1
00:00:00,512 --> 00:00:02,739
Pamiętam z dzieciństwa, że podczas

2
00:00:02,839 --> 00:00:05,010
wszystkich jarmarków, festynów

3
00:00:05,252 --> 00:00:07,068
i wizyt w lunaparkach

4
00:00:07,168 --> 00:00:10,134
najbardziej pociągające stoiska to były te

5
00:00:10,234 --> 00:00:13,631
z watą cukrową i balonami z helem.

6
00:00:14,336 --> 00:00:17,664
Stanowiły one mieszankę dobrej zabawy i zagadki.

7
00:00:17,920 --> 00:00:21,504
Bo jak to jest, że podczas, gdy wszystko spada

8
00:00:21,760 --> 00:00:23,040
one lecą w górę?

9
00:00:23,808 --> 00:00:25,344
I kolejna zagadka.

10
00:00:25,856 --> 00:00:28,416
Dlaczego wdech helu z balonika

11
00:00:28,672 --> 00:00:31,628
sprawia, że każdemu głos zmienia się

12
00:00:31,728 --> 00:00:33,594
na wysoki i piszczący?

13
00:00:34,304 --> 00:00:36,833
W tej lekcji odkryjemy kilka sekretów

14
00:00:36,933 --> 00:00:40,265
tego zagadkowego i rozrywkowego pierwiastka.

15
00:00:40,704 --> 00:00:42,496
Wspomnijmy też o jego kumplach

16
00:00:42,752 --> 00:00:45,904
z 18 grupy, zwanych dość wyniośle

17
00:00:46,004 --> 00:00:47,257
gazami szlachetnymi.

18
00:00:58,368 --> 00:01:00,928
Jedną zagadkę rozwiążemy już teraz.

19
00:01:01,517 --> 00:01:04,930
Balony z helem unoszą się do góry, ponieważ

20
00:01:05,030 --> 00:01:07,840
ten gaz ma mniejszą gęstość niż powietrze.

21
00:01:08,864 --> 00:01:11,136
Przyjrzyjmy się teraz bliżej całej

22
00:01:11,236 --> 00:01:13,717
konsekwentnie pomijanej dotąd

23
00:01:13,817 --> 00:01:16,211
grupie 18 układu okresowego.

24
00:01:16,800 --> 00:01:18,848
Dlaczego jest taka wyjątkowa?

25
00:01:19,360 --> 00:01:22,176
Czemu omawia się ją całkowicie oddzielnie?

26
00:01:22,432 --> 00:01:25,504
Wreszcie skąd nazwa gazy szlachetne?

27
00:01:26,784 --> 00:01:29,566
Słowo szlachetny kojarzy nam się raczej

28
00:01:29,666 --> 00:01:32,416
ze złotem czy srebrem, a nie z gazami.

29
00:01:32,928 --> 00:01:36,787
Okazuje się jednak, że osobniki z grupy 18

30
00:01:36,887 --> 00:01:40,703
mają z metalami od jubilera sporo wspólnego.

31
00:01:41,888 --> 00:01:43,936
Dlaczego złoto jest cenne?

32
00:01:44,704 --> 00:01:45,728
Bo jest ładne?

33
00:01:46,240 --> 00:01:48,032
To przecież kwestia gustu.

34
00:01:48,544 --> 00:01:50,592
A więc nie, nie dlatego.

35
00:01:51,104 --> 00:01:53,464
Ceniono je i nadal się ceni

36
00:01:53,564 --> 00:01:55,929
bo jest mało aktywne chemicznie.

37
00:01:56,480 --> 00:01:58,016
Co to w praktyce znaczy?

38
00:01:58,784 --> 00:02:01,375
Że nie zardzewieje, nie skoroduje

39
00:02:01,475 --> 00:02:03,975
pod wpływem czynników zewnętrznych

40
00:02:04,075 --> 00:02:06,418
i będzie tak samo piękne i wartościowe

41
00:02:06,518 --> 00:02:08,066
nawet po wielu latach.

42
00:02:10,560 --> 00:02:12,078
O złocie możemy powiedzieć

43
00:02:12,178 --> 00:02:14,380
że jest mało aktywne chemicznie

44
00:02:14,480 --> 00:02:16,391
i nie przepada za związkami.

45
00:02:16,704 --> 00:02:18,051
Jednak lubi przebywać

46
00:02:18,151 --> 00:02:20,031
w swoim własnym towarzystwie.

47
00:02:20,544 --> 00:02:22,724
Tworzy przecież ziarna i grudki

48
00:02:22,824 --> 00:02:25,350
złożone z upakowanych ciasno atomów.

49
00:02:26,176 --> 00:02:28,927
Tymczasem w przypadku grupy 18

50
00:02:29,027 --> 00:02:31,828
nazwanie tych pierwiastków mało aktywnymi

51
00:02:31,928 --> 00:02:33,616
to duże niedopowiedzenie.

