1
00:00:01,280 --> 00:00:03,632
Pomiędzy Wyżyną Śląską a Wyżyną 

2
00:00:03,732 --> 00:00:06,710
Krakowsko-Częstochowską, o której mówimy 

3
00:00:06,810 --> 00:00:09,488
w innym naszym filmie, położona jest 

4
00:00:09,588 --> 00:00:12,541
polska Sahara, czyli Pustynia Błędowska.

5
00:00:13,312 --> 00:00:15,822
To jedyne miejsce w Polsce, gdzie kiedyś

6
00:00:15,922 --> 00:00:17,998
naturalnie występowały fatamorgany

7
00:00:18,098 --> 00:00:20,162
takie, jak na Saharze.

8
00:00:20,736 --> 00:00:23,087
Te złudzenia wizualne były efektem

9
00:00:23,187 --> 00:00:24,852
szczególnego mikroklimatu

10
00:00:24,952 --> 00:00:27,294
i bardzo rozgrzanego piasku.

11
00:00:27,648 --> 00:00:29,713
Dziś można tu odkrywać piękno 

12
00:00:29,813 --> 00:00:32,534
surowej przyrody i fascynującą historię 

13
00:00:32,634 --> 00:00:35,017
tego nietypowego krajobrazu.

14
00:00:48,128 --> 00:00:50,225
W tym filmie poznasz krajobraz

15
00:00:50,325 --> 00:00:52,805
najbardziej wysuniętej na południowy zachód

16
00:00:52,905 --> 00:00:56,921
części pasa Wyżyn Polskich - Wyżyny Śląskiej.

17
00:00:57,344 --> 00:00:59,361
Dzisiejszy krajobraz tego regionu

18
00:00:59,461 --> 00:01:01,240
w bardzo dużym stopniu został 

19
00:01:01,340 --> 00:01:03,231
przekształcony przez człowieka.

20
00:01:03,744 --> 00:01:06,560
Ma charakter miejsko-przemysłowy.

21
00:01:07,072 --> 00:01:09,454
Motorem przekształceń było odkrycie

22
00:01:09,554 --> 00:01:12,095
wielkich złóż węgla kamiennego - skały

23
00:01:12,195 --> 00:01:15,083
powstałej ze szczątków roślin porastających

24
00:01:15,183 --> 00:01:17,565
te obszary setki milionów lat temu.

25
00:01:18,336 --> 00:01:21,152
Tam, gdzie go wydobywano, powstały osady.

26
00:01:21,664 --> 00:01:24,480
Z czasem rozrastały się one w miasta

27
00:01:24,736 --> 00:01:27,924
a te rozrastały się do momentu, aż napotkały

28
00:01:28,024 --> 00:01:30,623
 na swojej drodze inne miejscowości.

29
00:01:31,136 --> 00:01:34,229
Dziś miasta na Śląsku leżą tak blisko siebie

30
00:01:34,329 --> 00:01:37,279
że w zasadzie tworzą jedno wielkie miasto.

31
00:01:37,536 --> 00:01:39,584
Granice są czysto umowne.

32
00:01:40,096 --> 00:01:43,936
Część ma nawet wspólną komunikację miejską.

33
00:01:44,448 --> 00:01:46,856
W żadnym innym regionie Polski nie ma 

34
00:01:46,956 --> 00:01:48,538
tak dużego skupiska miast 

35
00:01:48,638 --> 00:01:50,334
na tak niewielkim obszarze.

36
00:01:50,848 --> 00:01:53,634
Razem tworzą aglomerację.

37
00:01:56,480 --> 00:02:01,096
Do najbardziej znanych miast Wyżyny Śląskiej

38
00:02:01,196 --> 00:02:04,914
należą: Katowice, Sosnowiec, Gliwice

39
00:02:05,014 --> 00:02:08,413
Zabrze, Bytom, Ruda Śląska, Tychy

40
00:02:08,513 --> 00:02:11,326
Dąbrowa Górnicza i Chorzów.

