1
00:00:01,280 --> 00:00:03,370
Ziemniaki to nieodzowny element 

2
00:00:03,470 --> 00:00:05,025
polskiej kuchni, prawda?

3
00:00:05,376 --> 00:00:07,547
Gdybyśmy jednak zapytali o nie Polaka

4
00:00:07,647 --> 00:00:10,239
500 lat temu, nie wiedziałby, o czym mówimy.

5
00:00:10,752 --> 00:00:13,413
Ziemniaki, ale też pomidory, kukurydzę 

6
00:00:13,513 --> 00:00:16,383
i wiele innych smakowitych warzyw i owoców

7
00:00:16,727 --> 00:00:18,153
zawdzięczamy ludziom

8
00:00:18,253 --> 00:00:20,712
którzy w XV wieku odkryli Amerykę.

9
00:00:21,032 --> 00:00:24,320
Bez nich nasze stoły byłyby dziś uboższe.

10
00:00:24,576 --> 00:00:26,831
Podobnie jak nasza wiedza o świecie.

11
00:00:27,136 --> 00:00:29,797
Pamiętaj o tym, oglądając nasz film.

12
00:00:41,728 --> 00:00:44,265
Ludzie od najdawniejszych czasów starali się

13
00:00:44,365 --> 00:00:46,079
opisywać otaczający ich świat.

14
00:00:46,592 --> 00:00:49,567
A że, jak mawia stare chińskie przysłowie

15
00:00:49,667 --> 00:00:52,592
lepiej raz zobaczyć niż sto razy usłyszeć

16
00:00:52,692 --> 00:00:54,782
często opisywali go obrazami.

17
00:00:55,296 --> 00:00:57,287
Takimi obrazami były też mapy. 

18
00:00:57,387 --> 00:01:00,037
W dalekiej przeszłości mocno niedokładne.

19
00:01:00,416 --> 00:01:02,459
Rysowali je podróżnicy, by ułatwić

20
00:01:02,559 --> 00:01:05,094
podróżowanie tym, którzy przyszli po nich.

21
00:01:06,048 --> 00:01:08,028
Dla mieszkańców naszego kontynentu 

22
00:01:08,128 --> 00:01:10,399
poznawanie świata zaczęło się od Europy.

23
00:01:10,912 --> 00:01:13,072
Z czasem poznawało coraz więcej ziem 

24
00:01:13,172 --> 00:01:14,746
i nanoszono je na mapy.

25
00:01:15,264 --> 00:01:17,880
Pierwszymi podróżnikami, którzy szukali

26
00:01:17,980 --> 00:01:19,999
nowych, lepszych do życia lądów

27
00:01:20,099 --> 00:01:22,100
byli Irlandczycy i Wikingowie.

28
00:01:22,688 --> 00:01:25,539
Ci pierwsi, według legendy już w VI wieku

29
00:01:25,639 --> 00:01:28,228
popłynęli na obciągniętej skórą łodzi 

30
00:01:28,328 --> 00:01:31,554
na zachód, do Islandii i Grenlandii, a być może

31
00:01:31,654 --> 00:01:34,718
dotarli nawet do wybrzeży Ameryki Północnej.

32
00:01:35,232 --> 00:01:37,239
Ich wyprawę opisano w księdze 

33
00:01:37,339 --> 00:01:39,071
"Podróż Świętego Brendana"

34
00:01:39,584 --> 00:01:42,031
której najstarsze zachowane egzemplarze

35
00:01:42,131 --> 00:01:44,208
pochodzą z X wieku, czyli z czasów

36
00:01:44,308 --> 00:01:47,263
gdy Mieszko I zakładał państwo polskie. 

37
00:01:47,366 --> 00:01:49,632
W tych czasach pirackie załogi Wikingów 

38
00:01:49,746 --> 00:01:52,581
plądrowały Europę, ale zapuszczały się też

39
00:01:52,681 --> 00:01:54,659
na swoich statkach daleko na zachód

40
00:01:54,906 --> 00:01:56,629
w poszukiwaniu ziem przyjaźniejszych 

41
00:01:56,729 --> 00:01:59,318
do zamieszkania niż mroźna, daleka Północ

42
00:01:59,418 --> 00:02:00,648
z ktorej pochodzili.

