1
00:00:00,768 --> 00:00:04,067
Zapewne wiesz, że Ziemia jest jak piłka 

2
00:00:04,167 --> 00:00:07,918
tylko dużo, dużo większa, ale mapa jest płaska

3
00:00:08,018 --> 00:00:11,233
jak ekran telefonu albo kartka papieru.

4
00:00:11,776 --> 00:00:14,110
To problem, bo piłki po rozcięciu 

5
00:00:14,210 --> 00:00:16,895
nie da się rozłożyć idealnie na płasko.

6
00:00:17,664 --> 00:00:19,968
Można to zrobić tylko w przybliżeniu

7
00:00:20,480 --> 00:00:23,296
a że żaden sposób nie jest idealny

8
00:00:23,552 --> 00:00:26,624
dlatego każda mapa jest częściowo fałszywa.

9
00:00:27,136 --> 00:00:30,447
W tej lekcji opowiemy Ci więcej o mapach.

10
00:00:42,496 --> 00:00:45,202
Jak wiesz z lekcji przyrody, mapa to obraz

11
00:00:45,302 --> 00:00:47,615
powierzchni Ziemi lub jej fragmentu.

12
00:00:47,872 --> 00:00:49,678
Ten obraz jest przedstawiony 

13
00:00:49,778 --> 00:00:52,046
na płaskiej powierzchni, na przykład 

14
00:00:52,146 --> 00:00:54,286
arkuszu papieru, za pomocą umownych

15
00:00:54,386 --> 00:00:57,088
znaków graficznych, zawsze w pomniejszeniu.

16
00:00:57,856 --> 00:01:01,407
Mapy tworzą kartografowie, a dział geografii

17
00:01:01,507 --> 00:01:04,895
zajmujący się mapami nazywamy kartografią.

18
00:01:06,048 --> 00:01:08,096
Mapy służą do różnych celów.

19
00:01:08,352 --> 00:01:10,912
Pomagają podczas planowania podróży.

20
00:01:11,424 --> 00:01:13,217
Korzysta z nich meteorolog 

21
00:01:13,317 --> 00:01:15,519
chcąc przedstawić prognozę pogody

22
00:01:16,032 --> 00:01:19,110
architekt, który projektuje nowe osiedle

23
00:01:19,210 --> 00:01:21,663
i leśnik planujący nowe szkółki...

24
00:01:22,688 --> 00:01:24,359
Umiejętność czytania mapy 

25
00:01:24,459 --> 00:01:26,527
jest niezbędna w wielu zawodach.

26
00:01:26,784 --> 00:01:28,832
Każdy używa jej w inny sposób.

27
00:01:29,280 --> 00:01:31,904
Z tego powodu mapy różnią się od siebie.

28
00:01:32,416 --> 00:01:34,904
Żeby łatwiej było rozpoznać, czego dotyczą

29
00:01:35,004 --> 00:01:36,767
umieszcza się na każdej tytuł.

30
00:01:37,280 --> 00:01:38,841
To nic innego jak nazwa 

31
00:01:38,941 --> 00:01:41,375
przedstawionego obszaru lub zjawiska.

32
00:01:42,400 --> 00:01:44,716
Wszystkie informacje zawarte na mapie 

33
00:01:44,816 --> 00:01:47,110
rysuje się za pomocą umownych znaków

34
00:01:47,264 --> 00:01:49,872
nazywanych znakami kartograficznymi 

35
00:01:49,972 --> 00:01:51,103
lub sygnaturami.

36
00:01:51,872 --> 00:01:52,971
Na mapie znajdziesz 

37
00:01:53,071 --> 00:01:55,127
kilka rodzajów takich znaków.

38
00:01:55,712 --> 00:01:59,063
Duże obszary, na przykład lasy, jeziora

39
00:01:59,163 --> 00:02:01,417
czy pustynie, oznaczone są 

40
00:02:01,517 --> 00:02:03,647
znakami powierzchniowymi.

41
00:02:04,416 --> 00:02:08,212
Rzeki, drogi, granice państw i inne, podobne

42
00:02:08,312 --> 00:02:11,583
elementy zaznaczamy znakami liniowymi

43
00:02:12,159 --> 00:02:15,314
a pojedyncze obiekty, na przykład szczyty 

44
00:02:15,414 --> 00:02:18,646
czy małe miejscowości - znakami punktowymi.

45
00:02:20,032 --> 00:02:22,207
Wszystkie znaki kartograficzne 

46
00:02:22,307 --> 00:02:24,934
umieszczone na mapie tworzą treść mapy

47
00:02:25,034 --> 00:02:27,711
a ich opis możesz znaleźć w legendzie.

48
00:02:28,579 --> 00:02:30,557
Czytanie mapy zawsze zaczynaj 

49
00:02:30,657 --> 00:02:32,500
od zapoznania się z legendą.

50
00:02:32,832 --> 00:02:35,550
Pamiętaj, że te same obiekty na różnych

51
00:02:35,650 --> 00:02:38,510
mapach mogą być oznaczone w różny sposób.

