1
00:00:01,024 --> 00:00:03,124
Nie wszystko złoto co się świeci 

2
00:00:03,224 --> 00:00:04,607
mówi znane przysłowie.

3
00:00:04,864 --> 00:00:06,704
Ale czy wiesz, że nie wszystko

4
00:00:06,804 --> 00:00:08,959
co ma w nazwie "morze" jest morzem?

5
00:00:09,728 --> 00:00:13,122
I nie chodzi nawet o morze łez, morze słów

6
00:00:13,222 --> 00:00:16,484
ani kroplę w morzu potrzeb, ale o całkiem

7
00:00:16,584 --> 00:00:20,224
literalne Morze Kaspijskie, czy Morze Martwe.

8
00:00:20,992 --> 00:00:24,949
W geograficznym sensie są to jeziora i to słone.

9
00:00:25,344 --> 00:00:27,788
Takich, i wielu innych, ciekawych rzeczy 

10
00:00:27,888 --> 00:00:30,099
o otaczającym nas świecie dowiesz się 

11
00:00:30,199 --> 00:00:32,308
na lekcjach geografii.

12
00:00:43,008 --> 00:00:44,826
Ludzie od najdawniejszych czasów

13
00:00:44,926 --> 00:00:46,335
starali się poznać świat.

14
00:00:46,848 --> 00:00:48,509
Początkowo zajmowali się głównie

15
00:00:48,609 --> 00:00:50,431
opisywaniem nowoodkrytych terenów.

16
00:00:50,944 --> 00:00:52,907
Miejsc do opisania przybywało im 

17
00:00:53,007 --> 00:00:56,319
zwłaszcza między 15. a 17. wiekiem

18
00:00:56,576 --> 00:00:59,302
w epoce wielkich odkryć geograficznych.

19
00:00:59,648 --> 00:01:02,706
Wtedy to ludzie z naszej części świata - Europy

20
00:01:02,806 --> 00:01:04,822
zaczęli docierać do nowych lądów

21
00:01:04,922 --> 00:01:07,269
spotykać inaczej wyglądających ludzi 

22
00:01:07,369 --> 00:01:09,104
mających odmienne zwyczaje.

23
00:01:09,632 --> 00:01:11,026
Zadawali sobie pytania 

24
00:01:11,126 --> 00:01:12,959
dotyczące otaczającego świata.

25
00:01:13,472 --> 00:01:15,738
Próba znalezienia odpowiedzi na te pytania

26
00:01:15,838 --> 00:01:17,004
doprowadziła do rozwoju 

27
00:01:17,104 --> 00:01:19,524
nowej nauki - geografii.

28
00:01:21,152 --> 00:01:23,830
Z lekcji przyrody wiesz, że środowisko

29
00:01:23,930 --> 00:01:26,630
przyrodnicze, to ożywione i nieożywione

30
00:01:26,730 --> 00:01:29,264
elementy przyrody, która nas otacza.

31
00:01:29,600 --> 00:01:31,564
Dziś większość obszaru Ziemi 

32
00:01:31,664 --> 00:01:33,628
zasiedlił i zmienił człowiek.

33
00:01:33,952 --> 00:01:36,267
W wyniku tej działalności powstało 

34
00:01:36,367 --> 00:01:38,970
środowisko geograficzne, łączące w sobie

35
00:01:39,070 --> 00:01:41,335
całość środowiska naturalnego z tym

36
00:01:41,435 --> 00:01:43,142
co zmienił w nim człowiek.

37
00:01:43,680 --> 00:01:46,752
Jak widzisz, geografia to bardzo rozległa nauka.

38
00:01:47,264 --> 00:01:50,098
Żeby łatwiej było nam zrozumieć otaczający

39
00:01:50,198 --> 00:01:53,120
nas świat, podzielono ją na różne dyscypliny

40
00:01:53,220 --> 00:01:55,711
zwane inaczej naukami geograficznymi.

41
00:01:56,480 --> 00:01:58,633
Środowisko przyrodnicze i procesy

42
00:01:58,733 --> 00:02:01,371
jakie w nim zachodzą, opisuje na przykład

43
00:02:01,471 --> 00:02:03,255
geografia fizyczna

44
00:02:03,648 --> 00:02:06,310
a geografia społeczno-ekonomiczna bada

45
00:02:06,410 --> 00:02:09,308
wpływ działalności człowieka na środowisko

46
00:02:09,408 --> 00:02:11,235
ale także wpływ środowiska 

47
00:02:11,335 --> 00:02:13,069
na działalność człowieka.

48
00:02:13,888 --> 00:02:15,476
Wiele prac geograficznych 

49
00:02:15,576 --> 00:02:17,983
dotyczy różnic między regionami świata.

50
00:02:18,752 --> 00:02:21,540
Opisywaniem elementów geografii fizycznej

51
00:02:21,640 --> 00:02:24,101
i ekonomicznej na konkretnym terenie 

52
00:02:24,201 --> 00:02:26,435
zajmuje się geografia regionalna.

