1
00:00:00,512 --> 00:00:03,946
Na terenie Peru i Boliwii, w Andach, leży jezioro

2
00:00:04,046 --> 00:00:06,911
o tajemniczo brzmiącej nazwie - Titicaca.

3
00:00:07,424 --> 00:00:09,457
Chętni mogą po nim popływać

4
00:00:09,557 --> 00:00:12,775
ale powinni uważać. To chyba jedyne miejsce

5
00:00:12,875 --> 00:00:15,938
na świecie, gdzie równocześnie można mieć

6
00:00:16,038 --> 00:00:18,793
chorobę morską i chorobę wysokościową

7
00:00:18,893 --> 00:00:22,034
leży bowiem na wysokości ponad 3800 metrów

8
00:00:22,134 --> 00:00:23,550
nad poziomem morza.

9
00:00:24,064 --> 00:00:26,759
Niefrasobliwy turystom przybywającym

10
00:00:26,859 --> 00:00:28,589
bezpośrednio znad oceanu

11
00:00:28,689 --> 00:00:31,231
zwykłe leki na wymioty nie pomogą.

12
00:00:43,008 --> 00:00:46,226
Na zachód od południka 0, otoczone oceanami:

13
00:00:46,326 --> 00:00:48,900
Arktycznym Atlantyckim, Południowym 

14
00:00:49,000 --> 00:00:51,871
i Spokojnym, leżą obszary, których nazwa

15
00:00:51,971 --> 00:00:54,767
pochodzi od imienia włoskiego żeglarza 

16
00:00:54,867 --> 00:00:57,342
i podróżnika, Ameriga Vespucciego.

17
00:00:58,112 --> 00:01:00,101
Badał on ziemie, do których wcześniej 

18
00:01:00,201 --> 00:01:01,439
dotarł Krzysztof Kolumb.

19
00:01:01,952 --> 00:01:03,488
Tak, chodzi o Ameryki.

20
00:01:04,000 --> 00:01:05,924
Ta część świata składa się 

21
00:01:06,024 --> 00:01:07,386
z dwóch kontynentów 

22
00:01:07,486 --> 00:01:09,726
rozdzielonych Kanałem Panamskim:

23
00:01:09,826 --> 00:01:12,701
Ameryki Północnej i Ameryki Południowej.

24
00:01:13,472 --> 00:01:17,036
Zaraz, zaraz, powiesz, Północna, Południowa,...

25
00:01:17,136 --> 00:01:20,316
a przecież jest też Ameryka Środkowa, nie?

26
00:01:20,640 --> 00:01:23,150
No jest. Ta nazwa mogła ci się obić o uszy

27
00:01:23,250 --> 00:01:24,480
na lekcjach historii.

28
00:01:24,736 --> 00:01:27,700
Tak nazywa się hiszpańskojęzyczną część

29
00:01:27,800 --> 00:01:30,327
Ameryki Północnej. Razem z Ameryką

30
00:01:30,427 --> 00:01:32,800
Południową tworzy ona tak zwaną 

31
00:01:32,900 --> 00:01:35,350
Amerykę Łacińską, ale zapamiętaj:

32
00:01:35,450 --> 00:01:37,526
to nie są kontynenty!

33
00:01:42,144 --> 00:01:44,789
Gdy popatrzysz na mapę, od razu dostrzeżesz

34
00:01:44,889 --> 00:01:47,296
że Ameryka Północna ma bardzo rozwiniętą

35
00:01:47,396 --> 00:01:48,697
linię brzegową.

36
00:01:48,800 --> 00:01:50,739
Szczególnie na północy kontynentu 

37
00:01:50,839 --> 00:01:53,138
znajduje się wiele wysp, w tym największa

38
00:01:53,238 --> 00:01:54,943
na świecie wyspa - Grenlandia.

39
00:01:55,712 --> 00:01:59,412
Oprócz niej jest też Ziemia Baffina, Wyspy

40
00:01:59,512 --> 00:02:03,391
Wiktorii, czy wyspy Archipelagu Arktycznego.

