1
00:00:00,512 --> 00:00:03,494
Na całej Ziemi jest tylko 14 szczytów 

2
00:00:03,594 --> 00:00:06,655
o wysokości przekraczającej 8000 metrów

3
00:00:06,912 --> 00:00:07,680
nad poziomem morza

4
00:00:07,936 --> 00:00:11,027
i wszystkie te najwyższe szczyty znajdują się

5
00:00:11,127 --> 00:00:14,602
na największym kontynencie świata - w Azji.

6
00:00:14,848 --> 00:00:17,052
To zresztą kontynent wielu "naj-".

7
00:00:17,152 --> 00:00:20,649
O najciekawszych opowiemy Ci w tym filmie.

8
00:00:32,512 --> 00:00:35,414
Być może wiesz już że Azja i Europa 

9
00:00:35,514 --> 00:00:38,909
tworzą jeden blok kontynentalny - Eurazję.

10
00:00:39,168 --> 00:00:41,807
Ze względów historycznych i kulturowych 

11
00:00:41,907 --> 00:00:44,613
są jednak uznawane za odrębne kontynenty.

12
00:00:44,800 --> 00:00:46,309
Ale nawet po podziale 

13
00:00:46,409 --> 00:00:49,407
Azja jest największym kontynentem na Ziemi.

14
00:00:49,664 --> 00:00:54,801
Jej powierzchnia to 44,5 mln km kwadratowych.

15
00:00:55,296 --> 00:00:56,832
Przyjrzyjmy się jej bliżej.

16
00:00:57,088 --> 00:00:59,930
Dzieląc kulę ziemską w poprzek, widać 

17
00:01:00,030 --> 00:01:03,202
że kontynentalna część Azji w całości leży 

18
00:01:03,302 --> 00:01:04,850
na półkuli północnej.

19
00:01:05,024 --> 00:01:07,878
Kontynent ciągnie się w zasadzie od równika

20
00:01:07,978 --> 00:01:10,176
aż po okolice okołobiegunowe.

21
00:01:10,656 --> 00:01:12,874
Na półkuli południowej znajdują się 

22
00:01:12,974 --> 00:01:15,278
tylko należące do Azji wyspy.

23
00:01:15,520 --> 00:01:18,837
Tylko, albo aż, bo wśród nich położony jest

24
00:01:18,937 --> 00:01:22,580
największy na świecie Archipelag Malajski.

25
00:01:23,456 --> 00:01:25,491
Azja niemal w całości leży też 

26
00:01:25,591 --> 00:01:28,047
na półkuli wschodniej. Tylko położony 

27
00:01:28,147 --> 00:01:30,805
w jej wschodniej części Półwysep Czukocki

28
00:01:30,905 --> 00:01:32,671
leży na półkuli zachodniej.

29
00:01:32,928 --> 00:01:36,149
Zaraz, zaraz... Położony we wschodniej części

30
00:01:36,249 --> 00:01:39,243
kontynentu, a na półkuli zachodniej?

31
00:01:39,584 --> 00:01:41,120
Tak, to nie pomyłka.

32
00:01:41,376 --> 00:01:44,460
Spójrz: tu biegnie południk 180 stopni 

33
00:01:44,560 --> 00:01:48,287
który oddziela półkulę wschodnią od zachodniej.

34
00:01:48,800 --> 00:01:51,664
Azja jest tak duża, że swoim krańcem 

35
00:01:51,764 --> 00:01:54,172
zahacza o przeciwną półkulę.

36
00:01:55,200 --> 00:01:57,571
Półwyspy, archipelagi, zatoki,... 

37
00:01:57,671 --> 00:02:00,277
już po tych opisach możesz wnioskować 

38
00:02:00,377 --> 00:02:03,390
że kontynent ma urozmaiconą linię brzegową.

39
00:02:03,648 --> 00:02:07,970
Do Azji należy największy na ziemi półwysep 

40
00:02:08,070 --> 00:02:12,441
- Półwysep Arabski, a także niewiele mniejsze

41
00:02:12,541 --> 00:02:17,011
od niego półwyspy: Indyjski i Indochiński oraz

42
00:02:17,111 --> 00:02:21,433
największa zatoka świata - Zatoka Bengalska.

43
00:02:22,080 --> 00:02:24,284
Mamy tu też tysiące wysp.

44
00:02:24,384 --> 00:02:27,694
Większość skupiona jest we wspomnianym już

45
00:02:27,794 --> 00:02:31,454
Archipelagu Malajskim, ale Archipelag Japoński 

46
00:02:31,554 --> 00:02:33,424
również ma tysiące wysp.

