1
00:00:00,256 --> 00:00:02,664
Czy wiesz, że 4-letnie dziecko

2
00:00:02,764 --> 00:00:06,354
zadaje dziennie średnio 437 pytań?

3
00:00:07,168 --> 00:00:09,472
Jego ciekawość świata nie zna granic.

4
00:00:09,984 --> 00:00:14,080
W tym wieku nie ma też głupich pytań. A ty?

5
00:00:14,592 --> 00:00:16,018
Czy jest jeszcze w tobie

6
00:00:16,118 --> 00:00:17,892
dziecięca ciekawość świata?

7
00:00:19,200 --> 00:00:22,528
Dziś opowiem ci, jak zbudowane są cząsteczki

8
00:00:22,784 --> 00:00:26,238
pokażę ich modele, wyjaśnię skąd biorą się

9
00:00:26,338 --> 00:00:28,170
te wszystkie dziwne małe liczby

10
00:00:28,270 --> 00:00:31,232
przy symbolach pierwiastków i powiem

11
00:00:31,488 --> 00:00:33,558
jak prawidłowo zapisywać wzory

12
00:00:33,658 --> 00:00:35,608
rozmaitych związków chemicznych.

13
00:00:36,864 --> 00:00:38,859
I mam nadzieję, że obudzę w tobie

14
00:00:38,959 --> 00:00:40,674
ciekawość czterolatka.

15
00:00:52,224 --> 00:00:54,528
Zaczniemy od cząsteczki wody.

16
00:00:54,784 --> 00:00:56,064
Oto jej model.

17
00:00:56,692 --> 00:00:59,591
Wzór sumaryczny H2O pewnie znasz.

18
00:00:59,904 --> 00:01:02,315
Ale zastanówmy się, skąd wzięła się

19
00:01:02,415 --> 00:01:04,130
mała dwójka przy wodorze.

20
00:01:05,024 --> 00:01:08,394
Na modelu widać, że jeden atom tlenu

21
00:01:08,494 --> 00:01:10,912
połączony jest z dwoma atomami wodoru

22
00:01:11,305 --> 00:01:15,008
Ale dlaczego nie na przykład z jednym albo z trzema?

23
00:01:16,032 --> 00:01:19,738
Ponieważ atom tlenu jest zawsze dwuwartościowy

24
00:01:19,838 --> 00:01:23,047
czego dowiedzieliśmy się na lekcji o wartościowości.

25
00:01:23,456 --> 00:01:27,296
Ma więc dwie łapki, które wyciąga do atomów wodoru.

26
00:01:27,808 --> 00:01:30,624
Atomy wodoru mają natomiast po jednej łapce.

27
00:01:31,136 --> 00:01:33,440
Widzisz, że wszystko się zgadza.

28
00:01:33,696 --> 00:01:35,961
Nie ma żadnej wolnej łapki, a cząsteczka

29
00:01:36,061 --> 00:01:38,158
przysłowiowo trzyma się kupy.

30
00:01:39,584 --> 00:01:42,785
Załóżmy teraz na chwilę, że chcemy zapisać

31
00:01:42,885 --> 00:01:45,479
wzór sumaryczny wody, nie znając go.

32
00:01:45,984 --> 00:01:47,008
Jak to zrobimy?

33
00:01:47,776 --> 00:01:49,824
Piszemy symbol wodoru

34
00:01:50,080 --> 00:01:51,872
a obok symbol tlenu.

35
00:01:52,128 --> 00:01:54,527
Następnie nad symbolami pierwiastków

36
00:01:54,627 --> 00:01:58,684
zapisujemy ich wartościowości liczbami rzymskimi

37
00:01:58,784 --> 00:02:01,600
tak, żeby nie pomyliły nam się z liczbą atomów.

38
00:02:02,624 --> 00:02:05,440
Teraz wystarczy spisać wartościowości na krzyż

39
00:02:05,696 --> 00:02:08,512
czyli zapisujemy dwójkę przy wodorze

40
00:02:09,280 --> 00:02:11,328
i... Chwila zastanowienia.

41
00:02:11,584 --> 00:02:13,120
Po co pisać jedynkę?