53
00:02:29,760 --> 00:02:33,503
Na otaczający nas świat składają się:

54
00:02:33,603 --> 00:02:36,476
powietrze, woda, skały, gleby

55
00:02:36,576 --> 00:02:40,114
organizmy żywe i wytwory człowieka.

56
00:02:40,768 --> 00:02:42,498
Aby łatwiej opisywać Ziemię

57
00:02:42,598 --> 00:02:45,119
podzielono ją na powłoki zwane sferami.

58
00:02:45,888 --> 00:02:48,179
Patrząc na nasz glob, dość łatwo 

59
00:02:48,279 --> 00:02:49,881
można wyróżnić atmosferę

60
00:02:49,981 --> 00:02:51,775
czyli powłokę gazową Ziemi

61
00:02:52,652 --> 00:02:55,799
hydrosferę, czyli wszystkie wody na świecie

62
00:02:56,128 --> 00:02:59,598
i litosferę, obejmującą warstwę skalną Ziemi.

63
00:02:59,968 --> 00:03:02,234
Częścią litosfery jest pedosfera

64
00:03:02,334 --> 00:03:03,659
czyli warstwa gleb.

65
00:03:04,576 --> 00:03:07,136
Na te sfery nakładają się dwie kolejne:

66
00:03:07,392 --> 00:03:10,464
biosfera, czyli wszystkie organizmy żywe

67
00:03:10,976 --> 00:03:12,231
oraz antroposfera

68
00:03:12,331 --> 00:03:15,583
czyli człowiek i wytwory jego działalności.

69
00:03:16,352 --> 00:03:18,809
Zapamiętaj: w przyrodzie trwa 

70
00:03:18,909 --> 00:03:22,737
nieustanny ruch, wszystkie sfery się przenikają

71
00:03:22,837 --> 00:03:24,542
i wpływają na siebie.

72
00:03:25,056 --> 00:03:27,772
Wiatr przenosi ziarna piasku i nasiona.

73
00:03:27,872 --> 00:03:30,093
Woda rzeźbi skały, a parując 

74
00:03:30,193 --> 00:03:32,884
zwiększa ilość wilgoci w powietrzu.

75
00:03:33,248 --> 00:03:36,559
Z kolei rośliny wzbogacają atmosferę w tlen.

76
00:03:37,088 --> 00:03:39,578
Także człowiek w wyniku swojej działalności

77
00:03:39,678 --> 00:03:41,695
zmienia wygląd poszczególnych sfer.

78
00:03:42,363 --> 00:03:45,642
Na przykład wycina lasy, buduje drogi

79
00:03:45,742 --> 00:03:48,521
domy i fabryki, zakłada kopalnie

80
00:03:48,621 --> 00:03:51,580
w których wydobywa różne surowce: 

81
00:03:51,680 --> 00:03:54,239
węgiel, miedź, sól, srebro...

82
00:03:57,568 --> 00:04:00,128
Skąd brać wiadomości geograficzne?

83
00:04:00,896 --> 00:04:02,822
Kiedyś czerpano je przede wszystkim

84
00:04:02,922 --> 00:04:04,735
z własnych obserwacji terenowych.

85
00:04:05,504 --> 00:04:07,814
Ten sposób zdobywania informacji

86
00:04:07,914 --> 00:04:10,543
przetrwał do dziś. Obserwujemy pogodę

87
00:04:10,643 --> 00:04:13,420
roślinność, ukształtowanie powierzchni 

88
00:04:13,520 --> 00:04:16,813
czy efekty działalności człowieka, na przykład

89
00:04:16,913 --> 00:04:19,173
wycinanie lasów pod pola uprawne

90
00:04:19,273 --> 00:04:22,395
albo budowę fabryk na terenach dawnych pól.

91
00:04:23,167 --> 00:04:25,742
Ty też możesz prowadzić takie obserwacje

92
00:04:25,842 --> 00:04:28,286
na przykład podczas wycieczki w teren.

93
00:04:28,799 --> 00:04:31,243
A jeśli chcesz, do obserwacji możesz

94
00:04:31,343 --> 00:04:33,876
dołożyć pomiary; na przykład wysokości

95
00:04:33,976 --> 00:04:36,301
słońca nad horyzontem na podstawie 

96
00:04:36,401 --> 00:04:38,014
pomiaru długości cienia.

97
00:04:38,271 --> 00:04:40,831
Mówimy o tym w naszych filmach z przyrody.

98
00:04:41,343 --> 00:04:44,010
Jeszcze lepszym źródłem geograficznej wiedzy

99
00:04:44,110 --> 00:04:45,576
są doświadczenia.

100
00:04:45,695 --> 00:04:48,383
Możesz na przykład zbudować model wulkanu

101
00:04:48,483 --> 00:04:50,302
by odkryć, dlaczego wybucha.

102
00:04:51,327 --> 00:04:54,090
Nieocenionym źródłem wiedzy są podróże.

