1
00:00:00,955 --> 00:00:04,352
Cząsteczki tlenu są źródłem kolorów

2
00:00:04,552 --> 00:00:08,595
żółto-zielonego, zielonego, a nawet czerwonego.

3
00:00:08,829 --> 00:00:11,238
Dowodem jest zorza polarna.

4
00:00:11,365 --> 00:00:13,711
Żeby zaczęły kolorowo świecić

5
00:00:13,811 --> 00:00:15,991
wymagają jednak wzbudzenia.

6
00:00:16,091 --> 00:00:18,539
Wtedy rozpadają się na atomy

7
00:00:18,688 --> 00:00:21,504
a one tracąc fotony - świecą.

8
00:00:22,272 --> 00:00:26,487
Tlen przybiera też różne barwy, gdy zamarza. 

9
00:00:26,593 --> 00:00:29,066
Najpierw staje się bladoniebieski, 

10
00:00:29,166 --> 00:00:31,204
później pomarańczowieje, 

11
00:00:31,304 --> 00:00:34,847
przechodzi w czerwień, a na końcu w czerń.

12
00:00:35,200 --> 00:00:37,078
W ekstremalnych warunkach

13
00:00:37,178 --> 00:00:39,700
czyli bardzo niskich temperaturach

14
00:00:39,800 --> 00:00:41,551
i pod wysokim ciśnieniem

15
00:00:41,651 --> 00:00:44,069
zyskuje nawet wygląd metaliczny.

16
00:00:55,362 --> 00:00:58,578
Tlen stanowi około 47% masy skorupy

17
00:00:58,678 --> 00:01:03,126
ziemskiej i aż 2/3 masy naszego ciała.

18
00:01:03,226 --> 00:01:05,452
W większości w postaci wody.

19
00:01:05,792 --> 00:01:09,056
Jak pamiętasz z naszej lekcji o powietrzu

20
00:01:09,156 --> 00:01:12,693
stanowi około 21% jego składu objętościowego.

21
00:01:12,793 --> 00:01:15,926
To tlen jest tym składnikiem powietrza

22
00:01:16,026 --> 00:01:18,077
który podtrzymuje palenie.

23
00:01:18,336 --> 00:01:20,896
Możesz się o tym przekonać w prosty sposób.

24
00:01:22,168 --> 00:01:25,882
Zapal trzy świeczki, na przykład tealighty

25
00:01:26,016 --> 00:01:28,913
i przykryj je trzema słoikami

26
00:01:29,013 --> 00:01:31,167
o różnej objętości.

27
00:01:32,160 --> 00:01:35,048
Zobaczysz, że płomień najszybciej zgaśnie

28
00:01:35,148 --> 00:01:38,201
w najmniejszym, a najdłużej będzie się palił

29
00:01:38,301 --> 00:01:39,561
 w największym.

30
00:01:39,840 --> 00:01:41,005
Nic dziwnego.

31
00:01:41,120 --> 00:01:43,700
Tam przecież było najwięcej tlenu.

32
00:01:47,264 --> 00:01:49,760
Widzisz, że tlen jest wszędzie.

33
00:01:49,908 --> 00:01:52,640
Nie wszędzie jednak zachowuje się tak samo.

34
00:01:53,070 --> 00:01:56,462
W tym filmie omówimy właściwości chemiczne

35
00:01:56,562 --> 00:01:58,838
i fizyczne tlenu oraz sposoby

36
00:01:58,938 --> 00:02:00,445
 jego otrzymywania.

37
00:02:00,849 --> 00:02:03,292
Już wiesz, że w normalnych warunkach

38
00:02:03,392 --> 00:02:06,091
tlen jest gazem i występuje w postaci

39
00:02:06,191 --> 00:02:07,999
 dwuatomowych cząsteczek.

40
00:02:08,512 --> 00:02:10,716
Jest bezbarwny i bezwonny

41
00:02:10,816 --> 00:02:12,724
i cięższy od powietrza.

42
00:02:13,170 --> 00:02:16,067
Z tabel lub krzywych rozpuszczalności

43
00:02:16,192 --> 00:02:17,806
możesz odczytać, że słabo

44
00:02:17,906 --> 00:02:19,520
 rozpuszcza się w wodzie.

45
00:02:20,032 --> 00:02:23,104
Kiepsko przewodzi też ciepło i prąd elektryczny.

46
00:02:23,516 --> 00:02:26,242
Cenną cechą tlenu jest to, że choć

47
00:02:26,342 --> 00:02:29,394
podtrzymuje palenie, sam się nie pali.

48
00:02:29,523 --> 00:02:32,048
Bąbelki czystego tlenu nie płoną.

49
00:02:32,176 --> 00:02:34,298
Zresztą to bardzo dobrze.

