1 00:00:01,536 --> 00:00:05,868 Jest wielkości kota, brązowy, puchaty i uroczy. 2 00:00:05,993 --> 00:00:08,960 Za młodu ma zielone oczy i miękkie uszy 3 00:00:09,216 --> 00:00:11,844 oraz siekacze, które rosną zresztą 4 00:00:11,944 --> 00:00:14,190 przez całe życie, jak u myszy. 5 00:00:14,592 --> 00:00:17,408 Środkowych, bardzo długich palców rąk 6 00:00:17,664 --> 00:00:21,162 używa do opukiwania drzew, w których szuka 7 00:00:21,262 --> 00:00:23,780 swojego przysmaku - larw owadów 8 00:00:23,880 --> 00:00:26,268 i jest... naszym przodkiem. 9 00:00:26,368 --> 00:00:29,724 Palczak madagaskarski, bo o nim tu mowa 10 00:00:29,824 --> 00:00:33,217 należy do naczelnych, czyli jest dalekim 11 00:00:33,317 --> 00:00:36,885 ewolucyjnym krewniakiem goryli, szympansów 12 00:00:36,985 --> 00:00:38,245 i nas - ludzi. 13 00:00:38,483 --> 00:00:42,004 W tym filmie opowiem Ci o krętych ścieżkach 14 00:00:42,104 --> 00:00:44,877 ewolucji, od palczaka do człowieka. 15 00:00:56,064 --> 00:00:59,648 Palczak, a potem długo nic... i my? 16 00:00:59,904 --> 00:01:01,184 Wręcz przeciwnie. 17 00:01:01,440 --> 00:01:03,722 Droga od niewielkich naczelnych 18 00:01:03,822 --> 00:01:06,881 do Homo sapiens, czyli człowieka rozumnego 19 00:01:06,981 --> 00:01:09,363 była kręta i wyboista, z wieloma 20 00:01:09,463 --> 00:01:11,594 ślepymi uliczkami i zaułkami. 21 00:01:11,936 --> 00:01:14,819 W tym filmie spróbuję ją trochę uprościć 22 00:01:14,919 --> 00:01:17,229 i wypłaszczyć, dla Twojej wygody. 23 00:01:17,824 --> 00:01:20,059 Patrząc na palczaka trochę trudno 24 00:01:20,159 --> 00:01:22,528 sobie wyobrazić, że to nasz krewniak 25 00:01:22,688 --> 00:01:25,411 ale są przecież małpy o wiele bardziej 26 00:01:25,511 --> 00:01:27,807 do nas podobne - człekokształtne. 27 00:01:28,320 --> 00:01:30,624 Przychodzi ci do głowy jakiś gatunek? 28 00:01:31,648 --> 00:01:35,011 Jeśli na twojej liście jest orangutan, goryl 29 00:01:35,111 --> 00:01:36,767 i szympans, to brawo! 30 00:01:37,024 --> 00:01:39,072 Najbliżej nam do tych ostatnich. 31 00:01:39,328 --> 00:01:42,436 Dzielimy z nimi, według różnych szacunków 32 00:01:42,536 --> 00:01:47,553 od 96% do niemal 99% 33 00:01:47,653 --> 00:01:49,315 materiału genetycznego. 34 00:01:49,568 --> 00:01:50,649 Dużo? 35 00:01:50,885 --> 00:01:52,453 I dużo, i mało. 36 00:01:52,640 --> 00:01:55,425 Bardziej obrazowym byłoby powiedzieć 37 00:01:55,525 --> 00:01:58,940 że tych różnic jest 10 razy mniej niż między 38 00:01:59,040 --> 00:02:01,856 podobnymi przecież, myszą a szczurem 39 00:02:02,112 --> 00:02:05,782 ale jednak 10 razy więcej niż między dwojgiem 40 00:02:05,882 --> 00:02:07,989 niespokrewnionych ze sobą ludzi. 