103
00:04:54,303 --> 00:04:56,877
Nim w jakąś wyruszysz, warto poczytać

104
00:04:56,977 --> 00:04:58,654
o regionie, który chcesz zwiedzić

105
00:04:58,754 --> 00:05:00,823
na przykład w przewodniku turystycznym

106
00:05:00,923 --> 00:05:04,326
czy w internecie, no i zaopatrzyć się 

107
00:05:04,426 --> 00:05:06,376
w atlas geograficzny albo mapę

108
00:05:06,476 --> 00:05:08,476
którą też trzeba umieć czytać.

109
00:05:09,247 --> 00:05:11,337
Na wycieczce najlepiej sprawdzi się

110
00:05:11,437 --> 00:05:13,722
mapa turystyczna. To ona poprowadzi Cię

111
00:05:13,822 --> 00:05:16,344
szlakiem największych atrakcji regionu.

112
00:05:16,927 --> 00:05:19,065
A w obcym mieście odnajdziesz się

113
00:05:19,165 --> 00:05:21,452
dzięki planowi, na którym znajdziesz

114
00:05:21,552 --> 00:05:22,712
nazwy ulic, zabytki

115
00:05:22,812 --> 00:05:25,282
i miejsca, w których możesz coś zjeść.

116
00:05:26,223 --> 00:05:28,831
Map mamy zresztą wiele rodzajów.

117
00:05:28,959 --> 00:05:30,893
Ogólnogeograficzna pokaże Ci

118
00:05:30,993 --> 00:05:33,566
obszar całego państwa lub kontynentu.

119
00:05:33,823 --> 00:05:36,639
Znajdziesz na niej największe miasta i rzeki.

120
00:05:36,895 --> 00:05:38,907
Odczytasz z niej też, jak wysoko

121
00:05:39,007 --> 00:05:40,954
 i jak stromo wznosi się teren.

122
00:05:41,759 --> 00:05:43,155
Na mapie krajobrazowej 

123
00:05:43,255 --> 00:05:45,342
zobaczysz zagospodarowanie terenu.

124
00:05:45,599 --> 00:05:47,822
Sprawdzisz, gdzie znajduje się las

125
00:05:47,922 --> 00:05:50,746
a gdzie zabudowa miejska, czy pola uprawne.

126
00:05:51,743 --> 00:05:54,559
Dla ucznia źródłem wiedzy jest też podręcznik

127
00:05:54,815 --> 00:05:56,196
w którym poza tekstem 

128
00:05:56,296 --> 00:05:58,654
znajdziesz tabele, wykresy i zdjęcia.

129
00:05:59,423 --> 00:06:01,712
Informacje możesz znaleźć również 

130
00:06:01,812 --> 00:06:03,845
w czasopismach, encyklopediach 

131
00:06:03,945 --> 00:06:05,821
czy słownikach geograficznych.

132
00:06:06,335 --> 00:06:08,313
Zdobytą wiedzę pomoże uporządkować

133
00:06:08,413 --> 00:06:10,937
film przyrodniczy, który wieczorem obejrzysz

134
00:06:11,037 --> 00:06:13,138
z rodziną i przyjaciółmi.

135
00:06:13,503 --> 00:06:16,575
A może zajrzysz na kanał pistacja.tv?

136
00:06:21,951 --> 00:06:24,042
Przyporządkuj elementy środowiska

137
00:06:24,142 --> 00:06:26,558
geograficznego do poszczególnych sfer.

138
00:06:30,655 --> 00:06:33,215
Masz tak, jak my? Super!

139
00:06:40,895 --> 00:06:42,812
Geografia to obszerna nauka 

140
00:06:42,912 --> 00:06:44,478
łącząca wiele dziedzin.

141
00:06:44,735 --> 00:06:46,768
Opowiada o środowisku przyrodniczym

142
00:06:46,868 --> 00:06:48,256
i działalności człowieka 

143
00:06:48,356 --> 00:06:49,853
w obrębie tego środowiska.

144
00:06:50,623 --> 00:06:53,439
Żeby lepiej opisać otaczający nas świat

145
00:06:53,695 --> 00:06:56,767
geografowie podzielili Ziemię na powłoki:

146
00:06:57,279 --> 00:07:00,547
biosferę, antroposferę, atmosferę

147
00:07:00,647 --> 00:07:02,910
hydrosferę i litosferę.

148
00:07:03,679 --> 00:07:06,207
Wiedzę geograficzną można czerpać

149
00:07:06,307 --> 00:07:08,160
z podręczników, czasopism

150
00:07:08,260 --> 00:07:10,894
atlasów geograficznych, obserwacji 

151
00:07:10,994 --> 00:07:14,175
wycieczek terenowych i wielu innych źródeł

152
00:07:14,275 --> 00:07:16,954
w tym z pistacja.tv

153
00:07:19,807 --> 00:07:22,549
Pistacja.tv to świetne źródło wiadomości

154
00:07:22,649 --> 00:07:24,414
o otaczającym nas świecie.

155
00:07:24,671 --> 00:07:28,952
Zachęcamy, podróżuj z nami po oceanie wiedzy.