47
00:02:38,208 --> 00:02:40,559
Przed orzeszkiem poznaliśmy Azję

48
00:02:40,659 --> 00:02:42,559
można by rzec, w poziomie.

49
00:02:43,072 --> 00:02:45,385
Ale i w pionie to rekordzistka wśród

50
00:02:45,485 --> 00:02:48,578
kontynentów zamieszkałych przez człowieka.

51
00:02:48,960 --> 00:02:53,568
Średnia wysokość to aż 990 metrów n.p.m.

52
00:02:54,080 --> 00:02:58,611
Wyżyny i góry zajmują 75% powierzchni.

53
00:02:59,200 --> 00:03:02,376
To tu znajdują się wszystkie ośmiotysięczniki

54
00:03:02,476 --> 00:03:04,383
świata, o których mówiliśmy 

55
00:03:04,483 --> 00:03:06,103
na samym początku filmu.

56
00:03:06,203 --> 00:03:08,971
Wśród nich, w najwyższych górach świata 

57
00:03:09,071 --> 00:03:12,340
- Himalajach - króluje najwyższy szczyt świata 

58
00:03:12,440 --> 00:03:13,537
- Mount Everest.

59
00:03:14,304 --> 00:03:16,864
Znajdziesz tu też najwyższą wyżynę świata

60
00:03:17,120 --> 00:03:20,463
Wyżynę Tybetańską, o średniej wysokości

61
00:03:20,563 --> 00:03:23,830
4500 metrów nad poziomem morza.

62
00:03:24,288 --> 00:03:26,382
W porównaniu do innych kontynentów

63
00:03:26,482 --> 00:03:28,639
terenów nizinnych jest tu niewiele.

64
00:03:29,152 --> 00:03:32,224
Najbardziej znane to: Nizina Mezopotamska

65
00:03:33,248 --> 00:03:35,237
Nizina Gangesu

66
00:03:36,064 --> 00:03:37,934
czy Nizina Chińska.

67
00:03:38,368 --> 00:03:41,639
W Azji leży jednak także najgłębsza na Ziemi

68
00:03:41,739 --> 00:03:44,255
depresja - wybrzeże Morza Martwego.

69
00:03:44,768 --> 00:03:48,637
Ponad 430 metrów poniżej poziomu morza.

70
00:03:49,120 --> 00:03:51,663
Spójrz: z jednej strony Mount Everest

71
00:03:51,763 --> 00:03:53,790
z drugiej - Morze Martwe.

72
00:03:54,117 --> 00:03:56,797
Różnica wysokości bezwzględnych terenu

73
00:03:56,897 --> 00:03:59,751
to blisko 9300 metrów.

74
00:04:00,128 --> 00:04:02,688
Oczywiście - najwięcej na Ziemi.

75
00:04:03,456 --> 00:04:05,010
Ale to nie jedyny kontrast 

76
00:04:05,110 --> 00:04:06,783
w ukształtowaniu powierzchni.

77
00:04:07,040 --> 00:04:10,266
Leżące w głębi kontynentu pasmo górskie 

78
00:04:10,366 --> 00:04:13,215
Tienszan otaczają głębokie kotliny: 

79
00:04:13,315 --> 00:04:15,780
Dżungarska i Kaszgarska.

80
00:04:16,512 --> 00:04:20,064
Wspomniane już Himalaje sąsiadują z nizinami

81
00:04:20,164 --> 00:04:22,929
Gangesu i Indusu, położonymi nawet 

82
00:04:23,029 --> 00:04:26,613
kilka tysięcy metrów niżej, zaś w opływającym

83
00:04:26,713 --> 00:04:29,724
Azję Pacyfiku znajduje się najgłębsze 

84
00:04:29,824 --> 00:04:33,049
miejsce na ziemi - dno Rowu Mariańskiego

85
00:04:33,151 --> 00:04:37,133
- blisko 11000 metrów poniżej poziomu morza!

86
00:04:41,087 --> 00:04:44,217
Położenie geograficzne i wielkość kontynentu

87
00:04:44,317 --> 00:04:47,230
a także jego wyżynno-górska rzeźba terenu

88
00:04:47,330 --> 00:04:49,881
oraz cyrkulacja monsunowa, o której 

89
00:04:49,981 --> 00:04:52,915
opowiadamy Ci w innym filmie tej playlisty

90
00:04:53,015 --> 00:04:55,421
mają ogromny wpływ na klimat Azji.

91
00:04:55,679 --> 00:04:59,057
Pamiętasz, Azja rozciąga się niemal od równika

92
00:04:59,157 --> 00:05:01,837
aż za koło podbiegunowe północne.

