1
00:00:01,280 --> 00:00:04,538
Pewnie wiesz, że nasza planeta obraca się 

2
00:00:04,638 --> 00:00:07,423
wokół własnej osi, a my razem z nią.

3
00:00:07,936 --> 00:00:10,478
Dlatego nawet gdy stoisz, poruszasz się 

4
00:00:10,578 --> 00:00:13,055
w przestrzeni kosmicznej razem z Ziemią.

5
00:00:13,568 --> 00:00:15,616
I to wcale nie spacerkiem.

6
00:00:15,872 --> 00:00:18,176
Jesteś szybszy niż Formuła 1.

7
00:00:18,688 --> 00:00:21,239
Mieszkaniec Polski w ciągu godziny 

8
00:00:21,339 --> 00:00:23,841
pokonuje odległość 1000 km.

9
00:00:35,840 --> 00:00:38,400
Każdy wie, że słońce wschodzi o świcie

10
00:00:38,656 --> 00:00:41,728
góruje koło południa i zachodzi wieczorem.

11
00:00:42,496 --> 00:00:45,424
Obserwując niebo w pogodną noc możesz też

12
00:00:45,524 --> 00:00:47,871
zobaczyć wschód i zachód Księżyca

13
00:00:48,128 --> 00:00:50,688
i zmianę położenia gwiazd na niebie.

14
00:00:51,595 --> 00:00:54,213
Wschody i zachody możemy obserwować 

15
00:00:54,313 --> 00:00:56,955
dlatego, że nasza planeta obraca się 

16
00:00:57,055 --> 00:01:00,044
wokół własnej osi, niczym bączek-zabawka.

17
00:01:00,672 --> 00:01:03,667
Być może wiesz, że oś ziemska to wyobrażona

18
00:01:03,767 --> 00:01:06,712
linia, która przebiega przez środek naszej 

19
00:01:06,812 --> 00:01:09,899
planety, łącząc jej bieguny, a ruch obrotowy 

20
00:01:09,999 --> 00:01:12,803
odbywa się przeciwnie do ruchu wskazówek 

21
00:01:12,903 --> 00:01:15,639
zegara, czyli z zachodu na wschód.

22
00:01:17,568 --> 00:01:20,379
Taki ruch łatwo możesz zademonstrować 

23
00:01:20,479 --> 00:01:22,687
przy pomocy globusa i latarki.

24
00:01:23,069 --> 00:01:24,977
Znajdź ciemne pomieszczenie.

25
00:01:25,248 --> 00:01:27,808
Ustaw zapaloną latarkę nieruchomo

26
00:01:28,064 --> 00:01:30,518
a naprzeciwko niej postaw globus.

27
00:01:31,136 --> 00:01:33,793
Obracaj teraz globusem wokół jego osi

28
00:01:33,893 --> 00:01:37,282
przeciwnie do ruchu wskazówek zegara, czyli...?

29
00:01:37,536 --> 00:01:39,840
Z zachodu na wschód, pamiętasz?

30
00:01:40,752 --> 00:01:43,730
Zauważ, jak zmienia się oświetlenie globusa.

31
00:01:44,366 --> 00:01:46,827
Ta część, na którą w danym momencie 

32
00:01:46,927 --> 00:01:48,222
pada światło latarki

33
00:01:48,322 --> 00:01:50,504
przypomina dzienną stronę Ziemi.

34
00:01:50,848 --> 00:01:53,720
Przeciwna, zacieniona w tym czasie strona

35
00:01:53,820 --> 00:01:56,692
globusa, przypomina nocną stronę planety.

36
00:01:57,760 --> 00:01:59,998
Podobnie, jak zmienia się oświetlenie 

37
00:02:00,098 --> 00:02:02,527
powierzchni globusa, tak w rzeczywistości 

38
00:02:02,627 --> 00:02:04,926
zmienia się oświetlenie naszej planety.

39
00:02:05,440 --> 00:02:08,512
Po stronie skierowanej do Słońca panuje dzień

40
00:02:08,768 --> 00:02:10,816
a po tej nieoświetlonej - noc.

41
00:02:11,328 --> 00:02:13,888
Wykonaj kilka obrotów globusem.

42
00:02:14,144 --> 00:02:16,889
Łatwo zauważysz, jak kolejne obszary

43
00:02:16,989 --> 00:02:19,868
przechodzą ze strefy dnia do strefy nocy

44
00:02:19,968 --> 00:02:21,285
 i na odwrót.