41 00:02:08,512 --> 00:02:10,675 Z małpami naczelnymi dzielimy 42 00:02:10,775 --> 00:02:12,372 pięciopalczaste dłonie 43 00:02:12,472 --> 00:02:14,216 z przeciwstawnym kciukiem 44 00:02:14,316 --> 00:02:16,577 paznokcie zamiast pazurów i duże 45 00:02:16,677 --> 00:02:18,421 skierowane do przodu oczy 46 00:02:18,521 --> 00:02:21,569 pozwalające precyzyjnie oceniać odległość. 47 00:02:21,824 --> 00:02:24,225 Podobnie jak one, rozmnażamy się 48 00:02:24,325 --> 00:02:27,841 przez cały rok, rodząc zwykle tylko jedno młode. 49 00:02:28,480 --> 00:02:30,740 Patrząc na naszych naczelnych kuzynów 50 00:02:30,840 --> 00:02:33,599 jaka różnica najbardziej rzuca Ci się w oczy? 51 00:02:34,624 --> 00:02:35,986 Pewnie postawa. 52 00:02:36,160 --> 00:02:38,720 My chodzimy wyprostowani, na dwóch nogach. 53 00:02:38,976 --> 00:02:41,034 Orangutany, goryle i szympansy 54 00:02:41,134 --> 00:02:42,950 chodzą na czworakach. 55 00:02:43,328 --> 00:02:46,543 Kolejna różnica? Długaśne ręce. 56 00:02:46,656 --> 00:02:49,747 Tak, u naczelnych możemy mówić o rękach 57 00:02:49,847 --> 00:02:52,535 bo są niemal tak zwinne jak nasze. 58 00:02:52,800 --> 00:02:54,553 Ich długość pozwala małpom 59 00:02:54,653 --> 00:02:56,756 na zwinne poruszanie pośród drzew 60 00:02:56,856 --> 00:02:58,943 tak zwanym ruchem brachiacyjnym. 61 00:02:59,712 --> 00:03:01,761 I wreszcie... stopy. 62 00:03:02,016 --> 00:03:04,738 U małp człekokształtnych, to w zasadzie 63 00:03:04,838 --> 00:03:07,837 druga para rąk o długich, chwytnych palcach. 64 00:03:08,160 --> 00:03:09,695 Patrząc na nasze stopy 65 00:03:09,795 --> 00:03:12,589 z króciutkimi paluszkami, aż trudno sobie 66 00:03:12,689 --> 00:03:15,327 wyobrazić, że też kiedyś tak wyglądały. 67 00:03:15,840 --> 00:03:18,880 Więcej różnic znajdziesz na planszy. 68 00:03:20,192 --> 00:03:23,095 Widzisz, że mimo bliskiego pokrewieństwa 69 00:03:23,195 --> 00:03:26,122 dużo czasu musiało upłynąć, by z przodka 70 00:03:26,222 --> 00:03:28,632 podobnego współczesnym szympansom 71 00:03:28,732 --> 00:03:31,488 wyewoluował dwunożny człowiek rozumny. 72 00:03:31,824 --> 00:03:34,502 Zapraszam cię w podróż w zamierzchłą 73 00:03:34,602 --> 00:03:37,053 przeszłość, tropami tej ewolucji. 74 00:03:41,184 --> 00:03:44,126 Jakieś 6-7 milionów lat temu 75 00:03:44,226 --> 00:03:48,041 w środkowej Afryce żył sobie sahelantrop 76 00:03:48,235 --> 00:03:51,286 uznawany przez wielu za wspólnego przodka 77 00:03:51,386 --> 00:03:53,089 szympansów i ludzi. 78 00:03:53,189 --> 00:03:55,532 Najprawdopodobniej przebywał głównie 79 00:03:55,632 --> 00:03:58,191 na drzewach, ale być może w poszukiwaniu 80 00:03:58,291 --> 00:04:00,900 ziaren i padliny schodził też na ziemię. 81 00:04:01,408 --> 00:04:03,842 Kolejnym ogniwem w ewolucji człowieka 82 00:04:03,942 --> 00:04:10,267 mógł być żyjący ok. 4,4 mln lat temu ardipitek. 