1
00:00:01,024 --> 00:00:03,860
Słysząc słowo Sahara myślisz o upalnym 

2
00:00:03,960 --> 00:00:07,529
i piaszczystym miejscu? Musimy Cię zmartwić.

3
00:00:07,680 --> 00:00:10,128
Chociaż w niektórych miejscach Sahary 

4
00:00:10,228 --> 00:00:12,955
warstwa piasku jest tak gruba, że można by 

5
00:00:13,055 --> 00:00:16,110
w niej zakopać cały Pałac Kultury i to na sztorc

6
00:00:16,210 --> 00:00:18,345
to jednak w większości jej obszar 

7
00:00:18,445 --> 00:00:19,709
pokryty jest żwirem.

8
00:00:19,968 --> 00:00:22,784
Zajmuje on aż 70% powierzchni.

9
00:00:23,040 --> 00:00:25,570
Zapamiętaj: o pustyni nie decyduje 

10
00:00:25,670 --> 00:00:27,855
obecność piasku czy temperatura

11
00:00:27,955 --> 00:00:30,877
ale ilość opadów, jakie na niej występują

12
00:00:30,977 --> 00:00:32,254
a raczej ich brak.

13
00:00:32,768 --> 00:00:35,328
Dziś opowiemy Ci o jednym z czynników

14
00:00:35,584 --> 00:00:37,470
które powodują powstawanie pustyń

15
00:00:37,570 --> 00:00:39,076
na zwrotnikach.

16
00:00:50,944 --> 00:00:53,737
Afryka jest kontynentem wyjątkowym.

17
00:00:55,552 --> 00:00:57,820
Przebiega przez nią południk zerowy 

18
00:00:57,920 --> 00:01:00,782
który dzieli kulę ziemską na półkulę wschodnią

19
00:01:00,882 --> 00:01:03,615
i zachodnią oraz równik, dzielący nasz glob 

20
00:01:03,715 --> 00:01:05,790
na półkulę północną i południową.

21
00:01:06,304 --> 00:01:08,774
Śmiało możemy więc powiedzieć, że Afryka

22
00:01:08,874 --> 00:01:11,281
leży na wszystkich ziemskich półkulach.

23
00:01:11,680 --> 00:01:13,984
Kontynent przecinają też zwrotniki

24
00:01:14,240 --> 00:01:16,032
Raka i Koziorożca.

25
00:01:16,288 --> 00:01:18,623
Takie położenie względem równika

26
00:01:18,723 --> 00:01:21,754
oraz pomiędzy zwrotnikami sprawia, że duża

27
00:01:21,854 --> 00:01:24,586
część Afryki leży w międzyzwrotnikowej

28
00:01:24,686 --> 00:01:26,872
 strefie cyrkulacji powietrza.

29
00:01:28,320 --> 00:01:30,300
Ta cyrkulacja to nic innego 

30
00:01:30,400 --> 00:01:32,671
jak ruch powietrza w atmosferze.

31
00:01:33,184 --> 00:01:35,656
Ruch ten może być pionowy lub poziomy 

32
00:01:35,756 --> 00:01:38,559
a jego siłą napędową jest energia słoneczna

33
00:01:38,816 --> 00:01:41,376
której w te rejony Ziemi dociera najwięcej.

34
00:01:44,192 --> 00:01:47,520
Jeśli oglądasz nasze filmy, to pewnie pamiętasz

35
00:01:47,776 --> 00:01:49,990
że ilość energii słonecznej docierająca

36
00:01:50,090 --> 00:01:51,906
do poszczególnych obszarów Ziemi 

37
00:01:52,006 --> 00:01:53,811
zmienia się w ciągu roku.

38
00:01:54,176 --> 00:01:57,159
Na to, ile energii w danym momencie dociera

39
00:01:57,259 --> 00:01:59,769
do konkretnego miejsca naszej planety

40
00:01:59,869 --> 00:02:02,308
wpływa ruch obiegowy Ziemi oraz jej 

41
00:02:02,408 --> 00:02:05,391
kąt nachylenia względem płaszczyzny orbity.