93
00:05:02,079 --> 00:05:04,177
Na jej obszarze występują zatem 

94
00:05:04,277 --> 00:05:06,174
wszystkie strefy klimatyczne

95
00:05:06,431 --> 00:05:08,991
z większością odmian i typów klimatu.

96
00:05:09,759 --> 00:05:11,723
Więcej o klimacie Azji mówimy 

97
00:05:11,823 --> 00:05:13,854
w innych filmach tej playlisty.

98
00:05:14,367 --> 00:05:16,680
To tu, w Jakucji na Syberii, zanotowano 

99
00:05:16,780 --> 00:05:18,806
najniższą na terenach zamieszkałych 

100
00:05:18,906 --> 00:05:21,215
przez człowieka temperaturę:

101
00:05:21,535 --> 00:05:25,887
72 i 2/10 stopnia Celsjusza poniżej zera.

102
00:05:26,399 --> 00:05:29,242
Z drugiej strony na Półwyspie Arabskim 

103
00:05:29,342 --> 00:05:31,041
notuje się temperatury powyżej

104
00:05:31,144 --> 00:05:33,171
czterdziestu stopni Celsjusza.

105
00:05:33,567 --> 00:05:35,791
To w Azji jest też najbardziej deszczowe 

106
00:05:35,891 --> 00:05:37,088
miejsce na świecie.

107
00:05:37,407 --> 00:05:39,967
W indyjskiej wiosce Czerapuńdzi

108
00:05:40,223 --> 00:05:44,831
jednego roku spadło ponad 26000 mm deszczu.

109
00:05:45,343 --> 00:05:46,949
Nie wiesz, czy to dużo?

110
00:05:47,135 --> 00:05:50,883
W Polsce rocznie pada średnio tylko 600 mm.

111
00:05:51,487 --> 00:05:54,678
Są jednak miejsca takie, jak pustynia Ar-Rab 

112
00:05:54,778 --> 00:05:57,991
al-Chali, także położona na Półwyspie Arabskim

113
00:05:58,091 --> 00:06:00,584
gdzie deszczu nie widuje się często 

114
00:06:00,684 --> 00:06:02,788
przez wiele miesięcy, a średnia roczna 

115
00:06:02,943 --> 00:06:06,430
suma opadów nie przekracza 30 mm.

116
00:06:06,847 --> 00:06:09,645
Jak widzisz, Azja to także kontynent, gdzie 

117
00:06:09,745 --> 00:06:12,478
spotkasz naprawdę skrajne warunki pogodowe.

118
00:06:16,831 --> 00:06:18,812
Rzeźba terenu i klimat wpływają 

119
00:06:18,912 --> 00:06:21,338
na rozmieszczenie wód powierzchniowych.

120
00:06:21,439 --> 00:06:24,577
Duże rzeki Azji biorą początek w wysokich

121
00:06:24,677 --> 00:06:27,454
górach w centralnej części kontynentu

122
00:06:27,554 --> 00:06:29,759
a spływają do trzech oceanów.

123
00:06:30,143 --> 00:06:32,283
Można powiedzieć, że sieć rzeczna

124
00:06:32,383 --> 00:06:33,726
ma układ promienisty.

125
00:06:34,239 --> 00:06:37,269
Jangcy, ale też Huang-he, czy Amur 

126
00:06:37,369 --> 00:06:39,871
uchodzą do Oceanu Spokojnego.

127
00:06:40,383 --> 00:06:43,203
Ganges i Brahmaputra, swoją największą 

128
00:06:43,303 --> 00:06:46,270
pod względem powierzchni deltą na świecie

129
00:06:46,527 --> 00:06:48,319
- do Oceanu Indyjskiego.

130
00:06:49,087 --> 00:06:53,310
Z kolei wielkie rzeki Syberii: Lena, Ob i Jenisej

131
00:06:53,410 --> 00:06:57,022
uciekają do lodowatego Oceanu Arktycznego.

132
00:06:57,791 --> 00:07:00,429
Azja jest tak wielka, że w jej wnętrzu 

133
00:07:00,529 --> 00:07:03,530
znajduje się, a jakże - największy na świecie

134
00:07:03,630 --> 00:07:05,252
obszar bezodpływowy.

135
00:07:05,471 --> 00:07:08,589
Bezodpływowy, to znaczy taki, z którego wody

136
00:07:08,689 --> 00:07:11,469
nie spływają do żadnego morza czy oceanu

137
00:07:11,569 --> 00:07:14,687
bo są od nich odcięte przez bariery górskie.

138
00:07:15,199 --> 00:07:17,323
Rzeki z tego obszaru spływają 

139
00:07:17,423 --> 00:07:20,585
do Morza Kaspijskiego - największego jeziora 

140
00:07:20,685 --> 00:07:23,389
świata i do innych, mniejszych jezior.