41
00:02:03,904 --> 00:02:06,625
Daleko w ocean wychodzą tu półwyspy:

42
00:02:06,796 --> 00:02:11,672
Alaska i Labrador, a głęboko w ląd 

43
00:02:11,809 --> 00:02:13,964
wcina się Zatoka Hudsona.

44
00:02:14,144 --> 00:02:16,718
Także południe kontynentu może się pochwalić

45
00:02:16,818 --> 00:02:21,263
dużymi półwyspami, jak Floryda, czy Jukatan

46
00:02:21,363 --> 00:02:24,064
i zatokami, jak Zatoka Meksykańska

47
00:02:24,164 --> 00:02:26,174
czy Zatoka Kalifornijska.

48
00:02:26,688 --> 00:02:28,112
Znajdziesz tam też wyspy

49
00:02:28,212 --> 00:02:29,759
do których dopłynął Kolumb

50
00:02:30,016 --> 00:02:33,706
tworzące archipelagi Wielkich i Małych Antyli.

51
00:02:34,368 --> 00:02:37,273
Przy tak silnie rozwiniętej linii brzegowej

52
00:02:37,373 --> 00:02:38,922
jaką ma Ameryka Północna

53
00:02:39,022 --> 00:02:41,790
ta południowoamerykańska wypada mizernie.

54
00:02:42,048 --> 00:02:43,996
Jest prosta jak kij.

55
00:02:44,096 --> 00:02:46,656
Tylko na dalekim południu znajdziesz wyspy:

56
00:02:46,912 --> 00:02:49,615
Oddzieloną od kontynentu cieśniną Magellana

57
00:02:49,715 --> 00:02:53,823
Ziemię Ognistą, czy Falklandy - 

58
00:02:54,011 --> 00:02:56,067
- brytyjskie terytorium zależne 

59
00:02:56,167 --> 00:02:58,271
na które chrapkę ma Argentyna.

60
00:03:03,040 --> 00:03:05,428
Patrząc na mapę Ameryk wyraźnie widać

61
00:03:05,528 --> 00:03:07,273
jeszcze jedno - bardzo dużą 

62
00:03:07,373 --> 00:03:09,695
rozciągłość południkową kontynentów.

63
00:03:10,464 --> 00:03:12,256
Może pamiętasz, jak ją się liczy?

64
00:03:12,512 --> 00:03:14,560
Jeśli nie, policzmy razem.

65
00:03:14,816 --> 00:03:17,397
Najdalej wysuniętym na północ punktem

66
00:03:17,497 --> 00:03:20,383
Ameryki Północnej jest Półwysep Murchisona

67
00:03:20,483 --> 00:03:22,495
położony na półkuli północnej

68
00:03:22,752 --> 00:03:27,872
na szerokości geograficznej 71° 58 minut.

69
00:03:28,384 --> 00:03:30,552
Na południu Ameryka Południowa

70
00:03:30,689 --> 00:03:36,063
Przylądkiem Froward sięga 53° 54 minut.

71
00:03:36,576 --> 00:03:38,427
Jak widzisz, te punkty znajdują się 

72
00:03:38,527 --> 00:03:39,903
na dwóch różnych półkulach.

73
00:03:40,416 --> 00:03:42,471
Wartości szerokości geograficznych

74
00:03:42,571 --> 00:03:44,255
musimy więc do siebie dodać.

75
00:03:44,512 --> 00:03:47,163
Liczymy: od Półwyspu Murchisona

76
00:03:47,263 --> 00:03:51,405
do równika jest 71° 58 minut.

77
00:03:51,680 --> 00:03:54,240
Od Przylądka Froward do równika...

78
00:03:55,264 --> 00:03:59,872
Tak, masz rację, 53 stopnie i 54 minuty.

79
00:04:01,152 --> 00:04:03,712
Dodajemy. Najpierw stopnie kątowe.

80
00:04:03,968 --> 00:04:08,320
71 dodać 53 to 124.

81
00:04:08,576 --> 00:04:10,112
Teraz minuty kątowe.

82
00:04:10,368 --> 00:04:14,208
58 dodać 54 to 112.

83
00:04:14,720 --> 00:04:16,142
Ile to stopni?

