1 00:00:00,768 --> 00:00:02,715 Naukowcy długo zastanawiali się 2 00:00:02,815 --> 00:00:04,390 czy na kierunek wirowania 3 00:00:04,490 --> 00:00:06,774 spływającej do odpływu wody wpływa to 4 00:00:06,874 --> 00:00:08,964 czy zlew jest na półkuli północnej 5 00:00:09,064 --> 00:00:10,778 czy na południowej. 6 00:00:11,008 --> 00:00:12,366 Na wodę wpływu to nie ma 7 00:00:12,466 --> 00:00:14,590 ale na powietrze - tak. 8 00:00:14,848 --> 00:00:17,178 Niszczycielskie cyklony tropikalne 9 00:00:17,278 --> 00:00:19,698 na półkuli południowej zawsze wirują 10 00:00:19,798 --> 00:00:22,008 zgodnie z ruchem wskazówek zegara 11 00:00:22,108 --> 00:00:23,808 a na naszej - przeciwnie. 12 00:00:24,320 --> 00:00:26,560 W tej lekcji poznasz inne sekrety 13 00:00:26,660 --> 00:00:29,440 mniejszych i większych wirów powietrznych. 14 00:00:40,960 --> 00:00:44,827 Tornado, trąba powietrzna, cyklon tropikalny 15 00:00:44,927 --> 00:00:47,103 huragan, tajfun, orkan... 16 00:00:47,616 --> 00:00:48,919 Na pewno zdarzyło Ci się 17 00:00:49,019 --> 00:00:50,902 słyszeć te nazwy w mediach. 18 00:00:51,200 --> 00:00:53,006 Pojawiają się coraz częściej 19 00:00:53,106 --> 00:00:54,961 z powodu zmian klimatu. 20 00:00:55,296 --> 00:00:58,255 Wszystkie łączy jedno: to niszczycielskie wiry 21 00:00:58,355 --> 00:01:01,183 atmosferyczne, występujące również w Polsce. 22 00:01:01,952 --> 00:01:04,417 Największymi wirami atmosferycznymi 23 00:01:04,517 --> 00:01:06,047 są cyklony tropikalne. 24 00:01:06,304 --> 00:01:07,840 Dlaczego tropikalne? 25 00:01:08,352 --> 00:01:10,098 Ponieważ rodzą się nad oceanami 26 00:01:10,198 --> 00:01:11,423 w strefie tropikalnej. 27 00:01:11,936 --> 00:01:15,065 Między zwrotnikami Raka i Koziorożca. 28 00:01:15,520 --> 00:01:18,621 W tej strefie słońce najsilniej ogrzewa wodę 29 00:01:18,721 --> 00:01:21,893 i tym samym znajdujące się nad nią powietrze. 30 00:01:22,688 --> 00:01:24,736 Wiesz może z lekcji fizyki 31 00:01:24,992 --> 00:01:26,784 że cieplejsze powietrze unosi się. 32 00:01:28,064 --> 00:01:31,648 Jeśli różnica temperatur jest wystarczająco duża 33 00:01:31,904 --> 00:01:34,720 to powietrze takie unosi się na tyle gwałtownie 34 00:01:34,976 --> 00:01:38,071 że zaczyna wirować jak szybko spływająca 35 00:01:38,171 --> 00:01:41,059 woda w umywalce i zasysa jak odkurzacz 36 00:01:41,159 --> 00:01:43,811 powietrze z coraz większego obszaru 37 00:01:43,911 --> 00:01:47,482 unosząc lekko nawet powierzchnię oceanu. 38 00:01:48,032 --> 00:01:49,692 Powstaje ośrodek niżowy 39 00:01:49,792 --> 00:01:52,399 otoczony ciężkimi od deszczu chmurami 40 00:01:52,499 --> 00:01:54,943 i cały układ zaczyna się przesuwać. 41 00:01:55,712 --> 00:01:58,272 Jeśli po drodze nadal natrafia na ciepłą wodę 42 00:01:58,528 --> 00:02:00,579 rośnie w siłę, powiększa się 43 00:02:00,679 --> 00:02:02,950 i wiruje coraz szybciej. 44 00:02:03,648 --> 00:02:06,167 W centrum tworzy się pusta, bezchmurna 45 00:02:06,267 --> 00:02:08,804 spokojna przestrzeń zwana okiem cyklonu 46 00:02:08,904 --> 00:02:10,697 którą otacza niszczycielska 47 00:02:10,797 --> 00:02:12,369 ściana wiatru i deszczu. 