52
00:02:42,816 --> 00:02:45,119
Powiedzieliśmy, że każda mapa zawiera

53
00:02:45,219 --> 00:02:46,475
tytuł mapy

54
00:02:46,912 --> 00:02:48,416
treść mapy

55
00:02:48,516 --> 00:02:50,496
znaki kartograficzne

56
00:02:50,596 --> 00:02:51,833
i legendę.

57
00:02:52,032 --> 00:02:53,312
Czy to wszystko?

58
00:02:54,080 --> 00:02:56,232
Pomyśl, mapa może mieścić się 

59
00:02:56,332 --> 00:02:57,920
na stronie podręcznika 

60
00:02:58,020 --> 00:03:00,930
lub atlasu geograficznego, albo zajmować 

61
00:03:01,030 --> 00:03:03,549
dużą część ściany w sali lekcyjnej.

62
00:03:04,320 --> 00:03:06,388
Żadne z map nie jest jednak w stanie 

63
00:03:06,488 --> 00:03:08,671
pokazać terenu w rzeczywistej wielkości

64
00:03:08,928 --> 00:03:10,480
czyli takiej, jaką widzisz

65
00:03:10,580 --> 00:03:12,255
kiedy wyjdziesz na zewnątrz.

66
00:03:12,768 --> 00:03:14,694
Obiekty, które na niej umieszczamy 

67
00:03:14,794 --> 00:03:16,607
trzeba narysować w pomniejszeniu.

68
00:03:17,120 --> 00:03:19,528
Aby mapa była wiarygodna, każdy obiekt 

69
00:03:19,628 --> 00:03:21,576
na mapie musi zostać pomniejszony 

70
00:03:21,676 --> 00:03:23,211
tyle samo razy.

71
00:03:23,520 --> 00:03:26,350
O tym, w jakim stopniu zmniejszono odległości

72
00:03:26,450 --> 00:03:28,128
i wymiary obiektów na mapie

73
00:03:28,384 --> 00:03:30,432
informuje nas skala mapy.

74
00:03:31,200 --> 00:03:33,302
Jeśli w legendzie widzisz zapis 

75
00:03:33,402 --> 00:03:37,085
1 podzielić przez 200000, to znaczy

76
00:03:37,185 --> 00:03:39,734
że wszystkie odległości i wymiary na mapie

77
00:03:39,834 --> 00:03:42,462
zostały pomniejszone 200 000 razy.

78
00:03:43,232 --> 00:03:45,242
Mówimy wtedy, że skala mapy

79
00:03:45,342 --> 00:03:47,594
wynosi 1 do 200 000.

80
00:03:48,096 --> 00:03:51,424
Tak zapisaną skalę nazywamy skalą liczbową.

81
00:03:52,192 --> 00:03:55,008
Poznasz ją po znaku dzielenia między liczbami.

82
00:03:55,776 --> 00:03:58,886
Ta, która została zapisana po nim, mówi nam

83
00:03:58,986 --> 00:04:01,458
ile razy został pomniejszony obszar

84
00:04:01,558 --> 00:04:03,198
przedstawiony na mapie.

85
00:04:03,968 --> 00:04:06,384
Skalę liczbową możesz zapisać też 

86
00:04:06,484 --> 00:04:08,319
w postaci ułamka zwykłego.

87
00:04:08,832 --> 00:04:10,882
Wtedy to jego mianownik powie ci

88
00:04:10,982 --> 00:04:13,951
jak bardzo zmniejszony został obszar na mapie.

89
00:04:19,071 --> 00:04:21,375
Spójrz na przedstawione mapy.

90
00:04:22,143 --> 00:04:25,983
Ta po lewej ma skalę 1 do 500 000

91
00:04:26,495 --> 00:04:29,823
a ta po prawej 1 do 50 000.

92
00:04:30,591 --> 00:04:32,880
Która mapa została pomniejszona bardziej?

93
00:04:36,479 --> 00:04:38,983
Jeśli twój wybór, to mapa po lewej stronie

94
00:04:39,083 --> 00:04:40,366
gratulujemy!

95
00:04:41,855 --> 00:04:43,835
Zastanów się teraz, na której mapie

96
00:04:43,935 --> 00:04:46,206
jesteś w stanie zobaczyć większy obszar?

97
00:04:49,791 --> 00:04:52,904
Mówisz, że na mapie po lewej? Brawo!

98
00:04:53,887 --> 00:04:55,935
A która mapa ma większą skalę?

99
00:04:56,547 --> 00:04:59,123
Spójrz, gdybyśmy obie skale zapisali

100
00:04:59,223 --> 00:05:01,676
w postaci ułamka, to ten po prawej 

101
00:05:01,776 --> 00:05:03,354
miałby większą wartość 

102
00:05:03,454 --> 00:05:05,957
i to właśnie ta skala jest większa.

103
00:05:06,431 --> 00:05:09,247
Ale ułamki nie są w tym przypadku konieczne.

