1
00:00:00,512 --> 00:00:03,551
Odległy ląd nazywany w języku angielskim

2
00:00:03,651 --> 00:00:06,872
"Down Under", czyli "na dole", "pod spodem"

3
00:00:06,972 --> 00:00:09,835
to obszar jedyny w swoim rodzaju.

4
00:00:09,984 --> 00:00:13,708
Kontynent, gdzie wszystko jest na opak? Nie!

5
00:00:13,824 --> 00:00:16,128
Ludzie nie chodzą tutaj do góry nogami

6
00:00:16,384 --> 00:00:18,603
ale kiedy u nas panuje zima 

7
00:00:18,703 --> 00:00:21,247
tutaj praży upalne letnie słońce

8
00:00:21,760 --> 00:00:24,590
a kiedy Ty idziesz do szkoły, tutaj uczniowie

9
00:00:24,690 --> 00:00:26,802
już wracają z niej do domu.

10
00:00:27,136 --> 00:00:28,346
Na tym kontynencie

11
00:00:28,446 --> 00:00:30,586
który jest jednocześnie państwem

12
00:00:30,686 --> 00:00:33,386
wszyscy ludzie patrzą na świat inaczej. 

13
00:00:33,486 --> 00:00:37,216
Zobaczmy, czemu jest taki niesamowity.

14
00:00:48,640 --> 00:00:51,462
Australia, bo o niej mowa, to najmniejszy 

15
00:00:51,562 --> 00:00:54,471
spośród siedmiu kontynentów Ziemi, w całości

16
00:00:54,571 --> 00:00:58,021
położony na półkuli południowej i wschodniej.

17
00:00:58,368 --> 00:01:02,023
Przez jej środek przebiega Zwrotnik Koziorożca.

18
00:01:02,464 --> 00:01:05,029
Bardzo często mówi się, że Australia 

19
00:01:05,129 --> 00:01:08,351
leży na antypodach, czyli po przeciwnej stronie

20
00:01:08,451 --> 00:01:10,239
kuli ziemskiej niż Europa.

21
00:01:10,656 --> 00:01:13,276
Na południu i zachodzie oblewają ją

22
00:01:13,376 --> 00:01:16,099
wody Oceanu Indyjskiego, a na północy

23
00:01:16,199 --> 00:01:18,991
i wschodzie - Oceanu Spokojnego.

24
00:01:19,360 --> 00:01:22,434
Chcąc przedostać się do Azji, musielibyśmy

25
00:01:22,534 --> 00:01:25,037
pokonać szereg mórz międzywyspowych

26
00:01:25,137 --> 00:01:28,062
między innymi morze Timor i morze Bonda.

27
00:01:28,576 --> 00:01:31,904
Linia brzegowa Australii jest słabo rozwinięta.

28
00:01:32,160 --> 00:01:34,208
Otacza ją tylko kilka wysp

29
00:01:34,464 --> 00:01:36,768
z których największą jest Tasmania

30
00:01:37,024 --> 00:01:40,468
oddzielona od kontynentu cieśniną Bassa.

31
00:01:40,864 --> 00:01:43,182
Na północy kontynentu znajdziemy

32
00:01:43,282 --> 00:01:46,364
zatokę Karpentaria, a po przeciwnej stronie

33
00:01:46,464 --> 00:01:48,412
Wielką Zatokę Australijską.

34
00:01:48,800 --> 00:01:51,073
Mimo że dużą część kontynentu 

35
00:01:51,173 --> 00:01:53,861
zajmuje Wyżyna Zachodnioaustralijska

36
00:01:53,961 --> 00:01:55,936
a wschodnie wybrzeże zdominowane jest

37
00:01:56,054 --> 00:01:58,262
przez Wielkie Góry Wododziałowe

38
00:01:58,362 --> 00:02:00,352
średnia wysokość Australii 

39
00:02:00,452 --> 00:02:04,142
to tylko 292 m nad poziomem morza.

40
00:02:04,416 --> 00:02:10,040
Najwyższym, liczącym 2228 m n.p.m. 

41
00:02:10,140 --> 00:02:13,328
szczytem kontynentu jest Góra Kościuszki

42
00:02:13,428 --> 00:02:16,103
odkryta przez polskiego podróżnika

43
00:02:16,203 --> 00:02:18,641
Pawła Edmunda Strzeleckiego.