42
00:02:05,696 --> 00:02:08,744
W okolice równika najwięcej energii dociera 

43
00:02:08,844 --> 00:02:13,936
w dniach równonocy: 21. marca i 23. września

44
00:02:14,036 --> 00:02:16,694
kiedy Słońce góruje tam w zenicie.

45
00:02:17,216 --> 00:02:19,239
Promienie słoneczne padają wtedy

46
00:02:19,339 --> 00:02:20,664
na powierzchnię Ziemi 

47
00:02:20,764 --> 00:02:22,769
niemal pod kątem prostym.

48
00:02:24,128 --> 00:02:26,944
Powietrze ogrzewa się wtedy bardzo szybko.

49
00:02:27,456 --> 00:02:29,664
Na lekcjach fizyki dowiesz się 

50
00:02:29,764 --> 00:02:32,432
że ogrzane powietrze staje się lżejsze

51
00:02:32,532 --> 00:02:34,157
i jako takie unosi się.

52
00:02:34,368 --> 00:02:36,587
Następuje wtedy rozrzedzenie powietrza

53
00:02:36,687 --> 00:02:37,951
przy powierzchni Ziemi

54
00:02:38,208 --> 00:02:40,996
co zmniejsza jego nacisk na tę powierzchnię.

55
00:02:41,280 --> 00:02:44,208
Powstaje ośrodek niskiego ciśnienia 

56
00:02:44,308 --> 00:02:45,779
czyli niż baryczny 

57
00:02:45,879 --> 00:02:48,807
na mapach oznaczany zwykle literą N.

58
00:02:49,216 --> 00:02:52,032
Unosząc się, powietrze się ochładza

59
00:02:52,288 --> 00:02:54,816
a zawarta w nim para wodna skrapla się.

60
00:02:55,104 --> 00:02:58,024
Dzieje się to tak szybko, że z tworzących się

61
00:02:58,124 --> 00:03:00,664
chmur, po upalnym dniu popołudniami pada

62
00:03:00,764 --> 00:03:03,370
ulewny deszcz, a jego pierwotną przyczyną

63
00:03:03,470 --> 00:03:06,059
 jest górowanie Słońca w zenicie.

64
00:03:06,159 --> 00:03:08,576
Taki deszcz nazywamy zatem

65
00:03:08,676 --> 00:03:10,619
 deszczem zenitalnym.

66
00:03:10,720 --> 00:03:13,687
W najniższej warstwie atmosfery to ciężkie

67
00:03:13,787 --> 00:03:16,704
chłodne i pozbawione już wilgoci powietrze

68
00:03:16,804 --> 00:03:19,721
odpływa w kierunku zwrotników, gdzie opada

69
00:03:19,821 --> 00:03:22,594
zagęszczając się i zwiększając tym samym

70
00:03:22,694 --> 00:03:24,799
 nacisk na powierzchnię Ziemi.

71
00:03:25,312 --> 00:03:28,003
Powstaje ośrodek wysokiego ciśnienia 

72
00:03:28,103 --> 00:03:30,943
czyli wyż baryczny, oznaczany literą W.

73
00:03:31,968 --> 00:03:35,296
Jak już mówiliśmy, to powietrze jest suche.

74
00:03:35,552 --> 00:03:37,102
Nie ma w nim pary wodnej 

75
00:03:37,202 --> 00:03:38,880
która mogłaby się skroplić.

76
00:03:39,136 --> 00:03:41,184
Gdy więc opadając ogrzewa się

77
00:03:41,440 --> 00:03:43,239
nie powstają w nim chmury.

78
00:03:43,488 --> 00:03:46,524
To dlatego na lądach całej kuli ziemskiej 

79
00:03:46,624 --> 00:03:48,875
w okolicach zwrotników dominują 

80
00:03:48,975 --> 00:03:52,040
krajobrazy pustynne i półpustynne.

81
00:03:52,960 --> 00:03:55,911
Podsumujmy: na równiku występuje niż

82
00:03:56,011 --> 00:03:59,545
a nad sąsiadującymi z nim zwrotnikami wyże.

