1
00:00:00,000 --> 00:00:02,053
Nie wiesz gdzie jechać na wakacje?

2
00:00:02,153 --> 00:00:03,992
Mam dla ciebie propozycję.

3
00:00:04,352 --> 00:00:06,155
Na zboczu Wielkiej Kopy

4
00:00:06,255 --> 00:00:08,703
w rudawskim Parku Krajobrazowym

5
00:00:08,960 --> 00:00:12,641
Nieopodal wsi Wieściszowice możesz podziwiać 

6
00:00:12,741 --> 00:00:14,847
naprawdę kolorowe jeziora.

7
00:00:15,104 --> 00:00:18,753
Są cztery: żółte, purpurowe, błękitne 

8
00:00:18,853 --> 00:00:22,015
i czarne, zwane dawniej zielonym.

9
00:00:22,528 --> 00:00:25,856
Poza błękitem te kolory nie kojarzą się z wodą.

10
00:00:26,266 --> 00:00:27,712
Skąd się wzięły?

11
00:00:27,904 --> 00:00:30,215
To efekt ludzkiej działalności.

12
00:00:30,464 --> 00:00:32,953
Można powiedzieć, że założył je 

13
00:00:33,053 --> 00:00:36,127
pruski przedsiębiorca, Christian Preller

14
00:00:36,227 --> 00:00:39,381
który pod koniec XVIII wieku wydobywał tu

15
00:00:39,481 --> 00:00:41,494
 piryt, czyli rudę żelaza.

16
00:00:41,728 --> 00:00:44,414
Po zaprzestaniu wydobycia pokopalniane

17
00:00:44,514 --> 00:00:46,336
 wyrobiska wypełniła woda.

18
00:00:46,790 --> 00:00:48,691
Barwa jeziorek wiąże się 

19
00:00:48,791 --> 00:00:51,707
ze składem chemicznym ich ścian i dna.

20
00:00:52,992 --> 00:00:55,653
Żółte zawdzięcza kolor związkom siarki

21
00:00:55,753 --> 00:00:57,343
 a niebieskie - miedzi.

22
00:00:57,609 --> 00:01:00,279
Najciekawsze, purpurową barwę zyskuje 

23
00:01:00,379 --> 00:01:03,500
dzięki reakcji rud żelaza z obecnym w wodzie 

24
00:01:03,600 --> 00:01:04,767
kwasem siarkowym.

25
00:01:05,101 --> 00:01:08,837
Więcej o możliwościach tego i innych kwasów 

26
00:01:08,937 --> 00:01:11,812
tlenowych opowiem ci w tej lekcji.

27
00:01:22,176 --> 00:01:24,198
Co ci przychodzi do głowy 

28
00:01:24,298 --> 00:01:26,320
kiedy słyszysz słowo "kwas"?

29
00:01:26,522 --> 00:01:27,723
Ocet?

30
00:01:27,823 --> 00:01:29,155
Agrest?

31
00:01:29,255 --> 00:01:31,107
A może cytryna?

32
00:01:31,904 --> 00:01:33,440
To dobre skojarzenia

33
00:01:33,696 --> 00:01:36,257
bo smak tych produktów po części wynika

34
00:01:36,357 --> 00:01:38,047
z obecności w nich kwasów.

35
00:01:38,560 --> 00:01:41,678
Kwaśny smak wody gazowanej spowodowany

36
00:01:41,778 --> 00:01:45,180
jest tym, że obecny w niej ditlenek węgla 

37
00:01:45,280 --> 00:01:47,348
rozpuszcza się i powstaje 

38
00:01:47,448 --> 00:01:49,566
słaby kwas węglowy: H2CO3.

39
00:01:50,532 --> 00:01:53,339
Kwas ten w roztworach wodnych jest bardzo 

40
00:01:53,439 --> 00:01:56,264
nietrwały i bardzo szybko ulega rozkładowi 

41
00:01:56,364 --> 00:01:58,014
do tlenku węgla 4 i wody.

42
00:01:58,299 --> 00:02:00,802
Za kwaśny posmak uwielbianej przez wielu 

43
00:02:00,902 --> 00:02:03,694
coca-coli odpowiada oprócz niego także 

44
00:02:03,794 --> 00:02:07,684
inny kwas: fosforowy 5, czyli H3PO4.