43
00:02:01,344 --> 00:02:03,322
Przemierzając Ocean Atlantycki 

44
00:02:03,422 --> 00:02:05,677
na pewno dotarli na Nową Fundlandię 

45
00:02:05,777 --> 00:02:08,424
i Półwysep Labrador w dzisiejszej Kanadzie

46
00:02:08,524 --> 00:02:11,368
a być może i dalej na południe, ale ich osady

47
00:02:11,468 --> 00:02:13,118
nie przetrwały zbyt długo.

48
00:02:17,061 --> 00:02:18,742
Wikingowie to naród morski

49
00:02:18,842 --> 00:02:21,205
ale przez wiele stuleci Europejczycy 

50
00:02:21,305 --> 00:02:23,402
poszerzali zasięg swoich wpływów 

51
00:02:23,502 --> 00:02:25,516
raczej na wschód niż na zachód.

52
00:02:25,868 --> 00:02:27,495
Wędrowali lądem.

53
00:02:27,712 --> 00:02:30,997
Coraz dalej i dalej, aż do Indii i do Chin.

54
00:02:31,739 --> 00:02:34,744
Sprowadzano stamtąd złoto, perły i korale 

55
00:02:34,844 --> 00:02:36,926
oraz drogie kamienie, a także 

56
00:02:37,026 --> 00:02:39,813
egzotyczne drewno i przyprawy korzenne.

57
00:02:40,638 --> 00:02:43,382
Najsłynniejszym podróżnikiem i kupcem 

58
00:02:43,482 --> 00:02:45,976
tego okresu był wenecjanin Marco Polo

59
00:02:46,076 --> 00:02:49,272
który w XIII stuleciu przez niemal ćwierć wieku

60
00:02:49,372 --> 00:02:50,534
podróżował po Azji

61
00:02:50,634 --> 00:02:53,108
docierając do stolicy Chin - Pekinu.

62
00:02:53,568 --> 00:02:56,128
Żeglował też po wodach Oceanu Indyjskiego

63
00:02:56,640 --> 00:02:58,721
Dotarł na Jawę - jedną z wysp 

64
00:02:58,821 --> 00:03:01,776
w Azji południowo-wschodniej, dziś należącą

65
00:03:01,876 --> 00:03:04,739
do Indonezji, a z niej do wybrzeży Indii.

66
00:03:05,088 --> 00:03:06,701
Mapy, które sporządził 

67
00:03:06,801 --> 00:03:09,593
ukazywały Europejczykom ogrom kontynentu

68
00:03:09,693 --> 00:03:12,896
azjatyckiego i różnorodność jego krajobrazów.

69
00:03:13,792 --> 00:03:17,120
Popyt na egzotyczne towary w Europie rósł i rósł

70
00:03:17,285 --> 00:03:18,982
tymczasem kupieckie karawany 

71
00:03:19,082 --> 00:03:21,322
były mało wydajnym środkiem transportu

72
00:03:21,472 --> 00:03:23,751
a do tego często napadali na nie zbójcy

73
00:03:23,851 --> 00:03:25,055
rabując cały ładunek.

74
00:03:25,824 --> 00:03:28,749
Ostatnim gwoździem do trumny stała się Turcja

75
00:03:28,852 --> 00:03:30,217
która w XV wieku 

76
00:03:30,317 --> 00:03:32,775
pod panowaniem Imperium Osmańskiego

77
00:03:32,992 --> 00:03:35,578
praktycznie zablokowała dla Europejczyków

78
00:03:35,678 --> 00:03:38,278
największy lądowy szlak transportu towarów

79
00:03:38,378 --> 00:03:39,614
z Dalekiego Wschodu.

80
00:03:43,488 --> 00:03:44,654
Zaczęto poszukiwać 

81
00:03:44,754 --> 00:03:47,072
możliwości dotarcia tam drogą morską.

82
00:03:47,328 --> 00:03:48,518
Rozpoczęła się epoka 

83
00:03:48,618 --> 00:03:50,399
wielkich odkryć geograficznych.