42
00:02:13,376 --> 00:02:15,680
Przecież to niczego nie zmieni we wzorze.

43
00:02:16,192 --> 00:02:18,423
Chemicy doszli do tego już dawno temu

44
00:02:18,523 --> 00:02:20,150
dlatego tam, gdzie w cząsteczce jest

45
00:02:20,250 --> 00:02:22,492
tylko jeden atom jakiegoś pierwiastka

46
00:02:22,592 --> 00:02:24,640
po prostu nie piszemy przy nim nic.

47
00:02:25,408 --> 00:02:28,736
W ten sposób otrzymujemy znany nam wzór H2O.

48
00:02:29,504 --> 00:02:31,688
Aby mieć komplet, narysujmy jeszcze

49
00:02:31,788 --> 00:02:33,826
wzór strukturalny cząsteczki wody.

50
00:02:34,368 --> 00:02:36,160
Mamy dwa atomy wodoru

51
00:02:38,464 --> 00:02:40,000
i jeden atom tlenu.

52
00:02:40,512 --> 00:02:43,753
Teraz łączymy je, pamiętając, że tlen jest

53
00:02:43,853 --> 00:02:47,424
dwuwartościowy, czyli mają od niego wyjść dwie łapki

54
00:02:47,936 --> 00:02:49,984
a wodór jest jednowartościowy.

55
00:02:50,496 --> 00:02:51,520
Zgadza się?

56
00:02:54,848 --> 00:02:58,688
Przećwiczmy to teraz na przykładzie tlenku węgla 4.

57
00:02:58,944 --> 00:03:01,352
Żeby nie było tak prosto, nie pokażę ci

58
00:03:01,452 --> 00:03:02,940
modelu tej cząsteczki.

59
00:03:03,040 --> 00:03:05,088
Musi nam wystarczyć jej nazwa.

60
00:03:05,344 --> 00:03:07,904
Mamy w niej węgiel i tlen.

61
00:03:08,160 --> 00:03:10,606
W przypadku zapisywania wzorów sumarycznych

62
00:03:10,706 --> 00:03:13,388
zaczynamy, można powiedzieć, od końca

63
00:03:13,792 --> 00:03:16,864
czyli od zapisania symbolu tego pierwiastka

64
00:03:17,120 --> 00:03:18,912
który jest drugi w nazwie.

65
00:03:19,680 --> 00:03:22,752
Na początku zapisujemy więc symbol węgla

66
00:03:23,264 --> 00:03:24,800
a za nim tlen.

67
00:03:25,824 --> 00:03:27,360
Teraz wartościowość.

68
00:03:28,128 --> 00:03:30,432
Tlen jest zawsze dwuwartościowy.

69
00:03:30,688 --> 00:03:32,992
Z węglem jest większy kłopot

70
00:03:33,248 --> 00:03:34,784
bo ma on dwa oblicza.

71
00:03:35,040 --> 00:03:37,344
Bywa dwu lub czterowartościowy.

72
00:03:37,600 --> 00:03:39,099
Na szczęście w chemii nic

73
00:03:39,199 --> 00:03:41,002
nie jest pozostawione przypadkowi.

74
00:03:41,440 --> 00:03:43,801
W nazwie związku mamy podane

75
00:03:43,901 --> 00:03:46,816
że chodzi o węgiel w wersji czterowartościowej.

76
00:03:47,584 --> 00:03:50,912
Spisując teraz wartościowość na krzyż

77
00:03:51,168 --> 00:03:52,960
tak jak w przypadku wody

78
00:03:53,216 --> 00:03:56,544
otrzymalibyśmy C2O4.

79
00:03:57,056 --> 00:04:00,007
Ale popatrz: rysując taki związek mamy tu

80
00:04:00,107 --> 00:04:03,667
2 atomy węgla i 4 atomy tlenu

81
00:04:06,016 --> 00:04:09,088
od każdego węgla wychodzą cztery łapki

82
00:04:09,344 --> 00:04:10,880
inaczej wiązania

83
00:04:11,136 --> 00:04:12,928
a od każdego tlenu dwie.

84
00:04:14,720 --> 00:04:18,815
Otrzymaliśmy w ten sposób dwie oddzielne cząsteczki

85
00:04:19,071 --> 00:04:20,607
o wzorze CO2.