45
00:02:08,000 --> 00:02:10,304
Bez kwasu nie pojedziesz też samochodem.

46
00:02:10,560 --> 00:02:14,086
To nie żart. Kwas siarkowy 6 to nieodzowny 

47
00:02:14,186 --> 00:02:17,130
składnik samochodowych akumulatorów.

48
00:02:20,544 --> 00:02:23,360
Niektóre zastosowania kwasów już znasz.

49
00:02:23,616 --> 00:02:25,781
Teraz czas na więcej.

50
00:02:26,244 --> 00:02:29,165
Kwas siarkowy 6 to nie tylko elektrolit 

51
00:02:29,265 --> 00:02:31,295
w samochodowym akumulatorze.

52
00:02:31,552 --> 00:02:33,271
Jest wykorzystywany także 

53
00:02:33,371 --> 00:02:35,381
do produkcji nawozów sztucznych

54
00:02:35,481 --> 00:02:37,082
głównie siarczanu 6 amonu

55
00:02:37,182 --> 00:02:39,260
który służy do zakwaszania gleby

56
00:02:39,360 --> 00:02:41,760
a jednocześnie działa chwastobójczo.

57
00:02:42,048 --> 00:02:44,923
Ten kwas bierze również udział w produkcji 

58
00:02:45,023 --> 00:02:47,644
barwników wykorzystywanych do nadawania 

59
00:02:47,744 --> 00:02:49,276
koloru wełnie, jedwabiom

60
00:02:49,376 --> 00:02:51,163
a nawet drewnu i papierowi.

61
00:02:52,032 --> 00:02:54,928
Ponadto bierze on udział w produkcji środków 

62
00:02:55,028 --> 00:02:57,663
wybuchowych, takich jak trotyl i dynamit.

63
00:02:58,180 --> 00:03:00,805
Lepiej obchodzić się z nim ostrożnie

64
00:03:00,905 --> 00:03:03,406
bo łatwo niszczy związki organiczne

65
00:03:03,506 --> 00:03:05,165
w tym strukturę białek.

66
00:03:05,344 --> 00:03:08,854
To dlatego, że ma właściwości higroskopijne.

67
00:03:09,184 --> 00:03:11,851
To znaczy, że wysysa ze związków 

68
00:03:11,951 --> 00:03:15,029
organicznych wodę, czyli wodór i tlen.

69
00:03:15,328 --> 00:03:19,622
I tak na przykład, kradnąc wodór i tlen z cukru

70
00:03:19,722 --> 00:03:25,936
zwęgla go i mamy piękny, fabryczny komin.

71
00:03:29,711 --> 00:03:32,346
Chyba nie ma chemika który nie miałby 

72
00:03:32,446 --> 00:03:35,102
dziury w fartuchu po nieostrożnej pracy

73
00:03:35,202 --> 00:03:36,565
 z kwasem siarkowym.

74
00:03:37,088 --> 00:03:39,439
Kwas ten niszczy bowiem również 

75
00:03:39,539 --> 00:03:41,439
rozmaite tkaniny i papier.

76
00:03:41,673 --> 00:03:45,984
Stężony czyli 96% kwas siarkowy 6 ma nawet

77
00:03:46,084 --> 00:03:50,241
swoją nazwę: oleum. I choć ta ciecz jest 

78
00:03:50,341 --> 00:03:54,186
tak gęsta jak olej, to frytek na niej 

79
00:03:54,286 --> 00:03:55,585
nie usmażysz.

80
00:03:55,776 --> 00:03:58,835
Duża higroskopijność sprawia, że przy pracy

81
00:03:58,935 --> 00:04:01,365
z kwasem siarkowym trzeba pamiętać 

82
00:04:01,465 --> 00:04:04,329
o zamykaniu butelki, bo gdy zostawimy go 

83
00:04:04,429 --> 00:04:07,560
w otwartej, będzie chłonąć wodę z powietrza.

84
00:04:10,080 --> 00:04:13,218
Kolejny kwas to kwas azotowy 5, który jest 

85
00:04:13,318 --> 00:04:16,530
niezbędny przy produkcji nawozów sztucznych.