41
00:02:16,448 --> 00:02:18,844
Aż trudno uwierzyć, że kiedyś te

42
00:02:18,944 --> 00:02:22,335
lekko pofałdowane tereny gęsto porastały lasy

43
00:02:22,592 --> 00:02:25,152
a człowiek był tu jedynie gościem.

44
00:02:25,664 --> 00:02:28,372
Najwyższym wzniesieniem regionu jest 

45
00:02:28,472 --> 00:02:30,683
Góra Świętej Anny, będąca dnem 

46
00:02:30,783 --> 00:02:33,342
wygasłego miliony lat temu wulkanu.

47
00:02:34,112 --> 00:02:36,715
Wszystko zmieniło się wraz z odkryciem

48
00:02:36,815 --> 00:02:39,437
że pod powierzchnią ziemi znajdują się 

49
00:02:39,537 --> 00:02:41,791
wielkie pokłady węgla kamiennego.

50
00:02:42,162 --> 00:02:43,182
Czemu?

51
00:02:43,328 --> 00:02:46,400
Węgiel kamienny to bardzo cenny surowiec

52
00:02:46,656 --> 00:02:48,761
Wykorzystywany przede wszystkim 

53
00:02:48,861 --> 00:02:51,775
do wytwarzania energii i do produkcji stali.

54
00:02:52,288 --> 00:02:53,750
Początkowo wydobywano go 

55
00:02:53,850 --> 00:02:55,615
po prostu kopiąc doły w ziemi.

56
00:02:56,128 --> 00:02:57,833
Z czasem trzeba było jednak 

57
00:02:57,933 --> 00:02:59,199
sięgać coraz głębiej.

58
00:02:59,456 --> 00:03:02,016
Konieczna była budowa kopalni głębinowych

59
00:03:02,272 --> 00:03:04,832
w których do złóż węgla docierano korytarzami.

60
00:03:05,344 --> 00:03:08,144
Utworzyły one pod powierzchnią gęstą sieć

61
00:03:08,244 --> 00:03:10,975
pustych przestrzeni zwanych wyrobiskami.

62
00:03:11,744 --> 00:03:14,481
Mimo iż są one zabezpieczane, zdarza się

63
00:03:14,581 --> 00:03:16,501
że ziemia nad nimi zapada się

64
00:03:16,601 --> 00:03:18,800
co na powierzchni może powodować 

65
00:03:18,900 --> 00:03:21,448
pękanie ścian budynków i zapadanie się

66
00:03:21,548 --> 00:03:24,523
gruntu, na przykład dróg, czy cmentarzy.

67
00:03:25,056 --> 00:03:27,182
Tak zwane szkody górnicze do dziś 

68
00:03:27,282 --> 00:03:29,664
wpływają na życie mieszkańców regionu.

69
00:03:35,040 --> 00:03:37,263
Wokół kopalni powstawały inne zakłady

70
00:03:37,363 --> 00:03:39,351
przemysłowe, korzystające z taniej

71
00:03:39,451 --> 00:03:41,711
dostępnej tu energii z węgla.

72
00:03:41,869 --> 00:03:43,989
W miejscach wydobycia i spalania

73
00:03:44,089 --> 00:03:46,295
węgla kamiennego składowano odpady

74
00:03:46,395 --> 00:03:49,008
górnicze, usypując z nich wzniesienia - 

75
00:03:49,108 --> 00:03:50,143
tak zwane hałdy.

76
00:03:50,400 --> 00:03:51,917
To doprowadziło do zmian 

77
00:03:52,017 --> 00:03:53,471
w ukształtowaniu terenu.

78
00:03:54,240 --> 00:03:56,544
Dziś wielu z nich dano drugie życie.

79
00:03:56,800 --> 00:03:59,452
Zostały zalesione, a w ich okolicy 

80
00:03:59,552 --> 00:04:01,663
powstały tereny rekreacyjne.