84
00:03:51,728 --> 00:03:53,533
W poszukiwaniach przodowali 

85
00:03:53,633 --> 00:03:55,239
Hiszpanie i Portugalczycy

86
00:03:56,288 --> 00:03:58,748
Ci pierwsi wysłali na poszukiwanie drogi

87
00:03:58,848 --> 00:04:00,555
do Indii Krzysztofa Kolumba.

88
00:04:00,896 --> 00:04:03,752
Popłynął on na zachód, bo wierzył, że Ziemia

89
00:04:03,852 --> 00:04:07,039
jest okrągła i tą drogą szybciej dotrze do Indii.

90
00:04:07,808 --> 00:04:10,691
Jego niewielka flota pożeglowała przez Wyspy

91
00:04:10,791 --> 00:04:13,624
Kanaryjskie, a potem przez Ocean Atlantycki 

92
00:04:13,724 --> 00:04:15,941
do Morza Karaibskiego i na Bahamy.

93
00:04:17,280 --> 00:04:20,351
Kolumb odkrył między innymi Kubę i Haiti

94
00:04:20,607 --> 00:04:23,423
ale do końca życia myślał, że to Indie.

95
00:04:24,191 --> 00:04:26,473
Z błędu świat wyprowadził dopiero 

96
00:04:26,573 --> 00:04:29,404
Amerigo Vespucci, kilkanaście lat później.

97
00:04:29,823 --> 00:04:32,533
W czasie swoich wypraw opłynął on wschodnie

98
00:04:32,633 --> 00:04:35,471
wybrzeża Brazylii odkrywając ujście Amazonki.

99
00:04:35,711 --> 00:04:38,034
Udowodnił, że ląd odkryty przez Kolumba

100
00:04:38,134 --> 00:04:40,518
to nie Indie, a zupełnie nowy kontynent.

101
00:04:40,694 --> 00:04:42,512
To właśnie od jego imienia 

102
00:04:42,612 --> 00:04:44,360
kontynent nazwano Ameryką.

103
00:04:48,255 --> 00:04:51,313
Portugalczycy postawili na Vasco da Gamę.

104
00:04:52,095 --> 00:04:54,073
Ten skierował się na południe 

105
00:04:54,173 --> 00:04:55,678
wzdłuż wybrzeży Afryki.

106
00:04:55,935 --> 00:04:58,386
Dotarł do Wysp Zielonego Przylądka

107
00:04:58,486 --> 00:05:00,077
a po pięciu miesiącach 

108
00:05:00,177 --> 00:05:02,333
do południowego krańca Afryki.

109
00:05:02,591 --> 00:05:05,648
Opłynąwszy Przylądek Dobrej Nadziei zawrócił

110
00:05:05,748 --> 00:05:07,625
ku północy, minął Madagaskar

111
00:05:07,725 --> 00:05:10,449
i przez Ocean Indyjski, po 10 miesiącach

112
00:05:10,549 --> 00:05:13,458
żeglugi dotarł do miasta Kalikat.

113
00:05:13,675 --> 00:05:16,917
Rzeczywiście dotarł do Indii i na wiele stuleci

114
00:05:17,017 --> 00:05:18,572
zagwarantował Portugalii 

115
00:05:18,672 --> 00:05:20,409
gigantyczne zyski z handlu.

116
00:05:20,767 --> 00:05:22,955
Odtąd pływano do Indii szlakiem

117
00:05:23,055 --> 00:05:24,087
który wytyczył.

118
00:05:27,423 --> 00:05:29,993
Gdy już wiedziano, że na drodze z Europy

119
00:05:30,093 --> 00:05:32,810
do Indii stoi nowy kontynent, znaleźli się 

120
00:05:32,910 --> 00:05:35,430
śmiałkowie, którzy postanowili sprawdzić

121
00:05:35,530 --> 00:05:38,428
czy jednak nie da się opłynąć świata dookoła.

122
00:05:38,943 --> 00:05:41,124
Pierwszym był Ferdynand Magellan

123
00:05:41,224 --> 00:05:44,740
który w 1519 r. zebrał pięć statków

124
00:05:44,840 --> 00:05:46,622
i wyruszył na zachód.