86
00:04:16,768 --> 00:04:19,465
Wraz z kwasem siarkowym wykorzystywany 

87
00:04:19,565 --> 00:04:22,212
jest także do produkcji nitrogliceryny 

88
00:04:22,312 --> 00:04:25,311
która jest stosowana jako materiał wybuchowy

89
00:04:25,411 --> 00:04:27,847
ale także, o czym nie wszyscy wiedzą

90
00:04:27,947 --> 00:04:29,749
jako lek wzmacniający serce

91
00:04:29,849 --> 00:04:32,123
bo rozszerza naczynia krwionośne.

92
00:04:32,639 --> 00:04:34,697
Białko pod wpływem tego kwasu 

93
00:04:34,797 --> 00:04:36,222
zabarwia się na żółto

94
00:04:36,479 --> 00:04:40,063
A sama reakcja nosi nazwę ksantoproteinowej.

95
00:04:40,575 --> 00:04:43,903
Ta trudna nazwa to zlepek dwóch słów z greki:

96
00:04:44,200 --> 00:04:47,973
Xantos - żółty i proteion - najważniejszy

97
00:04:48,073 --> 00:04:51,286
bo tak starożytni określali białka.

98
00:04:51,634 --> 00:04:54,282
Jeśli weźmiesz odrobinę kwasu azotowego

99
00:04:54,382 --> 00:04:56,980
i nakapiesz go na twaróg, zsiadłe mleko

100
00:04:57,080 --> 00:04:59,194
czy piórko z poduszki, zobaczysz

101
00:04:59,294 --> 00:05:01,754
że w miejscu kontaktu z tą substancją

102
00:05:01,854 --> 00:05:03,810
każda z tych rzeczy zżółknie.

103
00:05:04,059 --> 00:05:06,573
To właśnie efekt wyssania wody z białek

104
00:05:06,673 --> 00:05:08,735
które są ich głównym składnikiem.

105
00:05:09,136 --> 00:05:11,649
A kiedy widzisz chemika z żółtymi plamami 

106
00:05:11,749 --> 00:05:13,785
na rękach, to oznacza, że do pracy 

107
00:05:13,885 --> 00:05:15,860
z tym właśnie kwasem zapomniał on 

108
00:05:15,960 --> 00:05:18,717
założyć rękawiczek i zniszczył sobie naskórek.

109
00:05:19,231 --> 00:05:21,874
Kwas azotowy 5 razem z kwasem solnym

110
00:05:21,974 --> 00:05:24,267
tworzy wodę królewską, stosowaną

111
00:05:24,367 --> 00:05:26,960
do roztwarzania metali szlachetnych 

112
00:05:27,060 --> 00:05:29,254
takich, jak srebro bądź złoto.

113
00:05:29,573 --> 00:05:32,263
Pewnie zapytasz mnie, co to roztwarzanie?

114
00:05:32,363 --> 00:05:34,093
To mądra chemiczna nazwa 

115
00:05:34,193 --> 00:05:36,169
na rozpuszczanie chemiczne.

116
00:05:36,383 --> 00:05:39,408
Różni się ono od rozpuszczania fizycznego tym

117
00:05:39,508 --> 00:05:42,620
że odparowując rozpuszczalnik nie uzyskuje się 

118
00:05:42,720 --> 00:05:45,540
związku wyjściowego, lecz produkt reakcji.

119
00:05:46,367 --> 00:05:48,724
Kwas ten, pozostawiony dłuższy czas 

120
00:05:48,824 --> 00:05:51,064
w otwartej butelce, staje się żółty

121
00:05:51,164 --> 00:05:52,250
 i zaczyna dymić.

122
00:05:52,511 --> 00:05:55,071
Stężony wywołuje korozję metali

123
00:05:55,327 --> 00:05:57,887
a jego pary drażnią układ oddechowy.

124
00:05:58,515 --> 00:06:01,595
Ale nie wszystkie kwasy są tak wredne

125
00:06:01,695 --> 00:06:03,591
jak siarkowy i azotowy.

126
00:06:05,588 --> 00:06:07,989
Wspomniany już przy okazji coca-coli 

127
00:06:08,089 --> 00:06:11,504
kwas fosforowy H3PO4 stosowany jest 

128
00:06:11,604 --> 00:06:12,777
w przemyśle spożywczym 

129
00:06:12,877 --> 00:06:16,524
jako regulator kwasowości E338

130
00:06:16,624 --> 00:06:19,734
między innymi w mięsach i serach.