81
00:04:02,176 --> 00:04:04,516
Takie przywracanie wartości użytkowej

82
00:04:04,616 --> 00:04:06,906
terenom zniszczonym przez działalność

83
00:04:07,006 --> 00:04:09,480
człowieka, nazywamy rekultywacją.

84
00:04:10,112 --> 00:04:12,815
Przykładem rekultywacji jest Park Śląski

85
00:04:12,915 --> 00:04:15,431
w Chorzowie, który w połowie XX wieku 

86
00:04:15,531 --> 00:04:18,184
został stworzony w większości na terenie

87
00:04:18,284 --> 00:04:20,092
zniszczonym przez przemysł.

88
00:04:20,607 --> 00:04:22,751
Dziś to miejsce nazywane jest 

89
00:04:22,851 --> 00:04:25,214
zielonymi płucami Górnego Śląska.

90
00:04:28,031 --> 00:04:30,294
Duża liczba działających blisko siebie 

91
00:04:30,394 --> 00:04:32,726
zakładów przemysłowych, charakterystyczna

92
00:04:32,826 --> 00:04:35,217
dla krajobrazu miejsko-przemysłowego, może

93
00:04:35,317 --> 00:04:37,758
powodować duże zanieczyszczenie powietrza.

94
00:04:38,527 --> 00:04:40,717
Bywa to przyczyną powstawania smogu

95
00:04:40,817 --> 00:04:41,869
czyli gęstej mgły 

96
00:04:41,969 --> 00:04:43,903
zmieszanej z dymem i spalinami.

97
00:04:44,415 --> 00:04:46,541
Nazwa tego zjawiska powstała zresztą

98
00:04:46,641 --> 00:04:48,767
z połączenia dwóch angielskich słów:

99
00:04:49,279 --> 00:04:51,071
"smoke" - oznaczającego dym

100
00:04:51,327 --> 00:04:52,863
i "fog", czyli mgła.

101
00:04:53,631 --> 00:04:54,754
Wpływa ona znacząco 

102
00:04:54,854 --> 00:04:56,446
na zdrowie ludzi i zwierząt.

103
00:04:56,959 --> 00:04:58,605
Na Śląsku jeszcze niedawno

104
00:04:58,705 --> 00:05:00,286
 było to dużym problemem.

105
00:05:05,151 --> 00:05:08,036
Efektem działalności przemysłowej człowieka

106
00:05:08,136 --> 00:05:10,971
na Śląsku jest wspomniana na początku filmu

107
00:05:11,071 --> 00:05:12,318
Pustynia Błędowska.

108
00:05:13,343 --> 00:05:15,946
Do budowy kopalń wykorzystywano drewno

109
00:05:16,046 --> 00:05:17,950
wycięto więc okoliczne lasy.

110
00:05:18,463 --> 00:05:20,812
Działalność tych kopalni i brak lasów

111
00:05:20,912 --> 00:05:23,211
doprowadziły do tego, że poziom wody 

112
00:05:23,311 --> 00:05:26,259
pod ziemią bardzo się obniżył i korzenie roślin

113
00:05:26,359 --> 00:05:28,189
nie mogły do niego dosięgnąć.

114
00:05:28,703 --> 00:05:30,239
Został tylko piasek.

115
00:05:31,263 --> 00:05:33,837
Pustynia Błędowska, choć jest przykładem

116
00:05:33,937 --> 00:05:36,723
negatywnej działalności człowieka, stała się

117
00:05:36,823 --> 00:05:39,150
siedliskiem dla unikalnych organizmów

118
00:05:39,250 --> 00:05:41,758
przystosowanych do warunków pustynnych.

119
00:05:42,271 --> 00:05:45,019
Obszar ten na tyle przypomina afrykańskie

120
00:05:45,119 --> 00:05:47,954
pustynie, że zdecydowano się tutaj nakręcić

121
00:05:48,054 --> 00:05:49,524
sceny do filmu "Faraon"

122
00:05:49,624 --> 00:05:51,485
czy "W pustyni i w puszczy".