86
00:04:21,887 --> 00:04:23,935
Coś tu się więc nie zgadza.

87
00:04:24,447 --> 00:04:26,239
Zacznijmy jeszcze raz.

88
00:04:27,775 --> 00:04:31,797
Chemicy wiedzą, że jeśli tylko się da trzeba skracać

89
00:04:31,897 --> 00:04:34,687
wartościowości zapisane przy symbolach pierwiastków.

90
00:04:35,199 --> 00:04:38,527
Skracamy zatem dwójkę i czwórkę przez 2.

91
00:04:40,831 --> 00:04:44,927
Po spisaniu na krzyż otrzymujemy CO2.

92
00:04:45,439 --> 00:04:47,487
Ten wzór na pewno już znasz.

93
00:04:47,743 --> 00:04:50,047
I teraz wszystko jest w porządku.

94
00:04:53,887 --> 00:04:56,876
Wchodzimy na wyższy poziom wtajemniczenia

95
00:04:57,110 --> 00:05:00,390
i zapiszemy sobie wzory całkiem sporej cząsteczki

96
00:05:00,490 --> 00:05:02,410
siarczku żelaza 3

97
00:05:03,615 --> 00:05:08,479
Żelazo ma symbol Fe, a siarka S.

98
00:05:09,247 --> 00:05:12,831
Z nazwy wiemy, że żelazo jest trójwartościowe.

99
00:05:14,111 --> 00:05:16,159
Ale ilu wartościowa jest siarka?

100
00:05:16,671 --> 00:05:19,999
Jeśli oglądałeś film o wartościowości, to wiesz

101
00:05:20,255 --> 00:05:21,791
że siarka ma ich kilka.

102
00:05:22,047 --> 00:05:25,375
A mimo to w nazwie nie ma żadnej liczby przy symbolu.

103
00:05:25,887 --> 00:05:28,191
Przeoczenie? Ależ nie!

104
00:05:28,703 --> 00:05:31,499
Siarka w siarczkach, czyli związkach

105
00:05:31,599 --> 00:05:34,235
zaczynających się od słowa siarczek

106
00:05:34,335 --> 00:05:36,639
zawsze jest dwuwartościowa.

107
00:05:37,407 --> 00:05:38,879
Kiedy skończymy ten przykład

108
00:05:38,979 --> 00:05:40,827
wytłumaczę to dokładniej.

109
00:05:41,503 --> 00:05:43,551
Piszemy więc dwójkę nad siarką

110
00:05:44,063 --> 00:05:48,047
i ponieważ trójki i dwójki nie da się skrócić

111
00:05:48,147 --> 00:05:50,975
wpisujemy wartościowości na krzyż.

112
00:05:53,279 --> 00:05:56,607
Otrzymujemy wzór Fe2S3.

113
00:05:57,375 --> 00:05:59,167
Teraz sobie porysujemy.

114
00:05:59,679 --> 00:06:07,615
Mamy dwa atomy żelaza i trzy atomy siarki.

115
00:06:10,943 --> 00:06:12,991
Jak to wszystko połączyć?

116
00:06:14,015 --> 00:06:16,063
Powoli i po kawałku.

117
00:06:17,343 --> 00:06:20,159
Zaczynamy od skrajnego atomu siarki.

118
00:06:20,671 --> 00:06:23,950
Jest ona dwuwartościowa i łączy się

119
00:06:24,050 --> 00:06:27,071
tymi dwoma wiązaniami z najbliższym żelazem.

120
00:06:28,607 --> 00:06:30,911
Żelazo ma trzy łapki.

121
00:06:31,167 --> 00:06:34,751
Dwie zużyło już na pierwszą siarkę.

122
00:06:35,007 --> 00:06:38,335
Trzecią, ostatnią, podaje drugiej.

123
00:06:39,615 --> 00:06:40,895
Więcej nie ma.

124
00:06:42,131 --> 00:06:45,034
Druga siarka połączona jest już

125
00:06:45,134 --> 00:06:48,063
jednym wiązaniem z wspomnianym atomem żelaza.