141
00:07:23,647 --> 00:07:25,695
Niektóre po prostu zanikają

142
00:07:26,207 --> 00:07:28,650
na przykład w piaskach pustyni.

143
00:07:29,023 --> 00:07:31,319
Jedynym dużym jeziorem odpływowym

144
00:07:31,419 --> 00:07:34,142
jest leżący w dorzeczu Jeniseju Bajkał.

145
00:07:34,399 --> 00:07:37,215
Też zresztą rekordzista w wielu kategoriach.

146
00:07:37,727 --> 00:07:39,936
To najgłębsze jezioro na świecie 

147
00:07:40,036 --> 00:07:43,358
- ma głębokość 1642 metrów

148
00:07:43,615 --> 00:07:45,869
i największy pod względem objętości 

149
00:07:45,969 --> 00:07:47,967
zbiornik słodkiej wody na Ziemi.

150
00:07:48,735 --> 00:07:51,360
Leży w rowie tektonicznym, a ponieważ 

151
00:07:51,460 --> 00:07:54,176
jego dno sięga głęboko, głęboko poniżej 

152
00:07:54,276 --> 00:07:56,921
poziomu morza, to jest ono jednocześnie

153
00:07:57,021 --> 00:07:59,948
najgłębszą kryptodepresją na świecie, czyli

154
00:08:00,048 --> 00:08:02,834
takim wypełnionym wodą lub lodem miejscem

155
00:08:02,934 --> 00:08:05,980
którego dno leży poniżej poziomu morza.

156
00:08:09,471 --> 00:08:11,223
Wymień trzy rzeczy NAJ 

157
00:08:11,323 --> 00:08:13,310
na kontynencie azjatyckim.

158
00:08:16,639 --> 00:08:19,477
Nasze odpowiedzi to: najwyższy szczyt 

159
00:08:19,577 --> 00:08:21,503
na świecie - Mount Everest

160
00:08:22,015 --> 00:08:24,674
największe jezioro - Morze Kaspijskie

161
00:08:24,774 --> 00:08:27,135
i największy na świecie półwysep

162
00:08:27,391 --> 00:08:28,931
Półwysep Arabski.

163
00:08:29,439 --> 00:08:31,743
Tobie mogły przyjść do głowy także:

164
00:08:31,999 --> 00:08:34,295
Największy archipelag na świecie 

165
00:08:34,395 --> 00:08:35,838
- Archipelag Malajski

166
00:08:36,351 --> 00:08:39,679
Najgłębsza depresja: wybrzeże Morza Martwego

167
00:08:40,191 --> 00:08:43,929
albo największy zbiornik słodkiej wody: Bajkał.

168
00:08:44,031 --> 00:08:46,285
To też super, bo Azja to kraj 

169
00:08:46,385 --> 00:08:48,996
wielu geograficznych rekordów.

170
00:08:52,479 --> 00:08:54,514
Azja to kontynent geograficznych

171
00:08:54,614 --> 00:08:56,062
 kontrastów i rekordów.

172
00:08:56,319 --> 00:08:58,941
To tutaj znajduje się najwyższy szczyt Ziemi

173
00:08:59,041 --> 00:09:00,315
Mount Everest

174
00:09:00,415 --> 00:09:03,487
najgłębsza depresja: wybrzeże Morza Martwego

175
00:09:03,743 --> 00:09:06,815
największe jezioro: Morze Kaspijskie

176
00:09:07,071 --> 00:09:10,402
i największy zbiornik słodkiej wody: Bajkał.

177
00:09:10,655 --> 00:09:13,938
Jest to też największy kontynent świata.

178
00:09:14,038 --> 00:09:17,822
Aż 75% jego powierzchni zajmują wyżyny i góry.

179
00:09:18,079 --> 00:09:20,895
Obejmuje wszystkie strefy klimatyczne Ziemi.

180
00:09:21,407 --> 00:09:23,711
Najważniejsze azjatyckie NAJ

181
00:09:23,967 --> 00:09:25,399
znajdziesz na planszy.

182
00:09:25,503 --> 00:09:28,972
Wydrukuj ją sobie, by lepiej je zapamiętać.

183
00:09:30,623 --> 00:09:33,301
Azja to kontynent rekordów geograficznych

184
00:09:33,439 --> 00:09:36,767
a pistacja to portal, który ma rekordowe zasięgi.

185
00:09:37,279 --> 00:09:38,810
Pomóż nam je zwiększać 

186
00:09:38,910 --> 00:09:42,939
przekazując nasz adres kolegom i koleżankom.