1
00:00:00,512 --> 00:00:03,829
Czy wiesz, że są zwierzęta, jak ryjówka malutka

2
00:00:03,929 --> 00:00:06,601
które muszą jeść praktycznie non-stop?

3
00:00:06,912 --> 00:00:10,041
Jeśli przerwa w pożywianiu się trwa dłużej

4
00:00:10,141 --> 00:00:12,387
niż 4 godziny, zwierzątko ginie

5
00:00:12,487 --> 00:00:15,313
a zjada dziennie więcej niż samo waży.

6
00:00:15,616 --> 00:00:17,178
Człowiek nie jest ryjówką

7
00:00:17,278 --> 00:00:19,355
ale też powinien regularnie jeść.

8
00:00:19,534 --> 00:00:22,172
W tej lekcji pożywieniem będzie wiedza.

9
00:00:22,272 --> 00:00:24,392
Opowiemy ci, jak odżywiają się

10
00:00:24,492 --> 00:00:25,599
różne organizmy.

11
00:00:37,120 --> 00:00:38,719
Zanim wejdziemy w szczegóły 

12
00:00:38,819 --> 00:00:40,831
najpierw parę kwestii porządkowych.

13
00:00:40,960 --> 00:00:43,582
Gdy mówimy "organizmy", to jakie właściwie

14
00:00:43,682 --> 00:00:45,818
stworzenia przychodzą Ci do głowy? 

15
00:00:46,164 --> 00:00:49,776
Ptaki? Zwierzęta? Robaki? A kto pomyślał

16
00:00:49,876 --> 00:00:52,277
o roślinach, grzybach, bakteriach

17
00:00:52,377 --> 00:00:54,950
czy innych, małych żyjątkach?

18
00:00:55,552 --> 00:00:58,415
Te stworzenia bardzo się między sobą różnią 

19
00:00:58,515 --> 00:01:00,202
i jak się zapewne domyślasz

20
00:01:00,302 --> 00:01:03,231
równie różnorodne są ich sposoby na jedzenie.

21
00:01:03,337 --> 00:01:04,727
Żeby to uporządkować

22
00:01:04,827 --> 00:01:07,010
należałoby przyjąć jakiś klucz.

23
00:01:07,328 --> 00:01:09,725
Takich kluczy jest mnóstwo, ale weźmy

24
00:01:09,825 --> 00:01:12,172
najbardziej podstawowy: czy organizm 

25
00:01:12,272 --> 00:01:14,818
sam sobie tworzy pokarm, czy też musi go

26
00:01:14,918 --> 00:01:16,455
zdobywać kosztem innych?

27
00:01:16,800 --> 00:01:19,788
Jeśli organizm umie sam sobie zrobić jedzonko

28
00:01:19,888 --> 00:01:22,943
z czegoś, co nie jest, ani nigdy nie było żywe

29
00:01:23,200 --> 00:01:25,413
to znaczy, że jest samożywny. 

30
00:01:25,513 --> 00:01:27,902
Inaczej mówiąc należy do stworzeń

31
00:01:28,002 --> 00:01:29,988
które nazywamy autotrofami.

32
00:01:30,368 --> 00:01:32,997
Wszystkie istoty żywe, które pokarm

33
00:01:33,097 --> 00:01:35,293
muszą zdobywać cudzym kosztem 

34
00:01:35,393 --> 00:01:38,558
nazywamy cudzożywnymi, albo heterotrofami.

35
00:01:39,072 --> 00:01:41,502
Jeśli ci podpowiem, że samożywne są

36
00:01:41,602 --> 00:01:43,841
wszystkie rośliny, to jak myślisz

37
00:01:43,941 --> 00:01:46,747
czego taka stokrotka czy sosna potrzebują

38
00:01:46,847 --> 00:01:49,490
żeby móc zdrowo rosnąć i się rozwijać?

39
00:01:50,080 --> 00:01:52,054
Mówisz, że wody, a pewnie wiesz

40
00:01:52,154 --> 00:01:54,600
że trzeba podlewać kwiatki na parapecie

41
00:01:54,700 --> 00:01:56,478
żeby nie uschły? Masz rację.