45
00:02:23,872 --> 00:02:26,596
To doświadczenie pokazuje, że jednym 

46
00:02:26,696 --> 00:02:29,145
ze skutków ruchu obrotowego Ziemi 

47
00:02:29,245 --> 00:02:31,294
jest następstwo dnia i nocy.

48
00:02:32,064 --> 00:02:34,673
Ono z kolei wpływa na rytm życia 

49
00:02:34,773 --> 00:02:37,059
całej przyrody, w tym i nasz.

50
00:02:37,696 --> 00:02:40,000
W ciągu dnia jesteśmy aktywni.

51
00:02:40,256 --> 00:02:42,949
Spędzamy czas w szkole, a po południu 

52
00:02:43,049 --> 00:02:45,887
na zabawie, czy realizując własne pasje.

53
00:02:46,400 --> 00:02:48,265
Noc to czas, kiedy śpimy

54
00:02:48,365 --> 00:02:51,617
a nasz organizm odpoczywa, zbierając siły 

55
00:02:51,717 --> 00:02:53,822
na wyzwania kolejnego dnia.

56
00:02:58,176 --> 00:03:00,730
Na początku tego filmu wspomnieliśmy 

57
00:03:00,830 --> 00:03:02,751
o wędrówce Słońca po niebie.

58
00:03:03,296 --> 00:03:06,900
Ten ruch jest pozorny i wynika z opisanego już

59
00:03:07,000 --> 00:03:10,207
ruchu obrotowego Ziemi wokół własnej osi.

60
00:03:10,976 --> 00:03:13,848
Obserwację ruchu słońca po niebie ułatwia

61
00:03:13,948 --> 00:03:16,607
gnomon - nic innego, jak prosty patyk.

62
00:03:17,564 --> 00:03:19,755
Może zdarzyło Ci się robić już z nim

63
00:03:19,855 --> 00:03:21,983
doświadczenia na lekcjach przyrody.

64
00:03:23,264 --> 00:03:24,799
Dziś będziemy sprawdzać 

65
00:03:24,899 --> 00:03:27,359
jak wysoko jest słońce nad horyzontem.

66
00:03:27,872 --> 00:03:29,521
To proste doświadczenie 

67
00:03:29,621 --> 00:03:31,199
ale wymaga dokładności.

68
00:03:32,736 --> 00:03:34,896
W słoneczny dzień wyjdź na dwór 

69
00:03:34,996 --> 00:03:37,087
i wbij gnomon pionowo w ziemię.

70
00:03:37,600 --> 00:03:40,304
Jego część, która wystaje ponad ziemię

71
00:03:40,404 --> 00:03:42,310
powinna mieć metr długości.

72
00:03:42,720 --> 00:03:45,862
To ułatwi nam późniejsze sporządzenie rysunku

73
00:03:45,962 --> 00:03:47,331
 o którym za chwilę.

74
00:03:48,096 --> 00:03:50,656
U podstawy gnomonu przywiąż sznurek

75
00:03:50,912 --> 00:03:53,728
90 cm powinno wystarczyć

76
00:03:54,496 --> 00:03:56,800
a na jego drugim końcu mały patyk

77
00:03:57,056 --> 00:03:59,571
którym będzie można zakreślić wokół gnomonu

78
00:03:59,671 --> 00:04:01,113
okrąg na ziemi.

79
00:04:02,432 --> 00:04:04,283
Za pomocą kompasu wyznacz 

80
00:04:04,383 --> 00:04:05,892
na narysowanym okręgu 

81
00:04:05,992 --> 00:04:08,063
główne kierunki geograficzne:

82
00:04:08,576 --> 00:04:12,928
północny, wschodni, południowy i zachodni.

83
00:04:13,696 --> 00:04:16,768
Zaznacz też pośrednie kierunki geograficzne

84
00:04:17,024 --> 00:04:18,752
żeby łatwiej określić kierunek 

85
00:04:18,852 --> 00:04:20,350
w którym gnomon rzuca cień.

86
00:04:21,375 --> 00:04:23,698
Pośrodku między północą a wschodem

87
00:04:23,798 --> 00:04:25,214
jest północny wschód.

88
00:04:25,983 --> 00:04:28,693
Naprzeciwko - południowy zachód.

89
00:04:29,055 --> 00:04:31,073
Jeszcze południowy wschód

90
00:04:31,359 --> 00:04:34,175
i północny zachód i gotowe.

91
00:04:35,199 --> 00:04:37,759
Teraz czas na właściwe doświadczenie.

92
00:04:38,015 --> 00:04:40,028
Odczytaj kierunek geograficzny 

93
00:04:40,128 --> 00:04:41,342
w którym pada cień.