52
00:02:34,112 --> 00:02:37,113
Gazy szlachetne nie tylko nie tworzą związków

53
00:02:37,213 --> 00:02:38,498
z innymi pierwiastkami.

54
00:02:38,976 --> 00:02:41,280
Nie łączą się też ze sobą nawzajem

55
00:02:41,536 --> 00:02:43,622
jak to mają w zwyczaju inne gazy

56
00:02:43,722 --> 00:02:45,668
na przykład wodór czy tlen.

57
00:02:46,656 --> 00:02:49,728
Udało się co prawda uzyskać kilka ich związków

58
00:02:49,984 --> 00:02:53,064
ale są to układy zawarte, można powiedzieć

59
00:02:53,164 --> 00:02:54,240
pod przymusem.

60
00:02:55,104 --> 00:02:58,432
Członkowie grupy 18 są samotnikami.

61
00:02:58,944 --> 00:03:01,760
Występują w postaci pojedynczych atomów.

62
00:03:02,272 --> 00:03:03,296
Dlaczego?

63
00:03:04,576 --> 00:03:07,648
Jeśli znasz nasze filmy o związkach chemicznych

64
00:03:07,904 --> 00:03:09,440
to pewnie się domyślasz.

65
00:03:10,464 --> 00:03:13,792
Jeśli nie, to zachęcam Cię do ich obejrzenia.

66
00:03:14,560 --> 00:03:17,684
Wtedy przypomnisz sobie, że pierwiastki dążą

67
00:03:17,784 --> 00:03:20,860
do chemicznego szczęścia i stabilizacji

68
00:03:20,960 --> 00:03:23,968
która oznacza u nich uzyskanie ośmiu

69
00:03:24,097 --> 00:03:25,944
a w przypadku pierwiastków

70
00:03:26,044 --> 00:03:27,622
o bardzo małych atomach

71
00:03:27,722 --> 00:03:30,444
dwóch elektronów na ostatniej powłoce.

72
00:03:31,557 --> 00:03:33,540
Pierwiastki ostatniej grupy

73
00:03:33,640 --> 00:03:35,272
nie muszą nigdzie dążyć

74
00:03:35,372 --> 00:03:38,033
bo taką szczęśliwą liczbę elektronów

75
00:03:38,134 --> 00:03:40,870
na ostatniej powłoce już posiadają.

76
00:03:41,514 --> 00:03:44,318
Hel ma na tej powłoce dwa elektrony

77
00:03:44,447 --> 00:03:47,105
a pozostałe pierwiastki po 8.

78
00:03:47,347 --> 00:03:50,102
Nie mają więc potrzeby tworzenia związków.

79
00:03:50,202 --> 00:03:51,971
Są samowystarczalne.

80
00:03:52,704 --> 00:03:54,904
Są to bezbarwne, bezwonne

81
00:03:55,033 --> 00:03:57,047
nieaktywne chemicznie gazy.

82
00:03:57,568 --> 00:03:59,616
Nudne? Ależ skąd!

83
00:03:59,872 --> 00:04:02,396
Choć gazy szlachetne to samotnicy

84
00:04:02,541 --> 00:04:04,346
lubią niezłą zabawę.

85
00:04:07,040 --> 00:04:09,744
Jeśli o zabawie mowa, to czas na powrót

86
00:04:09,844 --> 00:04:11,015
do balonów z helem

87
00:04:11,115 --> 00:04:13,183
i rozwiązanie drugiej zagadki.

88
00:04:13,952 --> 00:04:17,536
Jeśli spróbujemy coś powiedzieć z helem w płucach

89
00:04:17,791 --> 00:04:20,863
nasz głos będzie wyższy niż normalnie

90
00:04:21,119 --> 00:04:23,167
dokładnie z tego samego powodu

91
00:04:23,423 --> 00:04:26,751
który sprawia, że helowe balony uciekają do góry.

92
00:04:27,263 --> 00:04:30,847
Gęstość helu jest mniejsza niż gęstość powietrza

93
00:04:31,359 --> 00:04:34,170
A to od gęstości ośrodka zależy 

94
00:04:34,270 --> 00:04:36,426
prędkość rozchodzenia się w nim fal.

95
00:04:37,022 --> 00:04:38,407
W tym dźwiękowych.

96
00:04:38,783 --> 00:04:40,831
Dowiesz się tego na lekcjach fizyki.

97
00:04:41,855 --> 00:04:43,837
Dźwięk rozchodzi się w tym gazie

98
00:04:43,937 --> 00:04:46,303
trzykrotnie szybciej niż w powietrzu.

99
00:04:46,975 --> 00:04:48,864
Szybsze rozchodzenie powoduje

100
00:04:48,964 --> 00:04:51,483
częstsze drgania strun głosowych.

101
00:04:51,583 --> 00:04:54,032
A to właśnie częstotliwość drgań

102
00:04:54,132 --> 00:04:56,190
wpływa na wysokość dźwięku.