42
00:01:56,736 --> 00:01:59,296
A dlaczego kwiatki stoją na parapecie?

43
00:02:02,466 --> 00:02:05,456
Bo tam w mieszkaniu jest najwięcej światła.

44
00:02:05,556 --> 00:02:08,143
Brawo! Ono też jest roślinom potrzebne

45
00:02:08,243 --> 00:02:09,748
 do robienia jedzonka.

46
00:02:09,939 --> 00:02:12,238
Mamy już prawie komplet składników.

47
00:02:12,338 --> 00:02:15,051
Potrzebny jest jeszcze jeden istotny element.

48
00:02:15,168 --> 00:02:17,350
Niewidoczny składnik powietrza.

49
00:02:17,472 --> 00:02:19,776
Gaz zwany ditlenkiem węgla.

50
00:02:20,058 --> 00:02:23,213
Okej, ale przecież woda, słońce i powietrze

51
00:02:23,313 --> 00:02:25,747
są wszędzie dookoła, jednak ani Ty

52
00:02:25,847 --> 00:02:28,430
ani twój pies, czy rybka w akwarium 

53
00:02:28,530 --> 00:02:30,418
nie umieją się tym najeść.

54
00:02:30,660 --> 00:02:31,787
Co takiego ma roślina

55
00:02:31,887 --> 00:02:33,855
że potrafi to przerobić na jedzenie?

56
00:02:34,112 --> 00:02:35,447
Pomyśl chwilę.

57
00:02:35,648 --> 00:02:38,720
Jakiego koloru są w zasadzie wszystkie rośliny?

58
00:02:41,792 --> 00:02:43,986
Są zielone, powiesz. No właśnie. 

59
00:02:44,086 --> 00:02:46,639
Produkcję pokarmu z prostych składników

60
00:02:46,739 --> 00:02:49,224
umożliwia substancja nadająca roślinom

61
00:02:49,324 --> 00:02:51,518
zieloną barwę, zwana chlorofilem.

62
00:02:51,895 --> 00:02:54,819
Produkcja to inaczej synteza, a światło

63
00:02:54,919 --> 00:02:57,793
to po grecku "fotos", dlatego naukowcy 

64
00:02:57,893 --> 00:03:00,207
nazwali ten proces fotosyntezą.

65
00:03:00,480 --> 00:03:03,368
Jestem pewna, że ta nazwa nie jest Ci obca.

66
00:03:03,515 --> 00:03:05,856
Teraz już wiesz, co się za nią kryje.

67
00:03:06,013 --> 00:03:07,758
Poznaliśmy w ten sposób 

68
00:03:07,858 --> 00:03:09,529
tajemnice samożywności.

69
00:03:09,696 --> 00:03:12,982
Schrup orzeszka - produkt samożywnej pistacji

70
00:03:13,082 --> 00:03:16,169
a za chwilę opowiem Ci o tym, jak zdobywają

71
00:03:16,269 --> 00:03:19,332
pokarm stworzenia, które samożywne nie są.

72
00:03:22,496 --> 00:03:25,312
Teraz popatrz na wilka albo na jastrzębia.

73
00:03:26,848 --> 00:03:29,505
Żeby się najeść, muszą coś upolować.

74
00:03:29,664 --> 00:03:32,863
Organizmy, które polują na inne i zabijają je

75
00:03:32,963 --> 00:03:34,595
w celu zdobycia pokarmu 

76
00:03:34,695 --> 00:03:36,305
nazywamy drapieżnikami.

77
00:03:36,576 --> 00:03:38,258
Są oczywiście do tego celu

78
00:03:38,358 --> 00:03:39,907
 odpowiednio wyposażone.

79
00:03:40,160 --> 00:03:42,984
Te ich przystosowania do polowania mogą być

80
00:03:43,084 --> 00:03:45,925
bardzo różne, tak bardzo, jak różni się wilk

81
00:03:46,025 --> 00:03:48,649
od jastrzębia, pająka, czy pierwotniaka.