50
00:02:34,436 --> 00:02:37,799
W przeciwnym razie jedno zapalenie zapałki

51
00:02:37,899 --> 00:02:41,153
wywołałoby ogólnoplanetarny kataklizm.

52
00:02:42,304 --> 00:02:44,718
Jako wszędobylski gaz, tlen jest też

53
00:02:44,818 --> 00:02:46,635
bardzo chętny do reagowania 

54
00:02:46,735 --> 00:02:49,579
z wieloma różnymi substancjami, niezależnie

55
00:02:49,679 --> 00:02:51,838
od stanu ich skupienia, czy formy

56
00:02:51,938 --> 00:02:54,196
w jakiej występują w przyrodzie.

57
00:02:54,609 --> 00:02:56,347
Taka działalność tlenu

58
00:02:56,447 --> 00:02:58,429
 bywa bardzo widowiskowa.

59
00:02:58,688 --> 00:03:00,647
Przykładem mogą być reakcje

60
00:03:00,747 --> 00:03:02,483
z magnezem lub z siarką.

61
00:03:03,354 --> 00:03:05,670
Magnez pali się oślepiającym

62
00:03:05,770 --> 00:03:07,106
białym płomieniem

63
00:03:07,206 --> 00:03:09,438
a siarka - bladofioletowym.

64
00:03:09,952 --> 00:03:13,062
Na przykładzie wspomnianych reakcji widać

65
00:03:13,162 --> 00:03:16,222
że tlen równie chętnie reaguje z metalami

66
00:03:16,322 --> 00:03:17,582
 i z niemetalami.

67
00:03:17,712 --> 00:03:20,348
Reakcje te noszą nazwę utleniania

68
00:03:20,448 --> 00:03:24,323
związki, które w ten sposób powstają, to tlenki.

69
00:03:24,992 --> 00:03:28,303
Procesy spalania zachodzą nie tylko w ognisku

70
00:03:28,403 --> 00:03:30,319
czy w samochodowym silniku 

71
00:03:30,419 --> 00:03:32,535
ale i w każdej żywej komórce.

72
00:03:32,736 --> 00:03:34,321
Oddychamy głównie po to

73
00:03:34,421 --> 00:03:36,856
aby dostarczyć do komórek tlen.

74
00:03:37,132 --> 00:03:40,282
To w jego obecności glukoza rozkłada się

75
00:03:40,382 --> 00:03:42,332
do dwutlenku węgla i wody

76
00:03:42,464 --> 00:03:45,280
a my pozyskujemy z tej reakcji energię

77
00:03:45,380 --> 00:03:47,033
niezbędną do życia.

78
00:03:47,638 --> 00:03:51,236
Są i takie organizmy, które pozyskują energię

79
00:03:51,336 --> 00:03:55,046
do życia bez udziału tlenu, ale to już opowieść

80
00:03:55,146 --> 00:03:56,636
na lekcję biologii.

81
00:03:59,360 --> 00:04:02,332
Założę się, że mało który Polak wie

82
00:04:02,432 --> 00:04:05,404
że eksperymentując z saletrą potasową

83
00:04:05,504 --> 00:04:09,856
tlen jako pierwszy odkrył i otrzymał nasz rodak

84
00:04:10,103 --> 00:04:13,266
słynny alchemik, Michał Sędziwój.

85
00:04:13,696 --> 00:04:16,449
Nazwał go co prawda nie tlenem

86
00:04:16,549 --> 00:04:19,803
a duchem światła i pokarmem życia

87
00:04:20,095 --> 00:04:22,911
ale nie ma się co czepiać nazewnictwa.

88
00:04:23,167 --> 00:04:24,866
W jego czasach nie istniała 

89
00:04:24,966 --> 00:04:27,103
współczesna terminologia chemiczna.

90
00:04:27,775 --> 00:04:31,103
Dziś tlen rzadko otrzymuje się z saletry.

91
00:04:31,615 --> 00:04:35,465
W szkolnych warunkach tlen możemy uzyskać 

92
00:04:35,565 --> 00:04:39,365
w reakcji manganianu 7 potasu, czyli KMnO4

93
00:04:39,465 --> 00:04:41,086
 z wodą utlenioną.

94
00:04:41,343 --> 00:04:43,793
Po wrzuceniu do niej kryształków 

95
00:04:43,893 --> 00:04:46,293
nadmanganianu następuje gwałtowna

96
00:04:46,393 --> 00:04:49,035
egzotermiczna reakcja, a z naczynia

97
00:04:49,135 --> 00:04:51,958
zaczyna wydobywać się obłok porywający

98
00:04:52,058 --> 00:04:55,161
ze sobą cząsteczki mieszaniny reakcyjnej.

99
00:04:55,679 --> 00:04:59,099
Gazem wydzielającym się w tej reakcji jest tlen.