83 00:04:10,368 --> 00:04:12,933 Ten niewielki małpolud, trybem życia 84 00:04:13,033 --> 00:04:15,407 niewiele różnił się od sahelantropa 85 00:04:15,507 --> 00:04:18,234 choć prawdopodobnie więcej czasu spędzał 86 00:04:18,334 --> 00:04:20,142 na ziemi i potrafił dłużej 87 00:04:20,242 --> 00:04:21,888 chodzić na dwóch nogach. 88 00:04:22,399 --> 00:04:25,484 Pierwszym prawdziwym przodkiem linii Homo 89 00:04:25,584 --> 00:04:27,522 był zapewne australopitek. 90 00:04:27,856 --> 00:04:31,443 Ten bywalec otwartych, trawiastych terenów 91 00:04:31,543 --> 00:04:34,657 przemierzał Afrykę między 4,2 miliona 92 00:04:34,757 --> 00:04:36,990 a jednym milionem lat temu. 93 00:04:37,503 --> 00:04:40,468 Z pewnością był już dwunożny, bo jego stopy 94 00:04:40,568 --> 00:04:42,622 utraciły przeciwstawny paluch. 95 00:04:43,019 --> 00:04:46,269 Żywił się bardzo twardym, głównie roślinnym 96 00:04:46,369 --> 00:04:49,416 pokarmem, o czym świadczą masywne szczęki 97 00:04:49,516 --> 00:04:51,181 i mocno pościerane zęby 98 00:04:51,281 --> 00:04:53,226 nawet u młodych osobników. 99 00:04:53,631 --> 00:04:55,332 By móc przenosić jedzenie 100 00:04:55,432 --> 00:04:56,746 na większe odległości 101 00:04:56,846 --> 00:04:58,749 na przykład, by dać je samicy 102 00:04:59,007 --> 00:05:00,989 potrzebne mu były wolne ręce 103 00:05:01,089 --> 00:05:04,328 które okazały się też przydatne przy tworzeniu 104 00:05:04,428 --> 00:05:06,796 narzędzi wspomagających polowanie 105 00:05:06,896 --> 00:05:10,040 na małe zwierzęta i odganianie drapieżników. 106 00:05:10,271 --> 00:05:12,450 Tak narodziło się kolejne ogniwo 107 00:05:12,550 --> 00:05:15,134 w naszym rodowodzie - człowiek zręczny. 108 00:05:15,391 --> 00:05:17,479 Po łacinie: Homo habilis. 109 00:05:17,951 --> 00:05:19,874 Posługiwanie się narzędziami 110 00:05:19,974 --> 00:05:22,051 i tworzenie obozowisk, to cechy 111 00:05:22,151 --> 00:05:24,414 wyróżniające tego naszego przodka. 112 00:05:24,607 --> 00:05:28,319 Na dobre wprowadził też do swojego jadłospisu 113 00:05:28,419 --> 00:05:31,412 mięso, choć głównie w postaci padliny 114 00:05:31,512 --> 00:05:34,422 a dzięki dodatkowi białka jego mózg 115 00:05:34,522 --> 00:05:37,816 zaczął rosnąć aż do 750 cm sześciennych. 116 00:05:37,919 --> 00:05:40,362 Jeśli chcesz zapamiętać tę nazwę 117 00:05:40,462 --> 00:05:43,294 to podrzucam Ci słówko "habilitacja". 118 00:05:43,602 --> 00:05:45,755 To też zdatność, umiejętność 119 00:05:45,855 --> 00:05:47,457 w jakiejś dziedzinie. 120 00:05:47,647 --> 00:05:49,991 Dla Homo habilis tą dziedziną było 121 00:05:50,091 --> 00:05:52,667 dopasowanie się do panujących warunków 122 00:05:52,767 --> 00:05:54,407 i ekspansja poza Afrykę. 