94
00:04:42,111 --> 00:04:45,183
Zmierz długość rzucanego przez gnomon cienia.

95
00:04:45,695 --> 00:04:48,255
Zanotuj wynik oraz godzinę pomiaru.

96
00:04:50,303 --> 00:04:52,868
Wysokość słońca nad horyzontem ocenia się 

97
00:04:52,968 --> 00:04:55,047
na podstawie kąta padania promieni 

98
00:04:55,147 --> 00:04:57,214
słonecznych na powierzchnię Ziemi.

99
00:04:57,632 --> 00:04:59,263
Jak zmierzyć ten kąt?

100
00:05:00,031 --> 00:05:03,071
Na naszym zdjęciu to proste, ale Ty w terenie

101
00:05:03,171 --> 00:05:06,073
nie dorysujesz sobie w powietrzu promienia.

102
00:05:07,199 --> 00:05:10,098
Możesz jednak zmierzyć cień i gnomon

103
00:05:10,198 --> 00:05:13,342
i zrobić w zeszycie rysunek pomocniczy.

104
00:05:14,111 --> 00:05:15,903
Nasz gnomon ma 1 m

105
00:05:16,159 --> 00:05:18,207
więc nie zmieścisz go w zeszycie.

106
00:05:18,719 --> 00:05:21,687
Najłatwiej będzie stworzyć rysunek w skali

107
00:05:21,787 --> 00:05:24,489
na przykład 1 do 10, czyli pomniejszyć 

108
00:05:24,589 --> 00:05:26,910
długość gnomonu i cienia 10 razy.

109
00:05:27,423 --> 00:05:30,203
Zadbaj o to, żeby linie oznaczające gnomon 

110
00:05:30,303 --> 00:05:32,030
i cień tworzyły kąt prosty.

111
00:05:32,287 --> 00:05:34,079
Dokładność jest ważna.

112
00:05:35,103 --> 00:05:37,748
Dorysowujemy linię naśladującą promień

113
00:05:37,848 --> 00:05:40,990
słoneczny, padający na koniec gnomonu, o tak.

114
00:05:41,759 --> 00:05:45,343
Tu, między tą linią, a linią oznaczającą cień

115
00:05:45,599 --> 00:05:47,384
powstanie nam kąt, pod jakim 

116
00:05:47,484 --> 00:05:49,092
padają promienie o godzinie

117
00:05:49,192 --> 00:05:51,230
o której robiliśmy doświadczenie.

118
00:05:51,999 --> 00:05:54,609
Do rysunku łatwo przyłożyć kątomierz

119
00:05:54,709 --> 00:05:56,136
 i ten kąt zmierzyć.

120
00:05:57,119 --> 00:06:00,025
Swój wynik porównaj z wynikami doświadczeń

121
00:06:00,125 --> 00:06:02,981
przeprowadzonych przez koleżanki i kolegów

122
00:06:03,081 --> 00:06:05,565
o innej porze, ale tego samego dnia.

123
00:06:06,335 --> 00:06:09,919
Założę się, że wyniki były różne. Dlaczego?

124
00:06:10,687 --> 00:06:13,439
Bo promienie słoneczne padały na gnomon

125
00:06:13,539 --> 00:06:14,782
 pod różnym kątem.

126
00:06:19,135 --> 00:06:21,951
Zbierzmy wykonane przez nas doświadczenia.

127
00:06:22,463 --> 00:06:24,779
Pamiętasz, jak kręciliśmy globusem 

128
00:06:24,879 --> 00:06:26,046
w świetle latarki?

129
00:06:26,744 --> 00:06:29,025
Kiedy obszar, na którym się znajdujemy 

130
00:06:29,125 --> 00:06:31,166
zaczyna być oświetlany przez Słońce

131
00:06:31,679 --> 00:06:34,239
pojawia się ono po wschodniej stronie nieba.

132
00:06:35,007 --> 00:06:37,603
Najpierw tuż nad horyzontem przebijają się

133
00:06:37,703 --> 00:06:39,102
jego pierwsze promienie.

134
00:06:39,615 --> 00:06:41,407
Widzimy wschód słońca.

135
00:06:41,816 --> 00:06:44,312
Jest ono wtedy nisko nad horyzontem.

136
00:06:44,735 --> 00:06:47,590
Jego promienie padają pod małym kątem 

137
00:06:47,690 --> 00:06:50,622
a cień, który rzuca gnomon, jest długi.