84
00:04:16,512 --> 00:04:19,839
1 stopień kątowy to 60 minut kątowych

85
00:04:20,095 --> 00:04:24,447
więc 112 minut to jeden stopień i 52 minuty.

86
00:04:24,959 --> 00:04:28,799
Razem 125 stopni 52 minuty.

87
00:04:29,311 --> 00:04:32,873
Niemal od bieguna do bieguna. Wow!

88
00:04:37,247 --> 00:04:38,810
Tak ogromny obszar ma też 

89
00:04:38,910 --> 00:04:41,342
zróżnicowane ukształtowanie powierzchni.

90
00:04:41,599 --> 00:04:43,725
Jego cechą charakterystyczną jest 

91
00:04:43,825 --> 00:04:46,207
południkowy układ pasów rzeźby terenu.

92
00:04:46,490 --> 00:04:47,725
To wynik procesów 

93
00:04:47,825 --> 00:04:49,535
zachodzących we wnętrzu Ziemi.

94
00:04:49,791 --> 00:04:52,401
Zachodnie wybrzeża Ameryk to krawędzie

95
00:04:52,501 --> 00:04:54,571
wielkich płyt kontynentalnych: 

96
00:04:54,671 --> 00:04:56,111
północnoamerykańskiej 

97
00:04:56,211 --> 00:04:57,981
i południowoamerykańskiej.

98
00:04:58,751 --> 00:05:01,311
To tu sięga Pacyficzny Pierścień Ognia

99
00:05:01,567 --> 00:05:04,073
o którym uczono Cię na lekcjach geografii

100
00:05:04,173 --> 00:05:06,430
przy okazji innego kontynentu - Azji.

101
00:05:06,943 --> 00:05:09,688
Częstymi zjawiskami są tam trzęsienia ziemi

102
00:05:09,788 --> 00:05:11,551
 i wybuchy wulkanów.

103
00:05:11,807 --> 00:05:13,705
Na zachodzie obu kontynentów 

104
00:05:13,805 --> 00:05:16,033
rozciągają się więc młode geologicznie

105
00:05:16,133 --> 00:05:17,339
góry fałdowe.

106
00:05:17,439 --> 00:05:19,999
W Ameryce Północnej są to Kordyliery

107
00:05:20,255 --> 00:05:23,071
z najwyższym szczytem kontynentu - Denali

108
00:05:23,839 --> 00:05:25,500
w Ameryce Południowej zaś 

109
00:05:25,600 --> 00:05:28,446
najdłuższy na świecie łańcuch górski - Andy.

110
00:05:28,959 --> 00:05:32,319
Jego najwyższy szczyt to Aconcagua.

111
00:05:33,311 --> 00:05:35,033
Wysokości bezwzględne terenu 

112
00:05:35,133 --> 00:05:37,406
stopniowo maleją w kierunku wschodnim.

113
00:05:37,663 --> 00:05:40,954
W Ameryce Północnej z Kordylierami sąsiadują

114
00:05:41,054 --> 00:05:43,839
niższe Góry Skaliste, które następnie 

115
00:05:43,939 --> 00:05:45,965
przechodzą w wyżynny obszar 

116
00:05:46,065 --> 00:05:49,078
Wielkich Równin, a następnie niziny takie

117
00:05:49,178 --> 00:05:52,039
jak Nizina Hudsońska, Niziny Wewnętrzne

118
00:05:52,139 --> 00:05:54,045
 i Nizina Zatokowa.

119
00:05:55,071 --> 00:05:58,050
W Ameryce Południowej Andy sąsiadują

120
00:05:58,150 --> 00:06:00,827
z Niziną Orinoko, Niziną Amazonki

121
00:06:00,927 --> 00:06:02,391
i Niziną La Platy.

122
00:06:03,007 --> 00:06:05,275
Wschodnie wybrzeża obu kontynentów

123
00:06:05,375 --> 00:06:07,165
to pas wyżyn i starych gór.

124
00:06:07,359 --> 00:06:09,524
W Ameryce Północnej są to:

125
00:06:09,624 --> 00:06:12,165
Wyżyna Labradorska i Appalachy 

126
00:06:12,265 --> 00:06:14,209
a w Ameryce Południowej 

127
00:06:14,309 --> 00:06:17,411
Wyżyna Gujańska i Wyżyna Brazylijska.

