1
00:00:00,512 --> 00:00:03,126
Czy wiesz że najgłębszy dół na Ziemi 

2
00:00:03,226 --> 00:00:05,574
ma głębokość większą niż wysokość 

3
00:00:05,674 --> 00:00:07,424
najwyższej góry na Ziemi?

4
00:00:07,680 --> 00:00:10,792
Najwyższa góra na Ziemi to Mount Everest

5
00:00:10,892 --> 00:00:14,053
którego wiecznie ośnieżony szczyt wznosi się 

6
00:00:14,153 --> 00:00:19,612
na wysokość 8848 m nad poziomem morza.

7
00:00:19,712 --> 00:00:22,313
Tymczasem najgłębszym miejscem na Ziemi

8
00:00:22,413 --> 00:00:25,918
jest dno Rowu Mariańskiego, znajdujące się 

9
00:00:26,018 --> 00:00:32,511
aż 10984 m pod poziomem morza.

10
00:00:32,768 --> 00:00:35,831
Gdyby mierzyć wysokość gór nie od poziomu

11
00:00:35,931 --> 00:00:38,931
morza, tylko od ich podstawy, to najwyższą

12
00:00:39,031 --> 00:00:41,699
górą świata byłby wulkan Mauna Kea 

13
00:00:41,799 --> 00:00:45,604
na Hawajach, który stoi na dnie 6000 metrów 

14
00:00:45,704 --> 00:00:50,235
pod wodą i wznosi się na 4207 metrów

15
00:00:50,335 --> 00:00:51,966
nad poziomem morza.

16
00:01:03,744 --> 00:01:07,292
Mapa jest płaska. I ta wydrukowana na papierze

17
00:01:07,392 --> 00:01:10,108
i ta wyświetlona na ekranie, a teren

18
00:01:10,208 --> 00:01:12,191
 nie jest przecież płaski.

19
00:01:12,448 --> 00:01:14,908
Są w nim miejsca położone wyżej:

20
00:01:15,008 --> 00:01:17,311
wzniesienia, wzgórza, czy góry

21
00:01:17,568 --> 00:01:19,616
oraz miejsca położone niżej

22
00:01:19,872 --> 00:01:23,730
zagłębienia, doliny, przepaście, koryta rzek.

23
00:01:23,968 --> 00:01:26,421
Wysokość terenu nad poziomem morza 

24
00:01:26,521 --> 00:01:28,831
pokazują tak zwane mapy fizyczne.

25
00:01:29,088 --> 00:01:30,788
Do oznaczenia wysokości 

26
00:01:30,888 --> 00:01:32,880
zazwyczaj używa się kolorów.

27
00:01:33,184 --> 00:01:36,512
Tereny położone najniżej, blisko poziomu morza

28
00:01:36,768 --> 00:01:39,500
są zaznaczone kolorem ciemnozielonym.

29
00:01:39,840 --> 00:01:43,092
W miarę wzrostu wysokości kolor zmienia się

30
00:01:43,192 --> 00:01:45,983
na jasnozielony, potem żółty, brązowy

31
00:01:46,130 --> 00:01:48,265
i brązowo-czerwony.

32
00:01:48,544 --> 00:01:51,110
Najwyższe pasma górskie oznaczane są

33
00:01:51,210 --> 00:01:54,431
kolorem czarnym lub białym, zależnie od mapy.

34
00:01:54,688 --> 00:01:57,204
Mając wysokość oznaczoną kolorem 

35
00:01:57,304 --> 00:02:01,246
łatwo wyróżnić na mapie niziny, wyżyny i góry.

36
00:02:01,600 --> 00:02:04,110
Na przykład na mapie fizycznej Polski 

37
00:02:04,210 --> 00:02:06,720
widać duże obszary w kolorze zielonym.

38
00:02:06,976 --> 00:02:09,820
To niziny, czyli tereny położone nisko 

39
00:02:09,920 --> 00:02:13,160
nad poziomem morza. Niziny często są płaskie.

40
00:02:13,260 --> 00:02:16,054
Nie występują na nich duże wzniesienia 

41
00:02:16,154 --> 00:02:19,518
a przecinające je doliny rzek nie są głębokie.

42
00:02:19,776 --> 00:02:23,156
Takie ukształtowanie terenu charakteryzuje 

43
00:02:23,256 --> 00:02:26,108
zachodnią, środkową i północną Polskę

44
00:02:26,208 --> 00:02:29,030
a zwłaszcza Mazowsze i Wielkopolskę.

45
00:02:29,504 --> 00:02:32,541
Na północy, gdzie nizina schodzi do morza

46
00:02:32,641 --> 00:02:35,402
tuż przed wodą występuje albo pas wydm

47
00:02:35,502 --> 00:02:38,489
piaszczystych, często porośnięty sosnowym

48
00:02:38,589 --> 00:02:41,023
lasem, albo urwisko zwane klifem.