123 00:05:54,559 --> 00:05:57,160 I właśnie zmiana warunków doprowadziła 124 00:05:57,260 --> 00:05:59,443 do kolejnego ewolucyjnego skoku. 125 00:05:59,679 --> 00:06:02,632 Afrykański las ustąpił miejsca sawannom 126 00:06:02,732 --> 00:06:04,942 i stepom, a w wysokich trawach 127 00:06:05,042 --> 00:06:07,252 trudno wypatrzeć zarówno obiad 128 00:06:07,352 --> 00:06:09,150 jak i niebezpieczeństwo. 129 00:06:09,663 --> 00:06:12,300 Poza zręcznością w wytwarzaniu narzędzi 130 00:06:12,400 --> 00:06:15,175 dobrze było umieć rozeznać się w terenie. 131 00:06:15,551 --> 00:06:17,653 Nasz kolejny przodek coraz pewniej 132 00:06:17,753 --> 00:06:19,240 czuł się na dwóch nogach. 133 00:06:19,391 --> 00:06:22,719 Od wyprostowanej postawy wziął swą nazwę 134 00:06:22,975 --> 00:06:24,388 Homo erectus. 135 00:06:24,511 --> 00:06:28,095 Jeśli kojarzysz ją z erekcją, to prawidłowo. 136 00:06:28,607 --> 00:06:31,607 Człowiek wyprostowany zaczął przemierzać 137 00:06:31,707 --> 00:06:34,731 nasz świat, nie tylko Afrykę ale i Eurazję 138 00:06:34,831 --> 00:06:37,310 już około dwóch milionów lat temu. 139 00:06:37,823 --> 00:06:39,912 Przez długi czas żył więc 140 00:06:40,012 --> 00:06:42,430 równolegle z australopitekami. 141 00:06:42,687 --> 00:06:46,000 Rozwijał kunszt tworzenia narzędzi, polował 142 00:06:46,100 --> 00:06:48,553 i do tego posługiwał się ogniem. 143 00:06:48,831 --> 00:06:51,303 Pozwoliło mu to osiągnąć rozmiary 144 00:06:51,403 --> 00:06:53,535 porównywalne z człowiekiem współczesnym 145 00:06:53,635 --> 00:06:56,101 choć jego mózg był nieco mniejszy 146 00:06:56,212 --> 00:06:59,068 miał około 1000 cm sześciennych. 147 00:06:59,583 --> 00:07:02,552 Był tak skuteczny, że ostatnie jego ślady 148 00:07:02,652 --> 00:07:05,326 pochodzą sprzed zaledwie 200 000 lat. 149 00:07:05,983 --> 00:07:08,287 W naszym klimacie, w Europie 150 00:07:11,615 --> 00:07:13,407 pojawił się neandertalczyk 151 00:07:08,543 --> 00:07:11,359 około 250 000 lat temu 152 00:07:13,622 --> 00:07:17,040 boczna gałąź ewolucyjna naszego gatunku 153 00:07:17,140 --> 00:07:18,907 uznawana przez wielu 154 00:07:19,007 --> 00:07:20,531 wręcz za odrębny gatunek 155 00:07:20,642 --> 00:07:22,958 Homo neandertalensis. 156 00:07:23,135 --> 00:07:25,308 Wiemy o nim, że umiał wytwarzać 157 00:07:25,408 --> 00:07:28,154 skomplikowane narzędzia, tworzył sztukę 158 00:07:28,255 --> 00:07:30,047 i chował swoich zmarłych. 159 00:07:30,303 --> 00:07:33,246 Być może umiał też artykułować dźwięki 160 00:07:33,346 --> 00:07:35,422 a więc posługiwał się mową. 161 00:07:35,935 --> 00:07:38,751 Żył jeszcze 24 000 lat temu 162 00:07:39,007 --> 00:07:41,311 w niewielkich, rodzinnych grupach 163 00:07:41,411 --> 00:07:44,321 ale żyjący równolegle człowiek rozumny 164 00:07:44,421 --> 00:07:47,437 czyli nasz współczesny gatunek wyparł go 165 00:07:47,537 --> 00:07:50,864 bo był agresywniejszy, tworzył większe stada 166 00:07:50,964 --> 00:07:54,185 i lepiej radził sobie ze zmianami klimatu. 