82
00:03:48,864 --> 00:03:50,995
Nie będziemy wchodzić w szczegóły

83
00:03:51,095 --> 00:03:53,705
ale drapieżniki mają udogodnienia w ciele

84
00:03:53,805 --> 00:03:55,820
by sprytnie i skutecznie zabijać

85
00:03:55,920 --> 00:03:58,117
a co za tym idzie, móc się najeść.

86
00:03:58,350 --> 00:04:00,384
Są i takie organizmy jak my.

87
00:04:00,513 --> 00:04:02,688
Jemy mięso, ale i rośliny.

88
00:04:02,944 --> 00:04:05,556
Wśród zwierząt możemy sobie podać łapę 

89
00:04:05,656 --> 00:04:08,063
lub kopytko z dzikiem albo szczurem.

90
00:04:08,320 --> 00:04:10,863
Nazywamy się wszystkożercami.

91
00:04:11,136 --> 00:04:13,613
Ale, ale, są przecież i takie organizmy

92
00:04:13,713 --> 00:04:15,995
które żywią się wyłącznie roślinami.

93
00:04:16,256 --> 00:04:19,051
Zatwardziałymi chrupaczami zieleniny

94
00:04:19,151 --> 00:04:21,422
są choćby: krowa, owca, królik

95
00:04:21,522 --> 00:04:23,290
niektóre ryby i robaki.

96
00:04:23,564 --> 00:04:26,052
Wszystkie stworzenia, które gardzą mięsem

97
00:04:26,152 --> 00:04:30,470
zaliczamy do...? roślinożerców. Brawo!

98
00:04:33,407 --> 00:04:35,825
Zastanawiasz się może, czym żywią się 

99
00:04:35,925 --> 00:04:38,007
bakterie i inne małe żyjątka?

100
00:04:38,271 --> 00:04:41,088
Otóż w tym przebogatym towarzystwie są takie

101
00:04:41,188 --> 00:04:43,564
które zaliczają się do jednej z trzech

102
00:04:43,664 --> 00:04:45,714
już omawianych grup, ale i takie 

103
00:04:45,814 --> 00:04:47,799
które żywią się jeszcze inaczej 

104
00:04:47,899 --> 00:04:49,152
należą do pasożytów.

105
00:04:49,535 --> 00:04:51,372
Pasożyt nie poluje na ofiarę 

106
00:04:51,472 --> 00:04:54,300
ale żyje jej kosztem, niejednokrotnie zresztą

107
00:04:54,400 --> 00:04:57,213
doprowadzając do śmierci swojego gospodarza.

108
00:04:57,727 --> 00:05:00,031
Potrafisz wymienić jakieś pasożyty?

109
00:05:02,906 --> 00:05:07,099
Owsik, tasiemiec, kleszcz, wesz, pijawka,...

110
00:05:07,199 --> 00:05:09,208
Można by wymieniać jeszcze długo

111
00:05:09,308 --> 00:05:12,040
Ale czy wiesz, że do pasożytów zaliczamy też

112
00:05:12,140 --> 00:05:14,486
chorobotwórcze bakterie, jak te, które

113
00:05:14,586 --> 00:05:17,368
przyprawiają Cię o ból gardła, czy biegunkę?

114
00:05:17,843 --> 00:05:20,260
Jeśli się chwilę zastanowisz, to zauważysz

115
00:05:20,360 --> 00:05:23,070
że niektóre z nich działają w środku organizmu.

116
00:05:23,327 --> 00:05:25,887
Nazywamy je pasożytami wewnętrznymi.

117
00:05:26,399 --> 00:05:28,979
Inne bytują na ciele albo we włosach 

118
00:05:29,079 --> 00:05:31,802
czy w sierści - to pasożyty zewnętrzne.

119
00:05:32,543 --> 00:05:34,669
Czy wyczerpaliśmy już wszystkie opcje

120
00:05:34,769 --> 00:05:36,526
 odżywiania się? Nie.

121
00:05:36,639 --> 00:05:39,004
Pomyśl, organizmy nie zawsze muszą 

122
00:05:39,104 --> 00:05:42,090
zjadać się wzajemnie w całości lub w części.