48 00:02:13,120 --> 00:02:15,264 Cyklon zaczyna słabnąć dopiero 49 00:02:15,364 --> 00:02:18,116 gdy przesunie się nad chłodniejszą wodę 50 00:02:18,216 --> 00:02:19,775 lub nad obszar lądowy. 51 00:02:20,800 --> 00:02:23,117 Cyklony tropikalne mogą być po prostu 52 00:02:23,217 --> 00:02:25,292 nazywane cyklonami, jeśli powstają 53 00:02:25,392 --> 00:02:27,140 na Oceanie Indyjskim. 54 00:02:27,456 --> 00:02:28,989 W innych rejonach świata 55 00:02:29,089 --> 00:02:30,622 mają swoje własne nazwy. 56 00:02:31,040 --> 00:02:33,856 W azjatyckiej części Pacyfiku: tajfun. 57 00:02:34,880 --> 00:02:36,416 Przy Australii – willy-willy. 58 00:02:36,672 --> 00:02:39,077 Te powstające na wodach oblewających 59 00:02:39,177 --> 00:02:41,922 Amerykę Północną, nazywane są huraganami. 60 00:02:42,304 --> 00:02:44,280 To właśnie one najczęściej 61 00:02:44,380 --> 00:02:46,462 nawiedzają Stany Zjednoczone 62 00:02:46,562 --> 00:02:49,579 szczególnie okolice Zatoki Meksykańskiej 63 00:02:49,679 --> 00:02:51,839 Meksyk oraz leżące w basenie 64 00:02:51,939 --> 00:02:55,112 Morza Karaibskiego Kubę, Haiti, Dominikanę 65 00:02:55,212 --> 00:02:57,032 Jamajkę oraz inne wyspy. 66 00:02:57,920 --> 00:03:00,128 W największych cyklach tropikalnych 67 00:03:00,228 --> 00:03:03,290 prędkość i siła wiatru jest tak wielka, że porywa 68 00:03:03,390 --> 00:03:06,003 auta, drzewa, a nawet całe budynki. 69 00:03:06,368 --> 00:03:08,446 Częstym zjawiskiem towarzyszącym 70 00:03:08,546 --> 00:03:10,308 jest ogromna fala powodziowa 71 00:03:10,408 --> 00:03:13,351 która może mieć nawet kilka metrów wysokości. 72 00:03:13,792 --> 00:03:15,790 Uderzając w tereny nadmorskie 73 00:03:15,890 --> 00:03:18,641 wywołuje powodzie i podtopienia, dodatkowo 74 00:03:18,741 --> 00:03:20,958 potęgowane przez intensywne opady. 75 00:03:21,728 --> 00:03:24,349 Cyklony powodują wiele ofiar w ludziach 76 00:03:24,449 --> 00:03:26,591 oraz olbrzymie szkody materialne 77 00:03:26,848 --> 00:03:29,013 ponieważ często uderzają w tereny 78 00:03:29,113 --> 00:03:30,943 o dużej gęstości zaludnienia 79 00:03:31,200 --> 00:03:33,248 i rozwiniętej infrastrukturze. 80 00:03:34,272 --> 00:03:36,597 Szczęście w nieszczęściu że przemieszczają się 81 00:03:36,697 --> 00:03:38,558 ze stosunkowo niedużą prędkością 82 00:03:38,658 --> 00:03:41,026 do 40 kilometrów na godzinę. 83 00:03:41,440 --> 00:03:43,680 To pozwala zawczasu ostrzec ludność 84 00:03:43,780 --> 00:03:45,316 i zorganizować ewakuację 85 00:03:45,416 --> 00:03:47,525 z najbardziej zagrożonych miejsc. 86 00:03:48,096 --> 00:03:50,572 Aby określić siłę cyklonów, opracowano 87 00:03:50,672 --> 00:03:53,215 pięciostopniową skalę Saffira-Simpsona. 88 00:03:53,728 --> 00:03:56,800 Uwzględnia ona między innymi prędkość wiatru 89 00:03:57,056 --> 00:03:58,592 wysokość fali powodziowej 90 00:03:58,848 --> 00:04:00,640 czy potencjalne zniszczenia. 