83
00:03:59,872 --> 00:04:01,473
Różnica ciśnień wywołuje 

84
00:04:01,573 --> 00:04:03,967
poziomy ruch powietrza zwany wiatrem.

85
00:04:04,480 --> 00:04:07,118
Wiatr wieje zawsze z ośrodka o ciśnieniu

86
00:04:07,218 --> 00:04:10,267
wyższym, do ośrodka o ciśnieniu niższym.

87
00:04:10,624 --> 00:04:12,966
Ten konkretny, wiejący w strefie

88
00:04:13,066 --> 00:04:15,133
międzyzwrotnikowej i z racji 

89
00:04:15,233 --> 00:04:17,749
miejsca występowania ciepły i suchy

90
00:04:17,849 --> 00:04:19,511
nazywamy pasatem.

91
00:04:20,863 --> 00:04:23,016
Na skutek ruchu obrotowego Ziemi 

92
00:04:23,116 --> 00:04:24,952
i działającej siły Coriolisa 

93
00:04:25,052 --> 00:04:27,005
o której dowiesz się na fizyce

94
00:04:27,263 --> 00:04:30,383
nie wieje on wprost na północ albo na południe

95
00:04:30,483 --> 00:04:32,979
lecz ulega odchyleniu na zachód.

96
00:04:33,663 --> 00:04:36,301
Jak pamiętasz, kierunek wiatru określa się

97
00:04:36,401 --> 00:04:39,295
na podstawie kierunku świata, z jakiego wieje.

98
00:04:39,807 --> 00:04:42,850
Oznacza to, że na półkuli północnej pasaty

99
00:04:42,950 --> 00:04:45,182
są wiatrami północno-wschodnimi

100
00:04:45,439 --> 00:04:46,658
a na południowej 

101
00:04:46,758 --> 00:04:49,022
wiatrami południowo-wschodnimi.

102
00:04:49,535 --> 00:04:51,583
Wieją nieprzerwanie przez cały rok

103
00:04:52,095 --> 00:04:55,385
stąd określamy je mianem wiatrów stałych.

104
00:04:59,519 --> 00:05:02,332
Pasaty zbiegają się w okolicach równika

105
00:05:02,432 --> 00:05:05,121
w obszarze, który ze względu na swoją 

106
00:05:05,221 --> 00:05:07,323
monotonną i bezwietrzną pogodę

107
00:05:07,423 --> 00:05:09,501
znany jest jako strefa ciszy.

108
00:05:10,271 --> 00:05:13,408
Na zdjęciach satelitarnych widać go w postaci

109
00:05:13,508 --> 00:05:16,290
pasa chmur, które otaczają kulę ziemską.

110
00:05:16,671 --> 00:05:18,699
Na oceanach tego obszaru jak ognia

111
00:05:18,799 --> 00:05:21,038
wystrzegali się kiedyś marynarze.

112
00:05:21,535 --> 00:05:23,823
Brak wiatru mógł zatrzymać żaglowce 

113
00:05:23,923 --> 00:05:26,616
na wiele dni, a czekając na zbawczy powiew 

114
00:05:26,716 --> 00:05:28,824
można było w strefie ciszy umrzeć 

115
00:05:28,924 --> 00:05:30,646
z głodu i pragnienia.

116
00:05:32,031 --> 00:05:35,154
Jak powiedzieliśmy wcześniej, układ baryczny:

117
00:05:35,254 --> 00:05:38,266
niż równikowy i wyże nad zwrotnikami

118
00:05:38,366 --> 00:05:40,696
pojawia się dokładnie w tych miejscach

119
00:05:40,796 --> 00:05:43,648
tylko dwa razy w roku: w dniach równonocy

120
00:05:43,748 --> 00:05:47,901
czyli 21. marca i 23. września.

121
00:05:48,415 --> 00:05:50,406
W innych okresach roku, na skutek 

122
00:05:50,506 --> 00:05:53,278
nachylenia kuli ziemskiej do płaszczyzny orbity

123
00:05:53,535 --> 00:05:55,949
i jej ruchu obiegowego, cały układ 

124
00:05:56,049 --> 00:05:58,624
przesuwa się na północ lub na południe

125
00:05:58,724 --> 00:06:01,982
zależnie od miejsca górowania Słońca w zenicie.