103
00:04:56,703 --> 00:04:57,898
Dlatego właśnie

104
00:04:57,998 --> 00:05:00,290
dopóki w naszych drogach oddechowych

105
00:05:00,390 --> 00:05:03,871
znajduje się hel, nasz głos będzie wyższy.

106
00:05:07,199 --> 00:05:09,843
Drugie ciekawe zastosowanie gazów szlachetnych

107
00:05:09,943 --> 00:05:11,707
kojarzy mi się z Las Vegas.

108
00:05:11,807 --> 00:05:14,879
Miastem pełnym świateł i kolorowych neonów.

109
00:05:15,903 --> 00:05:17,699
Nazwa bajecznie kolorowych

110
00:05:17,799 --> 00:05:20,943
migających obrazów i napisów pochodzi od neonu

111
00:05:21,044 --> 00:05:23,327
czyli jednego z gazów szlachetnych.

112
00:05:24,095 --> 00:05:25,631
Przed epoką diod LED

113
00:05:25,887 --> 00:05:28,191
neony tworzono ze szklanych rurek

114
00:05:28,447 --> 00:05:31,263
których wnętrze wypełniano właśnie tymi gazami.

115
00:05:31,519 --> 00:05:34,335
Przy czym neon był jednym z najpopularniejszych.

116
00:05:35,103 --> 00:05:38,427
Co ciekawe, każdy z gazów 18 grupy

117
00:05:38,604 --> 00:05:41,403
umieszczony we wnętrzu lamp wyładowczych

118
00:05:41,503 --> 00:05:43,295
nadaje światłu inny kolor.

119
00:05:43,807 --> 00:05:46,111
Neon świeci na czerwono.

120
00:05:46,623 --> 00:05:50,975
Argon w mieszance z neonem i rtęcią na fioletowo.

121
00:05:51,487 --> 00:05:53,791
Hel daje światło biało-różowe.

122
00:05:54,303 --> 00:05:55,839
Krypton – białe.

123
00:05:56,607 --> 00:05:58,655
A ksenon – niebiesko-fioletowe.

124
00:05:59,679 --> 00:06:01,967
Neon ma także zastosowanie

125
00:06:02,067 --> 00:06:03,594
w lampach przeciwmgielnych.

126
00:06:04,094 --> 00:06:07,780
Argon zapewnia dobrą atmosferę przy spawaniu

127
00:06:07,880 --> 00:06:10,329
i sprzyja niezakłóconemu wzrostowi

128
00:06:10,429 --> 00:06:12,408
kryształów krzemu i germanu.

129
00:06:12,735 --> 00:06:15,888
We współczesnych samochodach coraz popularniejsze

130
00:06:15,988 --> 00:06:19,391
są światła ksenonowe o niebieskawym odcieniu.

131
00:06:23,487 --> 00:06:26,169
Gazy szlachetne załapały się także

132
00:06:26,269 --> 00:06:28,419
na niejedną fuchę w ochronie

133
00:06:28,519 --> 00:06:30,397
dzieł sztuki i zabytków.

134
00:06:31,167 --> 00:06:32,855
Nie uczestniczą one w żadnych

135
00:06:32,955 --> 00:06:34,395
procesach biologicznych

136
00:06:34,495 --> 00:06:36,963
dlatego często są używane jako

137
00:06:37,063 --> 00:06:39,912
wypełnienie gablot z cennymi eksponatami.

138
00:06:40,250 --> 00:06:42,943
W takiej szczelnej gablocie wypełnionej helem

139
00:06:43,199 --> 00:06:44,992
przechowywany jest przykładowo

140
00:06:45,092 --> 00:06:46,270
oryginał Konstytucji

141
00:06:46,527 --> 00:06:48,434
oraz Deklaracji Niepodległości

142
00:06:48,534 --> 00:06:49,854
Stanów Zjednoczonych.

143
00:06:50,623 --> 00:06:53,951
Musisz przyznać, że to gazy do zadań specjalnych.

144
00:06:58,559 --> 00:07:01,180
Gazy szlachetne to nazwa pierwiastków

145
00:07:01,280 --> 00:07:03,484
18 grupy układu okresowego.

146
00:07:03,935 --> 00:07:07,519
Posiadają one 8 elektronów na ostatniej powłoce

147
00:07:07,775 --> 00:07:10,076
oprócz helu, który posiada dwa.

148
00:07:10,335 --> 00:07:13,497
Przez to nie są zainteresowane tworzeniem związków.

149
00:07:14,175 --> 00:07:15,781
Są to najmniej aktywne

150
00:07:15,881 --> 00:07:18,014
pierwiastki we wszechświecie.

151
00:07:20,319 --> 00:07:23,647
Może i typy z 18 grupy nie są towarzyskie

152
00:07:24,159 --> 00:07:27,231
za to zespół Pi-stacji – wprost przeciwnie.

153
00:07:27,487 --> 00:07:31,395
Dlatego odwiedzaj nas często na pistacja.tv.

154
00:07:32,012 --> 00:07:34,198
Napisy opracowała: Blanka Stach