128
00:06:20,927 --> 00:06:23,457
Ze względu na dużą rozciągłość południkową

129
00:06:23,557 --> 00:06:25,238
na obszarze Ameryk występują 

130
00:06:25,338 --> 00:06:27,677
wszystkie strefy klimatyczne.

131
00:06:28,095 --> 00:06:29,987
Wszystkie, czyli jakie?

132
00:06:30,143 --> 00:06:32,638
Spróbuj je wymienić patrząc na planszę.

133
00:06:36,031 --> 00:06:38,591
To strefy klimatów okołobiegunowych

134
00:06:39,103 --> 00:06:42,419
umiarkowanych, podzwrotnikowych

135
00:06:42,519 --> 00:06:46,564
zwrotnikowych i równikowych. Super!

136
00:06:47,039 --> 00:06:49,631
Równoleżnikowy układ stref klimatycznych

137
00:06:49,731 --> 00:06:51,679
jest jednak modyfikowany przez 

138
00:06:51,779 --> 00:06:54,321
ukształtowanie powierzchni, odległość od

139
00:06:54,421 --> 00:06:57,426
wielkich zbiorników wodnych i prądy morskie.

140
00:06:58,303 --> 00:07:00,650
Kordyliery i Andy stanowią barierę

141
00:07:00,750 --> 00:07:03,681
dla wilgotnych mas powietrza, napływających

142
00:07:03,781 --> 00:07:06,642
znad Oceanu Spokojnego, dlatego jego wpływ

143
00:07:06,742 --> 00:07:08,827
ogranicza się do wąskiego pasa 

144
00:07:08,927 --> 00:07:10,942
zachodnich wybrzeży kontynentu

145
00:07:11,042 --> 00:07:13,973
a dalej na wschód klimat jest kontynentalny

146
00:07:14,073 --> 00:07:15,252
a więc suchy.

147
00:07:15,711 --> 00:07:17,614
Położone na wschodzie Appalachy

148
00:07:17,714 --> 00:07:20,008
i tereny wyżynne, w znacznie mniejszym

149
00:07:20,108 --> 00:07:21,772
stopniu utrudniają wędrówkę 

150
00:07:21,872 --> 00:07:23,901
wilgotnych mas powietrza nad ląd.

151
00:07:24,415 --> 00:07:27,154
Stąd oddziaływanie Oceanu Atlantyckiego

152
00:07:27,254 --> 00:07:29,278
sięga dużo dalej w głąb lądu.

153
00:07:29,791 --> 00:07:32,625
Dzięki temu,że góry i wyżyny na zachodnim

154
00:07:32,725 --> 00:07:35,791
i na wschodnim skraju kontynentu układają się

155
00:07:35,891 --> 00:07:39,027
południkowo, a między nimi znajdują się niziny

156
00:07:39,127 --> 00:07:41,278
i równiny, tworząc jakby korytko

157
00:07:41,378 --> 00:07:43,740
w Ameryce Północnej chłodne i suche

158
00:07:43,840 --> 00:07:46,695
powietrze arktyczne oraz ciepłe i wilgotne

159
00:07:46,795 --> 00:07:49,298
powietrze zwrotnikowe, mogą swobodnie

160
00:07:49,398 --> 00:07:51,901
przemieszczać się na duże odległości 

161
00:07:52,001 --> 00:07:54,256
w kierunku północ-południe.

162
00:07:54,529 --> 00:07:57,513
To przyczynia się do dużej zmienności pogody

163
00:07:57,613 --> 00:07:59,306
i powstawania nietypowych 

164
00:07:59,406 --> 00:08:01,149
zjawisk meteorologicznych.

165
00:08:01,535 --> 00:08:04,079
Zdarzają się na przykład burze śnieżne

166
00:08:04,179 --> 00:08:05,630
nad Zatoką Meksykańską.

167
00:08:06,143 --> 00:08:09,215
W strefie klimatu zwrotnikowego! Wow!

168
00:08:09,727 --> 00:08:11,264
O innych niebezpiecznych 

169
00:08:11,364 --> 00:08:13,867
zjawiskach pogodowych szerzej opowiemy Ci

170
00:08:13,967 --> 00:08:15,758
w innym filmie tej playlisty.