126
00:06:03,263 --> 00:06:06,817
22. czerwca Słońce góruje w zenicie 

127
00:06:06,917 --> 00:06:09,296
nad zwrotnikiem Raka, tam więc padają

128
00:06:09,396 --> 00:06:10,879
deszcze zenitalne. 

129
00:06:10,979 --> 00:06:14,844
22. grudnia - nad zwrotnikiem Koziorożca

130
00:06:14,957 --> 00:06:17,887
przynosząc opady na półkuli południowej.

131
00:06:18,367 --> 00:06:21,448
To między innymi dzięki pasatom, w okolicach

132
00:06:21,548 --> 00:06:24,700
równika nie ma znanych nam w Polsce pór roku.

133
00:06:25,535 --> 00:06:27,574
W klimacie równikowym wilgotnym 

134
00:06:27,674 --> 00:06:30,578
przez cały rok temperatura jest stała i wysoka

135
00:06:30,678 --> 00:06:32,275
a opady równomierne.

136
00:06:32,447 --> 00:06:34,751
W klimacie podrównikowym z kolei

137
00:06:35,007 --> 00:06:37,548
występują tylko dwie pory roku:

138
00:06:37,648 --> 00:06:39,475
sucha i deszczowa.

139
00:06:39,615 --> 00:06:40,855
Ta druga, to okres

140
00:06:40,955 --> 00:06:43,609
 kiedy padają deszcze zenitalne.

141
00:06:48,063 --> 00:06:50,926
Jeśli uważnie oglądasz, na pewno bez problemu

142
00:06:51,026 --> 00:06:54,170
wybierzesz właściwe zakończenia tych zdań:

143
00:06:54,719 --> 00:06:56,194
W dniach równonocy 

144
00:06:56,294 --> 00:06:58,814
deszcze zenitalne padają nad...?

145
00:07:01,887 --> 00:07:03,187
...równikiem.

146
00:07:04,447 --> 00:07:07,934
Na półkuli północnej pasaty są wiatrami...?

147
00:07:11,103 --> 00:07:13,151
...północno-wschodnimi, jasne!

148
00:07:13,407 --> 00:07:17,142
Jeśli Twój wybór jest taki, jak nasz, gratuluję

149
00:07:17,242 --> 00:07:20,574
cyrkulację pasatową masz w małym paluszku.

150
00:07:24,671 --> 00:07:26,735
Wiatr to poziomy ruch powietrza 

151
00:07:26,835 --> 00:07:28,716
z miejsca o ciśnieniu wyższym 

152
00:07:28,816 --> 00:07:30,814
do miejsca o ciśnieniu niższym.

153
00:07:31,327 --> 00:07:33,671
Przykładem takiego ruchu jest pasat

154
00:07:33,771 --> 00:07:36,202
czyli stały wiatr wiejący regularnie 

155
00:07:36,302 --> 00:07:39,262
przez cały rok w strefie międzyzwrotnikowej.

156
00:07:39,775 --> 00:07:42,775
Jest ciepły i suchy.

157
00:07:44,383 --> 00:07:47,160
W zależności od miejsca górowania Słońca

158
00:07:47,260 --> 00:07:49,351
w zenicie, cyrkulacja pasatowa 

159
00:07:49,451 --> 00:07:51,450
zmienia miejsce występowania.

160
00:07:51,551 --> 00:07:53,995
Przesuwa się o kilka stopni szerokości

161
00:07:54,095 --> 00:07:56,670
geograficznej na północ lub na południe.

162
00:07:57,183 --> 00:07:58,739
Wraz z nią przesuwa się 

163
00:07:58,839 --> 00:08:02,864
miejsce występowania deszczy zenitalnych.

164
00:08:04,095 --> 00:08:05,631
Pasaty to wiatry stałe

165
00:08:05,887 --> 00:08:08,859
a pistacja to stałe źródło wiedzy.

166
00:08:08,959 --> 00:08:11,347
Możesz nas odwiedzać, kiedy zechcesz.

167
00:08:11,519 --> 00:08:14,061
Zapraszamy!