91 00:04:01,408 --> 00:04:04,827 Za najbardziej niszczycielski do tej pory cyklon 92 00:04:04,927 --> 00:04:07,551 uważa się huragan Katrina z 2005 roku 93 00:04:08,064 --> 00:04:11,229 który utworzył się na środkowym Atlantyku 94 00:04:11,329 --> 00:04:14,209 a na morzu Karaibskim przybrał na sile 95 00:04:14,309 --> 00:04:16,062 uzyskując kategorię piątą. 96 00:04:16,512 --> 00:04:19,080 Gdy dotarł do brzegów Stanów Zjednoczonych 97 00:04:19,180 --> 00:04:21,617 mimo zarządzonej przymusowej ewakuacji 98 00:04:21,717 --> 00:04:25,126 spowodował śmierć ponad 1800 osób 99 00:04:25,226 --> 00:04:28,292 i straty sięgające 100 miliardów dolarów. 100 00:04:28,543 --> 00:04:31,908 Towarzysząca mu fala powodziowa uderzyła 101 00:04:32,008 --> 00:04:34,213 między innymi w Nowy Orlean 102 00:04:34,313 --> 00:04:36,055 zalewając 80% miasta. 103 00:04:36,479 --> 00:04:39,118 Do dziś ludzie mieszkający w tych rejonach 104 00:04:39,218 --> 00:04:41,280 borykają się ze skutkami żywiołu. 105 00:04:45,183 --> 00:04:47,499 W innym filmie tej playlisty mówiliśmy 106 00:04:47,599 --> 00:04:49,616 że rzeźba terenu Ameryki Północnej 107 00:04:49,716 --> 00:04:52,094 ma charakterystyczny południkowy układ. 108 00:04:52,607 --> 00:04:54,885 Utrudnia to napływ mas powietrza 109 00:04:54,985 --> 00:04:57,707 znad oceanów: Spokojnego i Atlantyckiego 110 00:04:57,807 --> 00:05:00,388 za to umożliwia jego swobodną wędrówkę 111 00:05:00,488 --> 00:05:03,613 z północy na południe kontynentu i odwrotnie. 112 00:05:03,871 --> 00:05:06,728 W Ameryce Północnej zarówno chłodne i suche 113 00:05:06,828 --> 00:05:09,499 powietrze arktyczne znad północnej części 114 00:05:09,599 --> 00:05:12,744 Gór Skalistych, jak i gorące, wilgotne powietrze 115 00:05:12,844 --> 00:05:15,245 zwrotnikowe znad Zatoki Meksykańskiej 116 00:05:15,345 --> 00:05:17,408 mogą swobodnie przemieszczać się 117 00:05:17,508 --> 00:05:18,742 na duże odległości. 118 00:05:19,231 --> 00:05:21,474 Kiedy te dwie, skrajnie odmienne 119 00:05:21,574 --> 00:05:23,982 masy powietrza zderzają się ze sobą 120 00:05:24,082 --> 00:05:25,630 często powstaje tornado 121 00:05:25,730 --> 00:05:28,440 czyli ekstremalna trąba powietrzna. 122 00:05:28,959 --> 00:05:32,022 To nic innego, jak gwałtownie wirująca kolumna 123 00:05:32,122 --> 00:05:34,846 powietrza, wyglądem przypominająca lejek. 124 00:05:35,615 --> 00:05:37,591 Łączy się on z chmurą burzową 125 00:05:37,691 --> 00:05:40,478 w której zachodzą wyładowania elektryczne. 126 00:05:41,247 --> 00:05:44,416 Dolna część dotyka ziemi, zabierając ze sobą to 127 00:05:44,516 --> 00:05:46,110 co się na niej znajduje. 128 00:05:46,623 --> 00:05:48,958 Duża różnica ciśnień między środkiem 129 00:05:49,058 --> 00:05:50,548 a skrajem wiru powoduje 130 00:05:50,648 --> 00:05:52,254 powstanie silnego wiatru. 131 00:05:52,767 --> 00:05:54,851 Prędkość wiatru w leju tornada 132 00:05:54,951 --> 00:05:58,485 może przekraczać nawet 400 km/h. 133 00:05:58,911 --> 00:06:01,178 Najwięcej takich zjawisk tworzy się 134 00:06:01,278 --> 00:06:03,827 w centralnej części Stanów Zjednoczonych 135 00:06:03,927 --> 00:06:05,930 w pasie nazywanym Aleją Tornad. 