49
00:02:42,304 --> 00:02:45,632
Powiedzieliśmy, że doliny rzek przecinają niziny.

50
00:02:45,888 --> 00:02:48,564
To może zróbmy sobie taką rzeczną dolinę 

51
00:02:48,664 --> 00:02:51,007
w przekroju, najlepiej z plasteliny.

52
00:02:51,264 --> 00:02:54,402
Weź jeden kolor plasteliny i ugnieć masę 

53
00:02:54,502 --> 00:02:57,407
w coś w rodzaju rynienki albo korytka.

54
00:02:57,664 --> 00:02:59,434
Już wiesz, dlaczego mówi się 

55
00:02:59,534 --> 00:03:00,991
że rzeka płynie korytem?

56
00:03:01,248 --> 00:03:04,197
Boczne ścianki to zbocza rzecznej doliny.

57
00:03:04,320 --> 00:03:05,358
Możemy je ulepić 

58
00:03:05,458 --> 00:03:07,392
na przykład w kolorze zielonym.

59
00:03:10,208 --> 00:03:11,899
Najniżej mamy dno.

60
00:03:12,000 --> 00:03:15,247
Może być szerokie bądź wąskie. Woda płynie

61
00:03:15,347 --> 00:03:17,887
po dnie, a ograniczają ją zbocza.

62
00:03:23,008 --> 00:03:27,691
Mój model doliny rzecznej jest gotowy, a Twój?

63
00:03:32,736 --> 00:03:34,386
Na północnym zachodzie 

64
00:03:34,486 --> 00:03:37,640
i północnym wschodzie, na mapie Polski widać

65
00:03:37,740 --> 00:03:40,894
obszary zielono-żółte, a więc położone nisko

66
00:03:40,994 --> 00:03:43,482
nad poziomem morza, ale obfitujące 

67
00:03:43,582 --> 00:03:46,046
we wzniesienia i obniżenia terenu.

68
00:03:46,304 --> 00:03:49,468
Są one upstrzone niebieskimi plamkami jezior

69
00:03:49,568 --> 00:03:51,294
wypełniających obniżenia 

70
00:03:51,394 --> 00:03:52,878
między wzniesieniami.

71
00:03:53,216 --> 00:03:54,863
Z tego powodu obszary te 

72
00:03:54,963 --> 00:03:56,543
nazywa się pojezierzami.

73
00:03:57,056 --> 00:03:58,582
Uwielbiają je turyści

74
00:03:58,682 --> 00:04:00,909
zwłaszcza Pojezierze Mazurskie 

75
00:04:01,009 --> 00:04:02,686
i Pojezierze Pomorskie.

76
00:04:03,200 --> 00:04:05,978
Na południe od nizin środkowej Polski

77
00:04:06,078 --> 00:04:09,979
leżą obszary żółto-brązowe, bez śladu zieleni.

78
00:04:10,079 --> 00:04:13,334
To wyżyny, znajdujące się ponad 300 m

79
00:04:13,434 --> 00:04:14,876
 nad poziomem morza.

80
00:04:14,976 --> 00:04:17,252
Tereny wyżynne bywają płaskie 

81
00:04:17,352 --> 00:04:20,094
jak na przykład Kotlina Sandomierska

82
00:04:20,351 --> 00:04:23,423
ale najczęściej mają urozmaiconą rzeźbę.

83
00:04:23,935 --> 00:04:26,588
Zdarzają się wzniesienia o stromych zboczach

84
00:04:26,688 --> 00:04:28,492
jak wapienne skałki na wyżynie 

85
00:04:28,592 --> 00:04:30,491
krakowsko-częstochowskiej

86
00:04:30,591 --> 00:04:33,126
ale częściej są to łagodne wzniesienia

87
00:04:33,226 --> 00:04:35,966
i zagłębienia, jak na Wyżynie Lubelskiej.

88
00:04:36,991 --> 00:04:39,528
Model takiego niewielkiego wzniesienia

89
00:04:39,628 --> 00:04:42,778
inaczej pagórka, też łatwo zrobić z plasteliny.

90
00:04:42,879 --> 00:04:44,545
Pokazujemy taki model.

91
00:04:44,671 --> 00:04:46,818
Ty weź cztery kolory plasteliny

92
00:04:46,918 --> 00:04:49,278
i patrząc na planszę zrób podobny.

93
00:04:49,791 --> 00:04:52,634
To, co jest na samym dole, czyli z czego

94
00:04:52,734 --> 00:04:54,659
pagórek wyrasta, to podstawa

95
00:04:54,759 --> 00:04:56,445
którą nazywamy podnóżem.

96
00:04:59,007 --> 00:05:00,462
Wyżej są zbocza.

97
00:05:00,562 --> 00:05:02,761
Zaczynają się zwykle łagodnie.