138
00:06:51,391 --> 00:06:53,720
Z upływem czasu słońce wspina się 

139
00:06:53,820 --> 00:06:56,728
coraz wyżej po niebie, kąt padania promieni

140
00:06:56,828 --> 00:06:59,596
słonecznych zwiększa się, a cień rzucany 

141
00:06:59,696 --> 00:07:01,885
przez gnomon jest coraz krótszy.

142
00:07:02,655 --> 00:07:04,029
Koło godziny dwunastej 

143
00:07:04,129 --> 00:07:06,494
słońce znajduje się najwyżej na niebie.

144
00:07:06,751 --> 00:07:09,528
Mówimy wtedy, że góruje, a moment ten

145
00:07:09,628 --> 00:07:11,870
nazywamy południem słonecznym.

146
00:07:12,374 --> 00:07:13,928
Cień rzucany przez gnomon

147
00:07:14,028 --> 00:07:15,454
 jest wtedy najkrótszy.

148
00:07:15,967 --> 00:07:18,318
Od tego momentu słońce chyli się 

149
00:07:18,418 --> 00:07:21,228
ku zachodowi. Z upływem czasu widzimy je

150
00:07:21,328 --> 00:07:22,878
na niebie coraz niżej.

151
00:07:23,391 --> 00:07:26,019
Kąt padania promieni słonecznych będzie

152
00:07:26,119 --> 00:07:29,022
coraz mniejszy, a cień będzie się wydłużał.

153
00:07:29,535 --> 00:07:31,589
Gdy miejsce, w którym się znajdujemy 

154
00:07:31,689 --> 00:07:34,142
wychodzi z obszaru oświetlanego przez Słońce

155
00:07:34,399 --> 00:07:37,727
my widzimy, jak chowa się ono za horyzontem.

156
00:07:37,827 --> 00:07:38,856
Zachodzi.

157
00:07:41,055 --> 00:07:44,127
Nasze obserwacje dotyczyły tylko jednego dnia

158
00:07:44,383 --> 00:07:46,841
ale gdyby obserwować wschody i zachody

159
00:07:46,941 --> 00:07:49,481
słońca w Polsce przez cały rok, można by

160
00:07:49,581 --> 00:07:51,857
zauważyć, że nasza gwiazda wschodzi 

161
00:07:51,957 --> 00:07:54,877
i zachodzi w różnych miejscach na horyzoncie.

162
00:07:55,391 --> 00:07:57,069
Zmienia się także wysokość 

163
00:07:57,169 --> 00:07:58,975
jej górowania nad horyzontem.

164
00:07:59,487 --> 00:08:02,381
Zimą jest ona niewielka, a miejsca wschodu 

165
00:08:02,481 --> 00:08:05,375
i zachodu słońca położone są bliżej siebie.

166
00:08:05,887 --> 00:08:07,974
Latem wysokość górowania słońca 

167
00:08:08,074 --> 00:08:10,494
nad horyzontem jest największa w roku

168
00:08:10,751 --> 00:08:12,648
a miejsca wschodu i zachodu -

169
00:08:12,748 --> 00:08:14,846
 najbardziej od siebie oddalone.

170
00:08:15,615 --> 00:08:18,112
Można powiedzieć, że latem słońce ma 

171
00:08:18,212 --> 00:08:21,003
w naszym kraju dużo dłuższą pozorną drogę 

172
00:08:21,103 --> 00:08:23,806
do pokonania na nieboskłonie, niż  zimą.

173
00:08:24,319 --> 00:08:27,391
To dlatego dłużej oświetla powierzchnię Ziemi

174
00:08:27,647 --> 00:08:30,207
a my cieszymy się z dłuższych dni.

175
00:08:34,303 --> 00:08:36,886
Ziemia obraca się wokół własnej osi 

176
00:08:36,986 --> 00:08:38,585
z zachodu na wschód.

177
00:08:38,951 --> 00:08:41,262
Na skutek ruchu obrotowego Ziemi 

178
00:08:41,362 --> 00:08:44,030
możemy obserwować zjawisko dnia i nocy

179
00:08:44,287 --> 00:08:47,093
a także pozorny ruch Księżyca, Słońca

180
00:08:47,193 --> 00:08:49,150
i innych gwiazd po niebie.

181
00:08:52,223 --> 00:08:55,258
Ruch gwiazd na niebie jest pozorny, ale filmy

182
00:08:55,358 --> 00:08:58,412
na pistacji, to rzeczywista wiedza w ruchomych

183
00:08:58,512 --> 00:09:01,086
obrazkach. W przeciwieństwie do słońca 

184
00:09:01,186 --> 00:09:03,741
możesz nas oglądać 24 godziny na dobę.