100
00:04:59,519 --> 00:05:03,299
Oprócz niego powstaje tlenek manganu 4

101
00:05:03,399 --> 00:05:06,070
wodorotlenek potasu i woda.

102
00:05:06,687 --> 00:05:10,008
Reakcja ta, tyle że z zastosowaniem 

103
00:05:10,108 --> 00:05:12,724
80% roztworu nadtlenku wodoru

104
00:05:12,824 --> 00:05:15,908
była w czasie wojny wykorzystywana

105
00:05:16,008 --> 00:05:18,205
do napędzania rakiet V2.

106
00:05:18,975 --> 00:05:22,022
Ciśnienie wytworzonego tlenu napędzało

107
00:05:22,122 --> 00:05:25,282
turbopompę pompującą mieszaninę paliwową

108
00:05:25,382 --> 00:05:26,880
do komory spalania.

109
00:05:27,231 --> 00:05:30,585
Dziś już nie napędzamy w ten sposób pocisków.

110
00:05:31,007 --> 00:05:33,706
Tlen ma mnóstwo pokojowych zastosowań

111
00:05:33,806 --> 00:05:37,025
o których opowiem ci, gdy schrupiesz orzeszka.

112
00:05:42,527 --> 00:05:44,870
W medycynie jest podawany chorym 

113
00:05:44,970 --> 00:05:48,134
z dusznością, by poprawić zaopatrzenie tkanek

114
00:05:48,234 --> 00:05:51,230
i umożliwić komórkom efektywne oddychanie.

115
00:05:51,512 --> 00:05:53,717
W podobnym celu butli z tlenem

116
00:05:53,817 --> 00:05:56,924
używają himalaiści na dużych wysokościach.

117
00:05:57,263 --> 00:05:59,757
Wykorzystuje się go też w komorach

118
00:05:59,857 --> 00:06:02,675
hiperbarycznych, gdzie wspomaga gojenie

119
00:06:02,775 --> 00:06:05,519
i odnowę tkanek oraz niszczy szkodliwe

120
00:06:05,619 --> 00:06:08,637
drobnoustroje, szczególnie te beztlenowe.

121
00:06:09,151 --> 00:06:12,205
Wspominaliśmy, że świetnie oczyszcza ścieki?

122
00:06:12,735 --> 00:06:15,193
Przepompowywany przez nieczystości

123
00:06:15,293 --> 00:06:17,683
zwiększa wydajność bakterii, które 

124
00:06:17,783 --> 00:06:20,662
metabolizują szkodliwe związki organiczne.

125
00:06:21,056 --> 00:06:24,336
Duże ilości tlenu zużywane są do wytwarzania

126
00:06:24,436 --> 00:06:27,590
wysokich temperatur w palnikach do spawania

127
00:06:27,690 --> 00:06:30,818
cięcia i topienia trudno topliwych metali.

128
00:06:31,487 --> 00:06:34,769
Właściwości utleniające tlenu wykorzystuje się

129
00:06:34,869 --> 00:06:36,798
 też do uszlachetniania stali

130
00:06:37,055 --> 00:06:38,886
otrzymywania palnych gazów

131
00:06:38,986 --> 00:06:40,382
 takich jak acetylen

132
00:06:40,639 --> 00:06:42,431
czy w paliwie rakietowym.

133
00:06:42,943 --> 00:06:45,799
Bez tego gazu nie pojedzie żaden samochód

134
00:06:45,899 --> 00:06:47,702
 ani nie poleci samolot.

135
00:06:48,063 --> 00:06:50,694
W końcu spalanie paliwa w silniku 

136
00:06:50,794 --> 00:06:52,665
to też proces utleniania.

137
00:06:52,765 --> 00:06:54,450
Nie zajdzie bez tlenu.

138
00:06:58,548 --> 00:07:01,781
Tlen jest gazem bezbarwnym i bezwonnym 

139
00:07:01,881 --> 00:07:03,683
cięższym od powietrza.

140
00:07:03,854 --> 00:07:05,817
Słabo rozpuszcza się w wodzie.

141
00:07:05,917 --> 00:07:08,799
Źle przewodzi ciepło i prąd elektryczny.

142
00:07:09,117 --> 00:07:12,152
Podtrzymuje palenie i jest bardzo aktywny

143
00:07:12,252 --> 00:07:14,500
chemicznie, niezbędny do procesów

144
00:07:14,600 --> 00:07:16,221
 oddychania w komórkach.

145
00:07:16,620 --> 00:07:20,995
Stanowi około 21% objętości powietrza

146
00:07:21,095 --> 00:07:24,514
i 47% masy skorupy ziemskiej.

147
00:07:26,723 --> 00:07:32,347
Skoro już mowa o tlenie, to teraz głęboki wdech

148
00:07:33,896 --> 00:07:38,751
...i możesz obejrzeć kolejny film na pistacja.tv