171
00:08:18,687 --> 00:08:21,494
W kształtowaniu klimatu Ameryk istotną rolę

172
00:08:21,594 --> 00:08:23,405
odgrywają też prądy morskie.

173
00:08:23,807 --> 00:08:26,401
Ich wpływ na klimat szerzej wyjaśniamy

174
00:08:26,501 --> 00:08:29,444
w filmie o środowisku przyrodniczym Afryki.

175
00:08:29,695 --> 00:08:31,788
Tu przypomnijmy tylko, że te zimne

176
00:08:31,888 --> 00:08:33,868
przyczyniają się do zmniejszania 

177
00:08:33,968 --> 00:08:36,074
rocznej sumy opadów atmosferycznych

178
00:08:36,174 --> 00:08:38,141
co sprzyja tworzeniu się pustyń.

179
00:08:38,399 --> 00:08:40,609
W ten sposób na zachodnim wybrzeżu

180
00:08:40,709 --> 00:08:43,518
Ameryki Południowej, w sąsiedztwie Pacyfiku

181
00:08:43,775 --> 00:08:45,567
powstała pustynia Atacama

182
00:08:46,079 --> 00:08:48,383
jedno z najsuchszych miejsc na Ziemi.

183
00:08:48,895 --> 00:08:51,133
Wschodnie wybrzeża Ameryk są z kolei

184
00:08:51,233 --> 00:08:53,675
w większości pod wpływem ciepłych prądów

185
00:08:53,775 --> 00:08:56,027
morskich, które podnoszą temperaturę 

186
00:08:56,127 --> 00:08:58,365
powietrza i zwiększają ilość opadów.

187
00:09:01,951 --> 00:09:04,263
Ukształtowanie powierzchni i klimat 

188
00:09:04,363 --> 00:09:06,412
wpływają na sieć rzeczną Ameryki.

189
00:09:06,559 --> 00:09:08,646
Główny dział wodny przebiega 

190
00:09:08,746 --> 00:09:11,422
wzdłuż grzbietów Kordylierów i Andów.

191
00:09:11,935 --> 00:09:14,573
Oddziela on wąskie, zachodnie wybrzeża

192
00:09:14,673 --> 00:09:17,311
należące do zlewiska Oceanu Spokojnego

193
00:09:17,567 --> 00:09:20,792
od rozległych terenów, z których rzeki

194
00:09:20,892 --> 00:09:24,239
w tym te największe: Missisipi, Missouri

195
00:09:24,339 --> 00:09:26,652
Amazonka, odprowadzają wody 

196
00:09:26,752 --> 00:09:28,770
do Oceanu Atlantyckiego.

197
00:09:32,671 --> 00:09:35,473
Amerykę Północną od Ameryki Południowej

198
00:09:35,573 --> 00:09:37,278
oddziela Kanał Panamski.

199
00:09:37,535 --> 00:09:39,678
Dzięki dużej rozciągłości południkowej

200
00:09:39,778 --> 00:09:41,236
te kontynenty znajdują się 

201
00:09:41,336 --> 00:09:43,911
we wszystkich strefach klimatycznych.

202
00:09:44,191 --> 00:09:46,641
Charakterystyczną cechą ukształtowania

203
00:09:46,741 --> 00:09:49,338
powierzchni Ameryk jest południkowy układ

204
00:09:49,438 --> 00:09:52,035
pasów rzeźby terenu, który przyczynia się

205
00:09:52,135 --> 00:09:54,469
do swobodnego przepływu mas powietrza

206
00:09:54,569 --> 00:09:56,295
w kierunku północ-południe.

207
00:10:00,319 --> 00:10:01,656
Ameryka rozciąga się 

208
00:10:01,756 --> 00:10:03,704
przez wiele stref klimatycznych

209
00:10:03,804 --> 00:10:06,462
a pistacja - przez wiele obszarów wiedzy.

210
00:10:06,975 --> 00:10:08,699
Warto poznać je wszystkie

211
00:10:08,799 --> 00:10:13,181
odwiedzając portal pistacja.tv