131
00:06:20,949 --> 00:06:23,610
Tak, jak jego wcześniej wspomniani koledzy: 

132
00:06:23,710 --> 00:06:27,256
H2SO4 i HNO3, wykorzystywany jest 

133
00:06:27,356 --> 00:06:28,860
do produkcji nawozów sztucznych

134
00:06:28,960 --> 00:06:31,855
odkamieniania armatury, można go znaleźć 

135
00:06:31,955 --> 00:06:34,485
w płynie Domestos, a w stomatologii 

136
00:06:34,585 --> 00:06:36,895
do oczyszczania powierzchni zębów

137
00:06:36,995 --> 00:06:39,622
zanim dentysta założy nam plombę.

138
00:06:39,723 --> 00:06:42,312
Ten kwas, a właściwie jego związki

139
00:06:42,412 --> 00:06:45,233
 znajdziemy też w ludzkim organizmie.

140
00:06:45,566 --> 00:06:48,502
Gdzie? W kościach, zębach, 

141
00:06:48,633 --> 00:06:51,423
a także w enzymach i kwasach nukleinowych.

142
00:06:51,647 --> 00:06:54,463
Zbyt duża ilość kwasu fosforowego 5

143
00:06:54,719 --> 00:06:57,933
może być przyczyną osteoporozy.

144
00:07:00,607 --> 00:07:02,975
W chemii jednak wiele związków

145
00:07:03,075 --> 00:07:05,120
ma dwa albo więcej oblicz.

146
00:07:05,223 --> 00:07:08,255
Kwas fosforowy 5 to jedyny kwas w tej lekcji

147
00:07:08,355 --> 00:07:10,286
który w normalnych warunkach 

148
00:07:10,386 --> 00:07:12,598
jest krystalicznym ciałem stałym 

149
00:07:12,698 --> 00:07:14,770
i może w tej postaci powodować 

150
00:07:14,870 --> 00:07:16,921
groźne oparzenia skóry i oczu.

151
00:07:18,015 --> 00:07:20,354
Wszystkie omawiane tu przez nas kwasy 

152
00:07:20,454 --> 00:07:21,769
nazywamy tlenowymi.

153
00:07:21,972 --> 00:07:24,680
W skład takich kwasów wchodzą atomy 

154
00:07:24,780 --> 00:07:27,641
niemetalu, atomy wodoru i atomy tlenu.

155
00:07:28,466 --> 00:07:29,753
Ważne!

156
00:07:29,853 --> 00:07:32,698
W kwasach tlenowych wodór łączy się 

157
00:07:32,798 --> 00:07:35,321
z niemetalem poprzez atom tlenu.

158
00:07:36,191 --> 00:07:39,775
Wzór ogólny wszystkich kwasów tego typu

159
00:07:39,936 --> 00:07:44,183
to: HnR, gdzie R oznacza resztę kwasową

160
00:07:44,283 --> 00:07:46,877
a n - jej wartościowość.

161
00:07:47,139 --> 00:07:49,516
W skład reszty kwasowej wchodzi 

162
00:07:49,616 --> 00:07:51,766
atom niemetalu i atomy tlenu.

163
00:07:51,866 --> 00:07:54,308
Oficjalne nazwy kwasów tworzymy

164
00:07:54,408 --> 00:07:56,973
dodając do słowa "kwas" przymiotnik 

165
00:07:57,073 --> 00:07:59,416
który pochodzi od atomu niemetalu

166
00:07:59,516 --> 00:08:01,021
 tworzącego ten kwas.

167
00:08:01,791 --> 00:08:04,503
Czyli kwas, w którym jest siarka

168
00:08:04,603 --> 00:08:08,097
to kwas siarkowy, a kwas, w którym jest azot 

169
00:08:08,197 --> 00:08:09,371
 azotowy.

170
00:08:09,471 --> 00:08:12,509
Jeżeli niemetal może przybierać kilka 

171
00:08:12,609 --> 00:08:15,760
wartościowości, na końcu nazwy podajemy 

172
00:08:15,860 --> 00:08:19,305
jego wartościowość w tym konkretnym kwasie.