126
00:06:48,575 --> 00:06:50,852
Została jej jeszcze jedna łapka

127
00:06:50,952 --> 00:06:54,015
którą podaje drugiemu atomowi żelaza.

128
00:06:54,719 --> 00:06:56,255
Po takim połączeniu

129
00:06:56,511 --> 00:07:00,095
drugi atom żelaza ma jeszcze dwie wolne łapki.

130
00:07:00,351 --> 00:07:02,655
Podaje je ostatniej siarce

131
00:07:03,935 --> 00:07:07,519
która w tej sytuacji nie ma już wolnych wiązań.

132
00:07:08,031 --> 00:07:09,567
Sprawdź jeszcze raz

133
00:07:09,823 --> 00:07:13,342
czy od każdego atomu siarki wychodzą dwa wiązania

134
00:07:13,442 --> 00:07:15,706
a od każdego atomu żelaza 3

135
00:07:15,967 --> 00:07:17,759
i czy wszystko się zgadza.

136
00:07:18,527 --> 00:07:20,319
Jest okej?  Super!

137
00:07:21,599 --> 00:07:25,439
W nagrodę zobaczmy, jak wygląda model tego związku.

138
00:07:25,951 --> 00:07:28,229
Widzisz, że atomy układają się

139
00:07:28,329 --> 00:07:30,715
nieco inaczej niż na naszym rysunku

140
00:07:30,815 --> 00:07:32,286
ale to nie ma znaczenia.

141
00:07:32,386 --> 00:07:34,586
Wzór strukturalny ma pokazać

142
00:07:34,686 --> 00:07:37,115
jak atomy łączą się ze sobą

143
00:07:37,215 --> 00:07:40,031
niekoniecznie zachowując dokładny kształt cząsteczki.

144
00:07:43,115 --> 00:07:44,489
Pamiętasz, jak obiecałam ci

145
00:07:44,589 --> 00:07:47,332
że wrócimy do kwestii wartościowości siarki?

146
00:07:48,223 --> 00:07:51,197
Powiedzieliśmy, że we wszystkich związkach

147
00:07:51,297 --> 00:07:53,499
które zaczynają się od słowa siarczek

148
00:07:53,599 --> 00:07:55,647
jest ona dwuwartościowa.

149
00:07:56,159 --> 00:08:00,010
Dwójka ta oznacza, ilu elektronów brakuje siarce

150
00:08:00,110 --> 00:08:03,071
do uzyskania ósemki na ostatniej powłoce.

151
00:08:03,583 --> 00:08:05,254
Ponieważ siarka znajduje się

152
00:08:05,354 --> 00:08:07,835
w 16 grupie układu okresowego

153
00:08:07,935 --> 00:08:10,751
ma na ostatniej powłoce sześć elektronów.

154
00:08:11,263 --> 00:08:13,311
8 odjąć 6 to 2.

155
00:08:14,591 --> 00:08:16,127
To zasada uniwersalna.

156
00:08:16,383 --> 00:08:17,936
We wszystkich związkach

157
00:08:18,036 --> 00:08:21,147
w których nazwa pierwiastka jest zdrobniona

158
00:08:21,247 --> 00:08:24,319
takich jak jodki, bromki, azotki

159
00:08:24,575 --> 00:08:26,945
pierwiastki określone zdrobnieniem

160
00:08:27,045 --> 00:08:30,875
mają wartościowość równą liczbie elektronów

161
00:08:30,975 --> 00:08:32,767
brakujących im do ósemki

162
00:08:33,023 --> 00:08:34,559
na ostatniej powłoce.

163
00:08:34,815 --> 00:08:37,375
I tak, na przykład w chlorkach

164
00:08:37,631 --> 00:08:40,191
chlor będzie zawsze jednowartościowy

165
00:08:40,703 --> 00:08:43,775
a azot w azotkach zawsze trójwartościowy.

166
00:08:46,847 --> 00:08:48,895
Zapisywaliśmy już wzory

167
00:08:49,151 --> 00:08:51,199
na podstawie nazw związków.

168
00:08:51,455 --> 00:08:53,332
Teraz spróbujmy odwrotnie

169
00:08:53,432 --> 00:08:56,271
zapisać nazwy na podstawie wzorów.

170
00:08:57,343 --> 00:09:00,159
Pierwszy przykład to CuCl.