125
00:05:47,391 --> 00:05:49,668
Jego celem było dotarcie do Moluków

126
00:05:49,768 --> 00:05:51,596
nazywanych Wyspami Korzennymi

127
00:05:51,696 --> 00:05:52,763
po przyprawy.

128
00:05:53,535 --> 00:05:55,583
Po przepłynięciu Atlantyku

129
00:05:55,839 --> 00:05:58,399
i minięciu zatoki Rio de Janeiro

130
00:05:58,655 --> 00:06:00,703
flota Magellana kombinowała

131
00:06:00,803 --> 00:06:02,878
jak opłynąć Amerykę Południową.

132
00:06:03,263 --> 00:06:06,291
Znaleźli drogę przez cieśninę, która dziś

133
00:06:06,391 --> 00:06:08,894
nosi jego imię: Cieśnina Magellana

134
00:06:09,325 --> 00:06:11,994
i wypłynęli na ogromny, słony ocean

135
00:06:12,094 --> 00:06:13,908
który nazwali Spokojnym.

136
00:06:14,527 --> 00:06:17,422
Żeglując ku północy przekroczyli równik 

137
00:06:17,522 --> 00:06:19,902
i dotarli do archipelagu Marianów

138
00:06:20,415 --> 00:06:22,207
a potem na Filipiny.

139
00:06:22,975 --> 00:06:24,840
Magellan zginął tam w potyczce 

140
00:06:24,940 --> 00:06:26,558
z miejscowymi mieszkańcami.

141
00:06:27,071 --> 00:06:30,139
Już bez dowódcy załoga dotarła do Moluków

142
00:06:30,239 --> 00:06:32,877
gdzie załadowała statki drogocennymi

143
00:06:32,977 --> 00:06:35,386
dla Europejczyków, a pospolitymi 

144
00:06:35,486 --> 00:06:37,565
dla miejscowych przyprawami.

145
00:06:38,412 --> 00:06:41,010
Stamtąd dwa ocalałe statki pożeglowały

146
00:06:41,110 --> 00:06:42,942
do wysp Zielonego Przylądka

147
00:06:43,199 --> 00:06:45,759
ale do Hiszpanii dotarł tylko jeden.

148
00:06:46,271 --> 00:06:48,557
Wyprawa Magellana doświadczalnie

149
00:06:48,657 --> 00:06:51,163
udowodniła, że Ziemia jest okrągła.

150
00:06:56,255 --> 00:06:58,466
Kolejnym śmiałkiem, który postanowił 

151
00:06:58,566 --> 00:07:00,350
opłynąć Ziemię był James Cook.

152
00:07:00,863 --> 00:07:02,933
Popłynął przez Ocean Atlantycki 

153
00:07:03,033 --> 00:07:05,252
wzdłuż wybrzeży Ameryki Południowej

154
00:07:05,352 --> 00:07:06,494
śladami Magellana.

155
00:07:07,036 --> 00:07:08,886
Płynąc przez Ocean Spokojny 

156
00:07:08,986 --> 00:07:10,836
odkrył wyspy Nowej Zelandii.

157
00:07:11,103 --> 00:07:13,964
Dziś cieśninę pomiędzy nimi, na jego cześć

158
00:07:14,064 --> 00:07:15,677
nazywamy Cieśniną Cooka.

159
00:07:16,223 --> 00:07:18,428
W drodze powrotnej do Wielkiej Brytanii

160
00:07:18,528 --> 00:07:20,741
przybił do wschodnich wybrzeży Australii

161
00:07:20,841 --> 00:07:22,815
którą zajął dla Korony Brytyjskiej.

162
00:07:23,391 --> 00:07:24,866
Płynąc dalej na zachód 

163
00:07:24,966 --> 00:07:26,723
przepłynął Cieśninę Torresa 

164
00:07:26,823 --> 00:07:28,829
między Australią a Nową Gwineą.