173
00:08:20,479 --> 00:08:23,052
Teraz już wiesz, co oznaczają  cyfry 

174
00:08:23,152 --> 00:08:25,888
w nazwach kwasów, na przykład siarkowy 6

175
00:08:25,988 --> 00:08:27,072
 czy siarkowy 4?

176
00:08:27,391 --> 00:08:31,475
W H2SO4 mamy siarkę sześciowartościową

177
00:08:31,575 --> 00:08:33,324
a w kwasie H2SO3 

178
00:08:33,424 --> 00:08:36,094
siarkę czterowartościową.

179
00:08:36,351 --> 00:08:39,423
A jaką wartościowość ma azot w HNO3?

180
00:08:39,672 --> 00:08:41,627
Możemy to policzyć.

181
00:08:41,727 --> 00:08:44,543
Zawsze plusów musi być tyle samo co minusów

182
00:08:44,799 --> 00:08:47,359
aby związek był cząsteczką obojętną.

183
00:08:47,615 --> 00:08:50,107
Zaczynamy od wodoru, który przyjmuje

184
00:08:50,207 --> 00:08:51,710
 wartościowość plus 1.

185
00:08:51,967 --> 00:08:54,251
Czyli z wodoru mamy jeden plus.

186
00:08:54,527 --> 00:08:57,657
Tlen zawsze jest dwuujemny, a w cząsteczce

187
00:08:57,757 --> 00:08:59,902
tego kwasu mamy 3 atomy tlenu

188
00:09:00,415 --> 00:09:02,975
czyli 3 razy minus 2

189
00:09:03,118 --> 00:09:05,316
To daje nam minus 6.

190
00:09:05,791 --> 00:09:07,783
Mamy jeden plus od wodoru

191
00:09:07,883 --> 00:09:09,630
 i 6 minusów od tlenu.

192
00:09:09,930 --> 00:09:12,191
Ewidentnie brakuje nam plusów.

193
00:09:12,447 --> 00:09:14,239
Oczywiście, że pięciu.

194
00:09:14,495 --> 00:09:17,055
I właśnie azot jest tak uprzejmy

195
00:09:17,155 --> 00:09:20,445
że udostępnia nam swoją plus piątkę.

196
00:09:20,850 --> 00:09:22,846
Teraz czas na ciebie.

197
00:09:25,247 --> 00:09:28,575
Kwas o wzorze H2CO3 to?

198
00:09:31,647 --> 00:09:33,188
Kwas węglowy.

199
00:09:33,439 --> 00:09:37,122
A jaki jest wzór kwasu fosforowego 3?

200
00:09:39,783 --> 00:09:42,792
H3PO3. Brawo!

201
00:09:46,495 --> 00:09:50,053
Kwasy tlenowe to związki wodoru z tak zwaną 

202
00:09:50,153 --> 00:09:52,973
resztą kwasową, która zawiera tlen.

203
00:09:53,407 --> 00:09:56,997
Ich wzór ogólny to HnR, gdzie R 

204
00:09:57,097 --> 00:09:59,045
to reszta kwasowa 

205
00:09:59,145 --> 00:10:02,622
a n - wartościowość tej reszty.

206
00:10:02,839 --> 00:10:05,729
Nazwy kwasów tlenowych tworzymy poprzez 

207
00:10:05,829 --> 00:10:08,448
dodanie do słowa "kwas" przymiotnika 

208
00:10:08,548 --> 00:10:11,070
określającego tworzący go niemetal.

209
00:10:11,583 --> 00:10:14,655
Jeśli niemetal może mieć kilka wartościowości

210
00:10:14,911 --> 00:10:17,577
podajemy właściwą na końcu nazwy.

211
00:10:19,263 --> 00:10:21,783
Jak widzisz chemia to nie tylko probówki 

212
00:10:21,883 --> 00:10:23,977
i kwasy, ale też malownicze miejsca

213
00:10:24,077 --> 00:10:25,272
które warto odwiedzić.

214
00:10:25,372 --> 00:10:27,927
Jeżeli chcesz z nami dalej podróżować 

215
00:10:28,027 --> 00:10:30,395
zajrzyj na naszą stronę pistacja.tv 

216
00:10:30,495 --> 00:10:32,227
i zasubskrybuj nasz kanał.