44
00:02:22,592 --> 00:02:25,715
Na większości obszaru Australii występują

45
00:02:25,815 --> 00:02:29,247
gorące, równikowe i zwrotnikowe typy klimatu.

46
00:02:29,760 --> 00:02:31,629
Kontynent leży na podobnej 

47
00:02:31,729 --> 00:02:34,238
szerokości geograficznej, co Sahara.

48
00:02:34,624 --> 00:02:36,892
Klimat nie jest jednak jednolity 

49
00:02:36,992 --> 00:02:38,417
na całym kontynencie.

50
00:02:38,976 --> 00:02:41,749
Wpływ na niego ma ukształtowanie terenu

51
00:02:41,849 --> 00:02:44,210
prądy morskie opływające wybrzeża 

52
00:02:44,310 --> 00:02:46,142
oraz cyrkulacja monsunowa.

53
00:02:46,656 --> 00:02:49,934
Od północnego wschodu Australię obmywają

54
00:02:50,034 --> 00:02:53,429
dwa ciepłe prądy: Prąd Południoworównikowy

55
00:02:53,529 --> 00:02:55,892
i Prąd Wschodnioaustralijski.

56
00:02:56,128 --> 00:02:58,272
Zwiększają one wilgotność powietrza

57
00:02:58,372 --> 00:02:59,356
w tym rejonie.

58
00:02:59,456 --> 00:03:01,688
Dodatkowo, na północy kontynentu

59
00:03:01,788 --> 00:03:04,968
w okresie letnim, czyli na półkuli południowej

60
00:03:05,068 --> 00:03:07,606
od listopada do kwietnia wieje monsun

61
00:03:07,706 --> 00:03:09,991
zwiększając ilość opadów.

62
00:03:10,208 --> 00:03:12,441
Opady te jednak występują tylko 

63
00:03:12,541 --> 00:03:15,509
na wybrzeżach, ponieważ przepływ wilgotnego

64
00:03:15,609 --> 00:03:18,506
powietrza w głąb lądu blokowany jest przez

65
00:03:18,606 --> 00:03:21,124
łańcuch Wielkich Gór Wododziałowych.

66
00:03:21,728 --> 00:03:23,112
Inaczej sytuacja wygląda 

67
00:03:23,212 --> 00:03:25,376
po zachodniej stronie kontynentu.

68
00:03:25,568 --> 00:03:26,935
Tu wybrzeża opływa zimny

69
00:03:27,035 --> 00:03:29,391
 Prąd Zachodnioaustralijski.

70
00:03:29,664 --> 00:03:32,686
Sprawia on, że powietrze jest stosunkowo suche 

71
00:03:32,786 --> 00:03:35,808
co skutkuje małą ilością opadów w tym rejonie.

72
00:03:36,576 --> 00:03:38,707
To suche powietrze nie napotyka 

73
00:03:38,807 --> 00:03:41,433
z tej strony Australii żadnych przeszkód

74
00:03:41,533 --> 00:03:44,550
terenowych, więc wnika swobodnie w głąb lądu.

75
00:03:44,768 --> 00:03:47,500
Gorący klimat zwrotnikowy i brak opadów

76
00:03:47,600 --> 00:03:50,924
to gotowa recepta na...? Pustynie! I nie inaczej

77
00:03:51,024 --> 00:03:54,068
wygląda centralna część kontynentu.

78
00:03:54,240 --> 00:03:57,384
Powstały tu: Wielka Pustynia Piaszczysta

79
00:03:57,484 --> 00:04:01,187
Pustynia Gibsona, czy Wielka Pustynia Wiktorii.

80
00:04:01,408 --> 00:04:02,831
A na północ od nich 

81
00:04:02,931 --> 00:04:05,114
w klimacie podrównikowym suchym

82
00:04:05,214 --> 00:04:07,262
rozwinęła się formacja roślinna

83
00:04:07,362 --> 00:04:09,360
obfitująca w kolczaste zarośla 

84
00:04:09,460 --> 00:04:12,830
z przewagą eukaliptusów i akacji.

85
00:04:13,184 --> 00:04:15,002
To tak zwany shrub/scrub.