123
00:05:42,527 --> 00:05:44,427
Są i takie, które wzajemnie się 

124
00:05:44,527 --> 00:05:46,366
w zdobywaniu pokarmu wspierają.

125
00:05:46,667 --> 00:05:48,619
Taka relacja to symbioza.

126
00:05:48,927 --> 00:05:51,466
Jest bardzo popularna między drzewami

127
00:05:51,566 --> 00:05:54,194
i grzybami. Korzenie drzewa zaopatrują 

128
00:05:54,294 --> 00:05:56,783
oplatające je grzyby w wodę, a grzyby

129
00:05:56,883 --> 00:05:59,422
dzielą się z drzewem swoim jedzeniem.

130
00:05:59,522 --> 00:06:01,362
No właśnie, grzyby.

131
00:06:01,471 --> 00:06:03,818
Te ciekawe organizmy wykorzystują

132
00:06:03,918 --> 00:06:06,846
można powiedzieć, różne opcje żywieniowe.

133
00:06:07,103 --> 00:06:09,702
Mogą być pasożytami, żyć w symbiozie 

134
00:06:09,802 --> 00:06:12,423
z drzewami albo z glonami, jak porosty

135
00:06:12,523 --> 00:06:14,786
ale największa część odżywia się 

136
00:06:14,886 --> 00:06:16,898
martwą materią organiczną

137
00:06:17,108 --> 00:06:19,490
czyli szczątkami roślin i zwierząt.

138
00:06:19,647 --> 00:06:22,325
Dzięki nim związki i substancje chemiczne

139
00:06:22,425 --> 00:06:24,787
wracają do środowiska, gdzie mogą być

140
00:06:24,887 --> 00:06:26,301
ponownie wykorzystane.

141
00:06:26,815 --> 00:06:29,086
Grzyby takie, obok bakterii

142
00:06:29,186 --> 00:06:30,941
nazywamy reducentami.

143
00:06:31,289 --> 00:06:33,214
Pełnią one bardzo ważną rolę 

144
00:06:33,314 --> 00:06:36,075
w samooczyszczaniu się przyrody i to chyba

145
00:06:36,175 --> 00:06:38,645
fajny akcent na koniec tej opowieści.

146
00:06:39,980 --> 00:06:41,407
Zadanie dla Ciebie.

147
00:06:41,586 --> 00:06:43,077
Przyporządkuj organizmy 

148
00:06:43,177 --> 00:06:45,246
do sposobu, w jaki się odżywiają.

149
00:06:48,831 --> 00:06:51,558
Masz tak, jak ja? Brawo!

150
00:06:55,999 --> 00:06:58,472
Ze względu na sposób odżywiania się

151
00:06:58,572 --> 00:07:00,779
organizmy dzielimy na samożywne 

152
00:07:00,879 --> 00:07:04,290
czyli autotrofy i cudzożywne, czyli heterotrofy.

153
00:07:04,703 --> 00:07:07,734
Samożywne są rośliny, bo produkują pokarm

154
00:07:07,834 --> 00:07:10,740
w procesie fotosyntezy, z wody, energii 

155
00:07:10,840 --> 00:07:12,894
słonecznej i ditlenku węgla.

156
00:07:13,407 --> 00:07:16,714
Cudzożywne są wszystkie pozostałe organizmy

157
00:07:16,814 --> 00:07:19,446
na Ziemi: drapieżniki, roślinożercy

158
00:07:19,546 --> 00:07:22,178
wszystkożercy, pasożyty i organizmy

159
00:07:22,278 --> 00:07:25,463
symbiotyczne oraz reducenci.

160
00:07:26,975 --> 00:07:28,767
Na dzisiaj to już wszystko.

161
00:07:28,969 --> 00:07:31,446
Obejrzyj pozostałe filmy z tej playlisty 

162
00:07:31,546 --> 00:07:34,417
a po więcej materiałów zajrzyj na naszą stronę

163
00:07:34,517 --> 00:07:36,883
 pistacja.tv