136 00:06:06,335 --> 00:06:09,527 Ten szeroki na 650 km pas rozciąga się 137 00:06:09,627 --> 00:06:11,489 od Teksasu na południu 138 00:06:11,589 --> 00:06:14,525 aż po Dakotę Południową na północy. 139 00:06:18,367 --> 00:06:19,637 Tornada to lokalne 140 00:06:19,737 --> 00:06:22,180 ale niezwykle intensywne zjawiska. 141 00:06:22,463 --> 00:06:25,023 Mogą trwać ledwie kilkanaście sekund 142 00:06:25,279 --> 00:06:27,688 ale w tym czasie są w stanie przemieścić się 143 00:06:27,788 --> 00:06:30,395 na odległość do kilkudziesięciu kilometrów. 144 00:06:30,911 --> 00:06:33,988 Najwięcej tornad powstaje od marca do lipca. 145 00:06:34,239 --> 00:06:36,031 Ich intensywność oceniana jest 146 00:06:36,287 --> 00:06:38,486 w sześciostopniowej skali Fujity. 147 00:06:39,103 --> 00:06:41,438 W zależności od siły, tornada mogą 148 00:06:41,538 --> 00:06:43,823 łamać gałęzie, wyrywać całe drzewa 149 00:06:43,923 --> 00:06:46,489 z korzeniami, uszkadzać i zrywać dachy 150 00:06:46,589 --> 00:06:48,573 lub zrównać budynek z ziemią. 151 00:06:49,343 --> 00:06:51,319 Najsilniejsze są zdolne przenosić 152 00:06:51,419 --> 00:06:53,694 duże przedmioty, na przykład samochody. 153 00:06:54,463 --> 00:06:57,771 W najwyższej kategorii tornad - EF5 154 00:06:57,871 --> 00:07:01,036 prędkość wiatru przekracza 320 km/h 155 00:07:01,136 --> 00:07:03,461 a potencjalne zniszczenia 156 00:07:03,561 --> 00:07:05,899 mogą być gigantyczne. 157 00:07:06,495 --> 00:07:09,266 To dlatego w wielu amerykańskich miastach 158 00:07:09,366 --> 00:07:11,881 buduje się specjalne piwnice i schrony 159 00:07:11,981 --> 00:07:13,395 które mają za zadanie 160 00:07:13,495 --> 00:07:15,784 ochronić ludność w czasie żywiołu. 161 00:07:19,807 --> 00:07:21,991 Cyklon tropikalny to gigantyczny 162 00:07:22,091 --> 00:07:23,646 wirujący układ burzowy. 163 00:07:23,903 --> 00:07:26,454 Powstaje w strefie międzyzwrotnikowej 164 00:07:26,554 --> 00:07:27,729 nad oceanem. 165 00:07:27,999 --> 00:07:29,807 Gdy uderza w ląd, wywołuje 166 00:07:29,907 --> 00:07:33,042 katastrofalne zniszczenia, zwłaszcza że często 167 00:07:33,142 --> 00:07:35,038 towarzyszą mu fale powodziowe 168 00:07:35,138 --> 00:07:36,602 i silne opady deszczu. 169 00:07:36,703 --> 00:07:39,775 Tornado, czyli ogromna trąba powietrzna 170 00:07:40,031 --> 00:07:42,335 to o wiele bardziej lokalne zjawisko. 171 00:07:42,591 --> 00:07:45,033 Wirująca kolumna powietrza powstająca 172 00:07:45,133 --> 00:07:47,054 nad lądem na skutek zderzenia 173 00:07:47,154 --> 00:07:49,245 dwóch różnych mas powietrza. 174 00:07:49,503 --> 00:07:52,725 Najwięcej tornad powstaje w centralnej części 175 00:07:52,825 --> 00:07:54,179 Stanów Zjednoczonych 176 00:07:54,279 --> 00:07:56,046 w tak zwanej Alei Tornad. 177 00:07:59,743 --> 00:08:01,279 Pistacja jest jak tornado. 178 00:08:01,535 --> 00:08:03,583 Też ma wielką siłę i wciąga. 179 00:08:03,839 --> 00:08:05,366 Nie obawiaj się jednak 180 00:08:05,466 --> 00:08:07,678 i daj się wciągnąć na pistacja.tv 181 00:08:08,191 --> 00:08:11,145 Skutki są wyłącznie pozytywne.