171
00:09:00,671 --> 00:09:04,255
Mamy tu, czytając od tyłu, chlor i miedź.

172
00:09:05,023 --> 00:09:06,429
W tak prostych związkach

173
00:09:06,529 --> 00:09:08,410
złożonych z dwóch pierwiastków

174
00:09:08,863 --> 00:09:11,924
pierwszy człon ma zawsze formę zdrobniałą

175
00:09:12,024 --> 00:09:15,163
i wartościowość równą brakującej do ósemki

176
00:09:15,263 --> 00:09:17,823
liczbie elektronów na ostatniej powłoce.

177
00:09:18,335 --> 00:09:20,639
Mamy więc chlorek miedzi

178
00:09:20,895 --> 00:09:23,455
w którym chlor jest jednowartościowy.

179
00:09:23,967 --> 00:09:26,271
A co z wartościowością miedzi?

180
00:09:27,039 --> 00:09:30,111
Może mieć ona wartościowość 1 lub 2.

181
00:09:30,623 --> 00:09:32,753
Gdyby była jednak dwuwartościowa

182
00:09:32,853 --> 00:09:35,500
przy chlorze byłaby spisana dwójka

183
00:09:35,999 --> 00:09:37,279
a więc widzimy

184
00:09:37,535 --> 00:09:40,863
że miedź jest w tym związku jednowartościowa.

185
00:09:41,887 --> 00:09:45,727
Pełna nazwa tego związku to chlorek miedzi 1.

186
00:09:47,519 --> 00:09:52,895
Kolejny związek CS2 jest połączeniem siarki i węgla.

187
00:09:53,407 --> 00:09:56,735
Siarka w siarczkach jest zawsze dwuwartościowa. 

188
00:09:56,835 --> 00:09:57,835
A węgiel?

189
00:09:58,527 --> 00:10:00,801
Dwójka przy siarce oznacza

190
00:10:00,901 --> 00:10:04,762
że na każdy atom węgla przypadają dwa atomy siarki

191
00:10:05,183 --> 00:10:06,207
a skoro tak

192
00:10:06,463 --> 00:10:09,791
to w tym związku węgiel jest czterowartościowy.

193
00:10:10,303 --> 00:10:12,607
Mamy więc siarczek węgla 4.

194
00:10:14,399 --> 00:10:17,215
Ostatni związek to K2O.

195
00:10:17,983 --> 00:10:21,881
Potas jest, jak inne metale pierwszej grupy

196
00:10:21,981 --> 00:10:24,127
zawsze jednowartościowy

197
00:10:24,383 --> 00:10:27,199
a tlen zawsze dwuwartościowy.

198
00:10:27,711 --> 00:10:29,712
Nie musimy więc pisać w nazwie

199
00:10:29,812 --> 00:10:32,108
wartościowości żadnego z tych pierwiastków.

200
00:10:32,575 --> 00:10:35,391
Otrzymujemy więc tlenek potasu.

201
00:10:37,951 --> 00:10:41,372
Skąd jednak wiedzieć, czy pierwszy we wzorze

202
00:10:41,472 --> 00:10:45,119
pierwiastek ma jedną czy kilka wartościowości

203
00:10:45,631 --> 00:10:48,959
a co za tym idzie, czy musimy ją pisać w nazwie?

204
00:10:50,495 --> 00:10:53,823
Tak, jak mówiliśmy w filmie o wartościowości

205
00:10:54,079 --> 00:10:58,431
pierwiastki 1, 2 i 13 grupy

206
00:10:58,687 --> 00:11:01,306
zawsze mają wartościowość równą

207
00:11:01,406 --> 00:11:03,510
cyfrze jedności w numerze grupy

208
00:11:04,063 --> 00:11:06,879
czyli odpowiednio 1, 2 i 3.

209
00:11:07,647 --> 00:11:09,695
Nie musimy więc przy ich związkach

210
00:11:09,951 --> 00:11:11,999
dopisywać liczby w nawiasach.

211
00:11:12,511 --> 00:11:16,608
Wyjątkiem są pierwiastki z samego dołu 13 grupy

212
00:11:16,708 --> 00:11:19,679
ale one nie obowiązują cię w szkole podstawowej.