98
00:05:03,103 --> 00:05:05,367
Jeśli budujesz pagórek, pamiętaj 

99
00:05:05,467 --> 00:05:08,222
żeby tę część ulepić odpowiednio płasko.

100
00:05:09,348 --> 00:05:11,754
Im bliżej szczytu, tym zbocza są 

101
00:05:11,854 --> 00:05:12,994
bardziej strome.

102
00:05:17,183 --> 00:05:19,487
Każdy pagórek musi mieć swój szczyt.

103
00:05:19,743 --> 00:05:21,873
Możesz go ulepić podobnie do mnie

104
00:05:21,973 --> 00:05:23,838
a możesz wybrać inny kształt.

105
00:05:27,167 --> 00:05:30,216
W zasadzie gotowe, ale wygładź jeszcze to

106
00:05:30,316 --> 00:05:32,004
co udało Ci się ulepić.

107
00:05:32,287 --> 00:05:34,612
Twój pagórek też tak wygląda?

108
00:05:42,015 --> 00:05:44,921
Na południowym krańcu naszego kraju 

109
00:05:45,021 --> 00:05:47,877
leżą pasma górskie: Sudety, Beskidy 

110
00:05:47,977 --> 00:05:50,718
i najwyższe góry w Polsce - Tatry.

111
00:05:51,231 --> 00:05:54,559
Choć wszystkie są górami, mają różną rzeźbę.

112
00:05:54,815 --> 00:05:57,925
Beskidy mają łagodne stoki, w większości

113
00:05:58,025 --> 00:06:01,214
porośnięte lasem, i umiarkowaną wysokość.

114
00:06:01,727 --> 00:06:03,785
Tatry są skaliste i strome 

115
00:06:03,885 --> 00:06:06,334
pełne niebezpiecznych przepaści.

116
00:06:06,847 --> 00:06:10,254
Sudety są bardzo zróżnicowane: od wysokiego

117
00:06:10,354 --> 00:06:13,469
i stromego pasma Karkonoszy, po łagodne 

118
00:06:13,569 --> 00:06:16,574
Góry Izerskie, Bystrzyckie i Orlickie.

119
00:06:19,903 --> 00:06:22,745
Czas na Ciebie. Spróbuj zaklasyfikować

120
00:06:22,845 --> 00:06:25,534
na mapie krainy geograficzne Polski.

121
00:06:26,047 --> 00:06:28,758
Czy to nizina, wyżyna, pojezierze

122
00:06:28,858 --> 00:06:30,398
wybrzeże, czy góry?

123
00:06:34,130 --> 00:06:36,696
Tak, to nizina. Żuławy Wiślane

124
00:06:36,796 --> 00:06:38,334
 niedaleko Gdańska.

125
00:06:39,103 --> 00:06:41,603
Czy to nizina, wyżyna, pojezierze

126
00:06:41,703 --> 00:06:43,198
 wybrzeże, czy góry?

127
00:06:46,145 --> 00:06:47,669
Tak, to góry.

128
00:06:47,807 --> 00:06:50,111
Beskid Niski niedaleko Krosna.

129
00:06:50,623 --> 00:06:53,282
Czy to nizina, wyżyna, pojezierze

130
00:06:53,382 --> 00:06:54,974
 wybrzeże, czy góry?

131
00:06:58,559 --> 00:07:00,358
Tak, to Pojezierze Lubuskie 

132
00:07:00,458 --> 00:07:02,892
niedaleko Gorzowa Wielkopolskiego.

133
00:07:08,543 --> 00:07:10,727
Różne krajobrazy charakteryzują się 

134
00:07:10,827 --> 00:07:12,638
różnym ukształtowaniem terenu.

135
00:07:13,151 --> 00:07:15,199
Nizina - zwykle płaska

136
00:07:15,455 --> 00:07:17,745
Pojezierze - niewielkie wzgórza 

137
00:07:17,845 --> 00:07:19,550
i jeziora pomiędzy nimi.

138
00:07:19,807 --> 00:07:21,827
Wyżyna - teren pagórkowaty

139
00:07:21,927 --> 00:07:23,390
często ze skałkami.

140
00:07:23,903 --> 00:07:26,719
Góry - pasmo wysokich wzniesień.

141
00:07:27,231 --> 00:07:30,208
Ukształtowanie terenu można odczytać z mapy

142
00:07:30,308 --> 00:07:33,477
fizycznej na podstawie skali kolorów.

143
00:07:36,191 --> 00:07:38,884
Jeśli ten film malowniczo ukształtował

144
00:07:38,984 --> 00:07:42,061
Twoją wiedzę o górach i nizinach, to daj nam

145
00:07:42,161 --> 00:07:44,660
łapkę w górę. Zobacz też inne filmy 

146
00:07:44,760 --> 00:07:46,125
z tej playlisty.