123
00:05:52,255 --> 00:05:56,058
O innych atrakcjach regionu - po orzeszku.

124
00:06:00,447 --> 00:06:03,437
Większą część zabytków Wyżyny Śląskiej

125
00:06:03,537 --> 00:06:06,557
stanowią budowle związane z przemysłem:

126
00:06:06,657 --> 00:06:09,487
kopalnie, huty, hale produkcyjne,...

127
00:06:09,919 --> 00:06:11,372
Te najciekawsze tworzą 

128
00:06:11,472 --> 00:06:12,990
Szlak Zabytków Techniki.

129
00:06:13,503 --> 00:06:16,146
Możesz zwiedzić między innymi zabytkową

130
00:06:16,246 --> 00:06:18,632
kopalnię srebra w Tarnowskich Górach

131
00:06:18,732 --> 00:06:21,325
wpisaną na listę światowego dziedzictwa

132
00:06:21,425 --> 00:06:24,156
UNESCO, czyli ogólnoświatowej organizacji

133
00:06:24,256 --> 00:06:27,125
promującej zachowanie ważnych dla ludzkości

134
00:06:27,225 --> 00:06:29,001
obiektów kultury.

135
00:06:31,167 --> 00:06:33,295
Współczesną wizytówką Katowic 

136
00:06:33,395 --> 00:06:36,272
jest nowoczesna hala widowiskowo-sportowa

137
00:06:36,372 --> 00:06:38,595
"Spodek", w której odbywają się 

138
00:06:38,695 --> 00:06:41,404
wydarzenia sportowe, targi i koncerty.

139
00:06:42,943 --> 00:06:45,341
Rodowita ludność zamieszkująca 

140
00:06:45,441 --> 00:06:48,263
Wyżynę Śląską zachowała swoją odrębną

141
00:06:48,363 --> 00:06:50,366
kulturę, język i obyczaje.

142
00:06:50,879 --> 00:06:53,901
Tutejsza regionalna odmiana języka polskiego

143
00:06:54,001 --> 00:06:56,135
często niezrozumiała dla Polaków

144
00:06:56,235 --> 00:06:58,927
mieszkających w innych regionach kraju

145
00:06:59,027 --> 00:07:00,094
to gwara śląska.

146
00:07:00,863 --> 00:07:04,191
Elementem lokalnej kultury jest kuchnia śląska.

147
00:07:04,447 --> 00:07:07,441
To stąd pochodzą takie dania, jak rolada

148
00:07:07,541 --> 00:07:10,078
modra kapusta, czy kluski śląskie.

149
00:07:14,687 --> 00:07:16,498
Krajobraz miejsko-przemysłowy 

150
00:07:16,598 --> 00:07:19,352
Wyżyny Śląskiej charakteryzują liczne kopalnie

151
00:07:19,452 --> 00:07:21,190
 i zakłady przemysłowe.

152
00:07:21,599 --> 00:07:23,787
Ich powstanie wiąże się z odkryciem 

153
00:07:23,887 --> 00:07:25,950
na tych terenach węgla kamiennego.

154
00:07:26,207 --> 00:07:28,285
Działalność człowieka doprowadziła 

155
00:07:28,385 --> 00:07:31,071
do licznych, negatywnych zmian w krajobrazie.

156
00:07:32,095 --> 00:07:34,655
Leży tu wiele położonych blisko siebie miast.

157
00:07:34,911 --> 00:07:37,793
Wszystkie razem tworzą jedną z aglomeracji

158
00:07:37,893 --> 00:07:39,518
miejskich naszego kraju.

159
00:07:42,591 --> 00:07:45,086
Wyżyna Śląska bogata jest w zasoby

160
00:07:45,186 --> 00:07:47,706
węgla kamiennego, a na pistacja.tv 

161
00:07:47,806 --> 00:07:51,600
znajdziesz bogate zasoby wideolekcji.