213
00:11:20,447 --> 00:11:23,285
Z pozostałych pierwiastków tylko cynk

214
00:11:23,385 --> 00:11:25,467
jest zawsze dwuwartościowy

215
00:11:25,567 --> 00:11:27,501
i przy nim również nie musimy

216
00:11:27,601 --> 00:11:29,162
tej wartościowości pisać.

217
00:11:33,247 --> 00:11:35,295
Teraz czas na zadanie dla ciebie.

218
00:11:35,807 --> 00:11:40,927
Zapisz wzór sumaryczny i strukturalny chlorku miedzi 2.

219
00:11:45,023 --> 00:11:47,583
Czy wyszło ci tak jak mnie? Super!

220
00:11:48,351 --> 00:11:50,655
Spróbujmy w drugą stronę.

221
00:11:50,911 --> 00:11:53,983
Napisz nazwy następujących związków.

222
00:11:58,335 --> 00:12:03,455
Te związki to tlenek magnezu i tlenek siarki 6.

223
00:12:08,063 --> 00:12:10,883
Tworząc wzory sumaryczne na podstawie

224
00:12:10,983 --> 00:12:13,343
nazw związków dwupierwiastkowych

225
00:12:13,951 --> 00:12:15,999
zapisuj symbole pierwiastków

226
00:12:16,255 --> 00:12:18,582
w odwrotnej kolejności niż w nazwie

227
00:12:18,682 --> 00:12:21,531
następnie wartościowości pierwiastków

228
00:12:21,631 --> 00:12:25,215
zapisuj nad symbolami za pomocą liczb rzymskich.

229
00:12:25,727 --> 00:12:28,799
W ostatnim kroku spisuje te liczby na krzyż

230
00:12:29,055 --> 00:12:31,359
ale już cyframi arabskimi

231
00:12:31,615 --> 00:12:34,431
zawsze po prawej stronie symbolu pierwiastka.

232
00:12:34,687 --> 00:12:37,430
Jeśli wartościowości dadzą się skrócić

233
00:12:37,530 --> 00:12:39,635
zrób to przed wpisywaniem.

234
00:12:41,343 --> 00:12:44,235
Tworząc nazwy związków dwupierwiastkowych

235
00:12:44,335 --> 00:12:45,960
na podstawie wzorów

236
00:12:46,060 --> 00:12:49,278
nazwę pierwiastka, którego symbol jest drugi

237
00:12:49,378 --> 00:12:52,351
we wzorze, zapisuj w pierwszej kolejności

238
00:12:52,451 --> 00:12:53,723
w formie zdrobniałej

239
00:12:53,823 --> 00:12:56,502
np. tlenek, siarczek, chlorek.

240
00:12:56,959 --> 00:12:59,775
Nie musisz zapisywać jego wartościowości.

241
00:13:01,055 --> 00:13:03,338
Nazwę pierwiastka, którego symbol

242
00:13:03,438 --> 00:13:07,355
jest na pierwszym miejscu, zapisuj jako drugą

243
00:13:07,455 --> 00:13:11,295
w formie dopełniacza, np. magnezu, siarki.

244
00:13:12,319 --> 00:13:15,903
Przy pierwiastkach pierwszej, drugiej i 13 grupy

245
00:13:16,159 --> 00:13:19,743
oraz przy cynku nie trzeba pisać wartościowości.

246
00:13:19,999 --> 00:13:22,853
Przy pozostałych musimy ustalić wartościowość

247
00:13:22,953 --> 00:13:26,499
na podstawie wzoru sumarycznego i zapisać ją

248
00:13:26,599 --> 00:13:29,215
używając liczb rzymskich w nawiasie.

249
00:13:31,263 --> 00:13:33,048
Wzory prostych związków

250
00:13:33,148 --> 00:13:35,259
nie mają już przed tobą tajemnic.

251
00:13:35,359 --> 00:13:38,175
Ale pozostało Ci jeszcze sporo do odkrycia.

252
00:13:38,431 --> 00:13:41,481
Pobaw się w odkrywcę na pistacja.tv

253
00:13:41,581 --> 00:13:42,919
w zakładce "Chemia".