104
00:05:09,759 --> 00:05:12,812
Te same obiekty na tej mapie są większe

105
00:05:12,912 --> 00:05:15,646
niż na tej, bo są w większej skali.

106
00:05:16,415 --> 00:05:19,231
Mniejsza skala to mniejsze obiekty

107
00:05:19,487 --> 00:05:22,303
a większy obszar przedstawiony na mapie.

108
00:05:23,327 --> 00:05:25,887
Skala może być zapisana także w inny sposób.

109
00:05:26,655 --> 00:05:31,501
Tu widzisz zapis: 1 cm, myślnik, 5 km.

110
00:05:32,287 --> 00:05:35,359
1 cm to oczywiście odległość na mapie

111
00:05:35,615 --> 00:05:37,765
a odległość zapisana po myślniku

112
00:05:37,865 --> 00:05:40,222
to odległość rzeczywista w terenie.

113
00:05:40,635 --> 00:05:42,935
Taka skala to skala mianowana.

114
00:05:43,295 --> 00:05:45,943
Mówi nam ona o tym, jakiej rzeczywistej

115
00:05:46,043 --> 00:05:48,414
odległości odpowiada 1 cm na mapie.

116
00:05:48,927 --> 00:05:50,719
Taki zapis czytamy:

117
00:05:50,886 --> 00:05:55,247
1 cm na mapie odpowiada 5 km w terenie.

118
00:05:59,679 --> 00:06:02,383
Trzecim sposobem pokazywania skali mapy

119
00:06:02,483 --> 00:06:05,822
jest podziałka liniowa, zwana też skalą liniową.

120
00:06:06,335 --> 00:06:09,457
To taka linijka, która pozwala w szybki sposób

121
00:06:09,557 --> 00:06:11,507
odczytać odległości na mapie.

122
00:06:11,967 --> 00:06:14,783
Punktem początkowym dla niej jest zawsze 0.

123
00:06:15,295 --> 00:06:18,510
Jeden odcinek takiej podziałki jest najczęściej

124
00:06:18,610 --> 00:06:20,455
tak dopasowany do skali mapy

125
00:06:20,555 --> 00:06:22,470
żeby odpowiadał dwóm, pięciu 

126
00:06:22,570 --> 00:06:25,021
lub dziesięciu kilometrom w terenie.

127
00:06:25,535 --> 00:06:29,442
Spójrz, na tej mapie jeden taki odcinek

128
00:06:29,542 --> 00:06:31,978
to 10 km w rzeczywistości

129
00:06:32,078 --> 00:06:36,797
czyli dwa takie odcinki to...? To 20 km. Super!

130
00:06:37,567 --> 00:06:39,824
Na lewo od punktu początkowego często

131
00:06:39,924 --> 00:06:42,430
umieszcza się tak zwany odcinek wsteczny.

132
00:06:42,687 --> 00:06:45,617
Ten pierwszy kawałek osi dzieli się dodatkowo

133
00:06:45,717 --> 00:06:48,332
na 10 mniejszych kawałków, aby można było

134
00:06:48,432 --> 00:06:51,114
odczytywać z mapy także odległości krótsze

135
00:06:51,214 --> 00:06:53,946
niż ta, którą wskazuje odcinek podstawowy.

136
00:06:54,719 --> 00:06:57,484
Spójrz na naszą podziałkę liniową jeszcze raz.

137
00:06:57,791 --> 00:07:00,747
Powiedzieliśmy że 1 odcinek podstawowy

138
00:07:00,847 --> 00:07:02,142
 odpowiada 10 km.

139
00:07:02,399 --> 00:07:04,899
Ile w takim razie malutkich kreseczek

140
00:07:04,999 --> 00:07:07,164
powinniśmy odliczyć na odcinku wstecznym

141
00:07:07,264 --> 00:07:09,565
żeby wiedzieć, ile to 5 km?

142
00:07:14,175 --> 00:07:15,967
Pięć. Świetnie!

143
00:07:20,575 --> 00:07:23,241
Mapa to pomniejszony obraz powierzchni Ziemi

144
00:07:23,341 --> 00:07:25,278
lub jej fragmentu, przedstawiony 

145
00:07:25,378 --> 00:07:27,438
na płaszczyźnie za pomocą umownych 

146
00:07:27,538 --> 00:07:28,661
znaków graficznych.

147
00:07:29,279 --> 00:07:32,222
Podstawowymi elementami mapy są:

148
00:07:32,322 --> 00:07:36,337
tytuł mapy, treść mapy, znaki kartograficzne

149
00:07:36,437 --> 00:07:39,006
skala mapy oraz jej legenda.

150
00:07:43,103 --> 00:07:46,175
Żeby przeczytać mapę trzeba znać legendę.

151
00:07:46,431 --> 00:07:48,223
A żeby oglądać pi-stację?

152
00:07:48,735 --> 00:07:51,305
Wystarczy kliknąć w link albo wpisać 

153
00:07:51,405 --> 00:07:57,262
w wyszukiwarkę www.pistacja.tv. Warto!