167 00:07:54,623 --> 00:07:57,439 Ostatecznie neandertalczycy wyginęli 168 00:07:57,695 --> 00:07:59,675 zaś Homo sapiens przetrwał 169 00:07:59,775 --> 00:08:02,302 a jego rozwój trwa po dziś dzień. 170 00:08:02,815 --> 00:08:06,213 Analiza DNA wskazuje jednak, że przynajmniej 171 00:08:06,313 --> 00:08:09,739 Europejczycy mają w sobie cztery-pięć procent 172 00:08:09,839 --> 00:08:11,513 genów neandertalskich. 173 00:08:11,775 --> 00:08:15,315 Oznacza to, że gatunki się krzyżowały. 174 00:08:19,455 --> 00:08:22,398 Może zadajesz sobie pytanie, kiedy człowiek 175 00:08:22,498 --> 00:08:25,649 pojawił się po raz pierwszy na terenie Polski? 176 00:08:26,111 --> 00:08:28,855 Pierwsze na ziemiach polskich ślady człowieka 177 00:08:28,955 --> 00:08:32,268 z gatunku Homo erectus odkryto na Śląsku 178 00:08:32,368 --> 00:08:36,054 a pochodzą one sprzed około 800 000 lat. 179 00:08:36,374 --> 00:08:39,369 Nasz praprzodek zostawił po sobie narzędzia 180 00:08:39,469 --> 00:08:42,464 kamienne i kości ssaków, którymi się żywił. 181 00:08:42,751 --> 00:08:45,208 Po neandertalczykach zostały głównie 182 00:08:45,308 --> 00:08:47,358 narzędzia kamienne i krzemienne 183 00:08:47,615 --> 00:08:50,943 oraz pierwszy znany piec do wędzenia mięsa. 184 00:08:51,455 --> 00:08:56,573 Ślady te mają od 220 tys. do 110 tys. lat. 185 00:08:57,343 --> 00:08:58,623 Zadanie dla Cebie. 186 00:08:58,879 --> 00:09:01,567 Wymień trzy cechy typowo ludzkie. 187 00:09:04,767 --> 00:09:07,588 Wyprostowana postawa, mowa 188 00:09:07,699 --> 00:09:09,886 redukcja owłosienia na ciele. 189 00:09:10,399 --> 00:09:11,902 To jeszcze jedno zadanie. 190 00:09:12,002 --> 00:09:13,838 Dopasuj nazwy łacińskie 191 00:09:13,938 --> 00:09:15,774 do ich polskich znaczeń. 192 00:09:19,359 --> 00:09:21,766 Człowiek rozumny - Homo sapiens 193 00:09:21,919 --> 00:09:24,970 Człowiek wyprostowany - Homo erectus 194 00:09:25,247 --> 00:09:28,342 Człowiek zręczny - Homo habilis. 195 00:09:33,183 --> 00:09:36,526 W ewolucji człowieka najważniejsze ogniwa to: 196 00:09:36,626 --> 00:09:39,899 australopitek, człowiek zręczny 197 00:09:39,999 --> 00:09:41,768 człowiek wyprostowany 198 00:09:41,868 --> 00:09:45,821 człowiek neandertalski, człowiek rozumny. 199 00:09:48,069 --> 00:09:51,024 Oglądając nasz film, zapewne wzbogaciłeś 200 00:09:51,124 --> 00:09:54,380 swoją wiedzę, by stać się bardziej rozumnym. 201 00:09:54,480 --> 00:09:57,516 Zanim przejdziesz do postawy wyprostowanej 202 00:09:57,616 --> 00:10:00,707 by rozprostować kości, dowiedź swej 203 00:10:00,807 --> 00:10:04,452 zręczności, klikając nam łapkę w górę.