,832 dwa allele dominujące i być homozygotą 193 00:09:04,932 --> 00:09:07,614 względem tej cechy, albo mieć allel 194 00:09:07,714 --> 00:09:10,909 dominujący i recesywny i być heterozygotą. 195 00:09:11,423 --> 00:09:13,957 Rodzic nie umiejący zwijać języka 196 00:09:14,057 --> 00:09:16,287 musi być homozygotą recesywną. 197 00:09:17,567 --> 00:09:19,309 W pierwszym przypadku na pewno 198 00:09:19,409 --> 00:09:21,151 będziesz zwijać język w rurkę. 199 00:09:21,407 --> 00:09:23,967 W drugim masz 50% szans. 200 00:09:31,903 --> 00:09:34,593 Genotyp to zestaw genów osobnika. 201 00:09:34,719 --> 00:09:36,585 Fenotyp to zestaw kodowanych 202 00:09:36,685 --> 00:09:38,004 przez te geny cech. 203 00:09:38,303 --> 00:09:41,119 Geny występują w odmianach zwanych allelami. 204 00:09:41,375 --> 00:09:44,178 Jeśli jeden allel dominuje nad drugim tak 205 00:09:44,278 --> 00:09:46,613 że całkowicie maskuje jego obecność 206 00:09:46,713 --> 00:09:48,541 to nazywamy go dominującym. 207 00:09:49,055 --> 00:09:51,871 Allel dominujący określamy wielką literą 208 00:09:52,127 --> 00:09:53,919 a allel recesywny - małą. 209 00:09:54,431 --> 00:09:57,503 Osobnik z zestawem dwóch alleli dominujących 210 00:09:57,759 --> 00:09:59,807 jest homozygotą dominującą. 211 00:10:00,063 --> 00:10:03,000 Osobnik z zestawem dwóch alleli recesywnych 212 00:10:03,100 --> 00:10:04,926 jest homozygotą recesywną. 213 00:10:05,183 --> 00:10:07,743 Osobnik z zestawem dwóch różnych alleli 214 00:10:07,999 --> 00:10:09,634 jest heterozygotą. 215 00:10:11,839 --> 00:10:14,231 Mam nadzieję, że w tej lekcji przekazałam ci 216 00:10:14,331 --> 00:10:16,446 zestaw całkiem przydatnych informacji. 217 00:10:16,703 --> 00:10:19,263 Zanim pobiegniesz rozwiązywać krzyżówki 218 00:10:19,519 --> 00:10:21,823 podziel się odziedziczoną wiedzą z innymi 219 00:10:22,079 --> 00:10:25,959 polub nas, a jeszcze lepiej - zasubskrybuj.