86
00:04:15,488 --> 00:04:18,684
Południe Australii to klimat podzwrotnikowy

87
00:04:18,784 --> 00:04:22,081
wilgotny i wiecznie zielona formacja roślinna

88
00:04:22,181 --> 00:04:25,100
przypominająca tę, którą możesz spotkać 

89
00:04:25,200 --> 00:04:26,584
na południu Europy.

90
00:04:28,543 --> 00:04:31,065
Spójrzmy jeszcze raz na mapę Australii 

91
00:04:31,165 --> 00:04:33,818
ale tym razem przez pryzmat klimatogramów

92
00:04:33,919 --> 00:04:35,205
czyli wykresów.

93
00:04:35,455 --> 00:04:37,984
Widzisz na nich wyraźny podział kontynentu

94
00:04:38,084 --> 00:04:39,384
 na trzy typy klimatu:

95
00:04:39,807 --> 00:04:41,087
podrównikowy suchy

96
00:04:41,343 --> 00:04:43,135
zwrotnikowy suchy

97
00:04:43,391 --> 00:04:45,453
i podzwrotnikowy morski.

98
00:04:45,951 --> 00:04:48,777
Nierównomierny rozkład opadów sprawia

99
00:04:48,877 --> 00:04:51,886
że w głębi kontynentu dominują pustynie 

100
00:04:51,986 --> 00:04:54,295
i półpustynie, a na wybrzeżach 

101
00:04:54,395 --> 00:04:56,055
różnorodna roślinność.

102
00:05:00,031 --> 00:05:02,730
W suchej i gorącej Australii zasoby wód 

103
00:05:02,830 --> 00:05:05,067
są bardzo małe, sieć rzeczna jest 

104
00:05:05,167 --> 00:05:07,454
nierównomierna i słabo rozwinięta.

105
00:05:07,711 --> 00:05:11,551
Jedyną dużą, stałą rzeką Australii jest Murray

106
00:05:11,807 --> 00:05:14,367
mająca źródła w Alpach Australijskich

107
00:05:14,623 --> 00:05:17,983
jednym z pasm Wielkich Gór Wododziałowych.

108
00:05:18,207 --> 00:05:20,405
Wraz z największym swym dopływem

109
00:05:20,505 --> 00:05:22,934
rzeką Darling, tworzy najważniejszy 

110
00:05:23,034 --> 00:05:25,373
system rzeczny na tym kontynencie.

111
00:05:25,887 --> 00:05:29,215
Pozostałe rzeki są okresowe lub epizodyczne

112
00:05:29,471 --> 00:05:31,725
co znaczy, że przez dużą część roku 

113
00:05:31,825 --> 00:05:34,590
ich koryta są suche. Dodatkowo wiele 

114
00:05:34,690 --> 00:05:37,150
z tych rzek nie uchodzi do morza.

115
00:05:37,663 --> 00:05:41,207
Obszary bezodpływowe, czyli takie, z których

116
00:05:41,307 --> 00:05:43,902
woda nie spływa do żadnego morza 

117
00:05:44,002 --> 00:05:47,464
bądź oceanu, zajmują tu aż 60% powierzchni.

118
00:05:48,159 --> 00:05:50,318
Cechą charakterystyczną Australii

119
00:05:50,418 --> 00:05:52,510
jest występowanie słonych jezior

120
00:05:52,767 --> 00:05:55,058
które także okresowo wysychają.

121
00:05:55,327 --> 00:05:57,459
Największym tego typu jeziorem

122
00:05:57,559 --> 00:06:00,194
i jednocześnie największym jeziorem Australii

123
00:06:00,294 --> 00:06:02,839
położonym w jej najniższym punkcie

124
00:06:02,939 --> 00:06:05,605
jest Eyre,które w okresie suchym 

125
00:06:05,705 --> 00:06:09,250
zmniejsza swoją powierzchnię o blisko 40%

126
00:06:09,663 --> 00:06:12,276
Mimo że Australia jest kontynentem ubogim

127
00:06:12,376 --> 00:06:13,640
w wody powierzchniowe

128
00:06:13,740 --> 00:06:16,108
to w jej podłożu skalnym znajdują się 

129
00:06:16,208 --> 00:06:18,366
ogromne zbiorniki wód podziemnych.