165
00:07:29,279 --> 00:07:31,769
Powrócił do Anglii opływając Przylądek 

166
00:07:31,869 --> 00:07:34,113
Dobrej Nadziei, z bardzo dokładnymi 

167
00:07:34,213 --> 00:07:36,718
jak na tamte czasy mapami odkrytych wysp

168
00:07:36,818 --> 00:07:38,281
opisami ich mieszkańców 

169
00:07:38,381 --> 00:07:40,696
oraz tamtejszej fauny i flory.

170
00:07:45,980 --> 00:07:48,561
Polacy też mieli swój wkład w odkrywanie

171
00:07:48,661 --> 00:07:50,782
nieznanych miejsc naszej planety.

172
00:07:51,551 --> 00:07:54,742
Paweł Edmund Strzelecki, jako pierwszy Polak

173
00:07:54,842 --> 00:07:56,804
indywidualnie okrążył świat 

174
00:07:56,904 --> 00:07:59,456
i postawił swoją stopę na wszystkich

175
00:07:59,556 --> 00:08:01,789
kontynentach oprócz Antarktydy.

176
00:08:02,559 --> 00:08:04,777
To jemu zawdzięczamy, że najwyższy 

177
00:08:04,877 --> 00:08:07,981
szczyt Australii nosi nazwę Góry Kościuszki.

178
00:08:08,703 --> 00:08:11,743
Zesłani na Syberię za udział w Powstaniu

179
00:08:11,843 --> 00:08:15,064
Styczniowym Jan Czerski i Mikołaj Witkowski

180
00:08:15,164 --> 00:08:18,617
prowadzili badania tego regionu, w tym jeziora

181
00:08:18,717 --> 00:08:21,757
Bajkał i wielkich rzek: Angary i Kołymy.

182
00:08:22,937 --> 00:08:26,135
Już w bliższych nam czasach Piotr Chmieliński

183
00:08:26,235 --> 00:08:29,311
kajakiem przepłynął 24 najgroźniejsze rzeki 

184
00:08:29,411 --> 00:08:32,054
w Ameryce Południowej, z czego połowę 

185
00:08:32,154 --> 00:08:34,558
jako pierwszy człowiek na świecie.

186
00:08:35,327 --> 00:08:38,260
Tereny okołobiegunowe eksplorowali zaś

187
00:08:38,360 --> 00:08:41,214
Antoni Dobrowolski i Henryk Arctowski

188
00:08:41,471 --> 00:08:44,156
a współcześnie Marek Kamiński 

189
00:08:44,256 --> 00:08:46,121
zdobywca obu biegunów

190
00:08:46,503 --> 00:08:49,016
(mówimy o nich w innym naszym filmie).

191
00:08:54,015 --> 00:08:56,422
Jednymi z pierwszych podróżników

192
00:08:56,522 --> 00:08:58,622
i odkrywców byli Wikingowie.

193
00:08:59,135 --> 00:09:01,883
Około 500 lat po nich rozpoczęła się epoka

194
00:09:01,983 --> 00:09:03,998
wielkich odkryć geograficznych.

195
00:09:04,511 --> 00:09:07,397
Najważniejszymi europejskimi wyprawami

196
00:09:07,497 --> 00:09:08,606
tego okresu są:

197
00:09:08,863 --> 00:09:10,689
wyprawa Krzysztofa Kolumba 

198
00:09:10,789 --> 00:09:13,726
przez Ocean Atlantycki do Ameryki Północnej

199
00:09:14,495 --> 00:09:17,029
wyprawa Vasco da Gamy drogą morską 

200
00:09:17,129 --> 00:09:18,334
z Europy do Indii

201
00:09:18,847 --> 00:09:21,711
i morska wyprawa Ferdynanda Magellana

202
00:09:21,811 --> 00:09:23,902
dookoła świata.

203
00:09:27,044 --> 00:09:29,790
Z pistacją nawigowanie po oceanie wiedzy 

204
00:09:29,890 --> 00:09:32,586
jest proste jak trasa z pokoju do kuchni 

205
00:09:32,686 --> 00:09:34,205
po pomidory do sałatki.

206
00:09:34,463 --> 00:09:38,425
Niezmiennie zapraszamy na pistacja.tv