130
00:06:18,879 --> 00:06:21,744
Nieckowate ukształtowanie terenu powoduje

131
00:06:21,844 --> 00:06:24,517
że woda, która wcieka w warstwy skalne 

132
00:06:24,617 --> 00:06:27,645
w strefach zasilenia, nie może ani odparować

133
00:06:27,745 --> 00:06:29,117
ani wniknąć głębiej.

134
00:06:29,375 --> 00:06:31,679
Zostaje tam uwięziona pod ciśnieniem

135
00:06:31,935 --> 00:06:34,364
tworząc tak zwane baseny artezyjskie.

136
00:06:35,007 --> 00:06:37,826
Gdy przewierci się górną, nieprzepuszczalną

137
00:06:37,926 --> 00:06:39,694
warstwę skalną, wypływa ona 

138
00:06:39,794 --> 00:06:41,612
samoistnie na powierzchnię. 

139
00:06:41,919 --> 00:06:43,966
Takie ujęcie wody nosi nazwę 

140
00:06:44,066 --> 00:06:45,462
studni artezyjskiej.

141
00:06:45,759 --> 00:06:47,583
Woda uzyskana w ten sposób

142
00:06:47,683 --> 00:06:50,682
wykorzystywana jest przez mieszkańców kraju

143
00:06:50,782 --> 00:06:53,587
jako woda pitna oraz w rolnictwie.

144
00:06:53,951 --> 00:06:56,350
Szacuje się, że baseny artezyjskie 

145
00:06:56,450 --> 00:06:58,659
zajmują 1/3 powierzchni Australii

146
00:06:58,759 --> 00:07:00,478
a najbardziej znanym jest 

147
00:07:00,578 --> 00:07:02,087
Wielki Basen Artezyjski

148
00:07:02,187 --> 00:07:04,792
położony na wschodzie kontynentu.

149
00:07:07,519 --> 00:07:09,567
Sprawdźmy, czy masz dobrą pamięć.

150
00:07:10,079 --> 00:07:11,871
Które z tych zdań są prawdziwe?

151
00:07:12,639 --> 00:07:16,505
Australia jest kontynentem większym od Europy.

152
00:07:16,991 --> 00:07:19,603
Jedyną dużą, stałą rzeką Australii

153
00:07:19,703 --> 00:07:22,500
jest wypływająca z Alp Australijskich

154
00:07:22,600 --> 00:07:23,646
 rzeka Murray.

155
00:07:24,927 --> 00:07:27,434
Wzdłuż wschodnich wybrzeży Australii 

156
00:07:27,534 --> 00:07:30,406
płynie zimny prąd morski przyczyniający się

157
00:07:30,506 --> 00:07:31,838
do powstania pustyń.

158
00:07:32,863 --> 00:07:35,887
Najwyższy szczyt Australii, Góra Kościuszki

159
00:07:35,987 --> 00:07:38,389
zyskał swoją nazwę dzięki słynnemu 

160
00:07:38,489 --> 00:07:40,083
polskiemu podróżnikowi.

161
00:07:44,639 --> 00:07:46,295
I jak Ci poszło?

162
00:07:51,295 --> 00:07:54,271
Zapamiętaj: Australia jest najmniejszym

163
00:07:54,371 --> 00:07:57,064
kontynentem na Ziemi. Na kontynencie

164
00:07:57,164 --> 00:07:59,004
przeważają klimaty gorące

165
00:07:59,104 --> 00:08:02,263
często bardzo suche, co wynika z położenia

166
00:08:02,363 --> 00:08:05,134
Australii wzdłuż zwrotnika Koziorożca

167
00:08:05,234 --> 00:08:08,776
przebiegu prądów morskich i rzeźby terenu.

168
00:08:09,215 --> 00:08:12,024
Australia jest najuboższym w powierzchniowe

169
00:08:12,124 --> 00:08:14,334
zasoby wodne kontynentem na Ziemi.

170
00:08:14,591 --> 00:08:17,261
Mieszkańcy kontynentu muszą czerpać wodę

171
00:08:17,361 --> 00:08:18,943
zmagazynowaną pod ziemią

172
00:08:21,759 --> 00:08:25,167
Na dzisiaj to już wszystko. Obejrzyj pozostałe

173
00:08:25,267 --> 00:08:28,474
filmy z tej playlisty a po więcej materiałów

174
00:08:28,574 --> 00:08:32,874
zajrzyj na naszą stronę: pistacja.tv