1
00:00:01,024 --> 00:00:03,657
Każdy metal można stopić, ale jeden 

2
00:00:03,757 --> 00:00:06,911
jest cieczą nawet w temperaturze pokojowej.

3
00:00:07,424 --> 00:00:10,752
To rtęć, zwana niegdyś żywym srebrem.

4
00:00:11,264 --> 00:00:13,824
Używano jej w termometrach i barometrach

5
00:00:14,080 --> 00:00:15,950
ale dziś jej tam nie spotkasz 

6
00:00:16,050 --> 00:00:17,664
bo jest niezwykle trująca.

7
00:00:18,176 --> 00:00:20,234
W tej lekcji opowiem Ci o metalach 

8
00:00:20,334 --> 00:00:22,271
które możesz spotkać na co dzień.

9
00:00:34,304 --> 00:00:35,840
Rozejrzyj się dookoła.

10
00:00:36,096 --> 00:00:38,147
Na pewno zobaczysz wiele przedmiotów

11
00:00:38,247 --> 00:00:39,423
 zrobionych z metalu.

12
00:00:39,936 --> 00:00:43,097
Sztućce, garnki, obudowy sprzętu AGD

13
00:00:43,197 --> 00:00:45,823
może meble, albo biżuteria,...

14
00:00:46,592 --> 00:00:48,657
Metalowe przedmioty łatwo rozpoznać

15
00:00:48,757 --> 00:00:50,943
zwłaszcza jeśli nie są pokryte farbą.

16
00:00:51,456 --> 00:00:53,760
Wszystkie mają specyficzny połysk

17
00:00:54,016 --> 00:00:57,330
najczęściej szarosrebrzystą barwę i wydają się

18
00:00:57,430 --> 00:01:00,159
być w dotyku zimniejsze niż otoczenie.

19
00:01:00,672 --> 00:01:02,976
To przez to, że dobrze przewodzą ciepło

20
00:01:03,232 --> 00:01:05,792
więc szybko odbierają je z twojej ręki.

21
00:01:06,560 --> 00:01:09,632
Różnią się jednak między sobą twardością

22
00:01:09,888 --> 00:01:13,080
sprężystością i wieloma innymi cechami

23
00:01:13,180 --> 00:01:15,263
których na oko nie widać.

24
00:01:19,360 --> 00:01:22,598
Na pewno znasz nazwy przynajmniej kilku

25
00:01:22,698 --> 00:01:26,527
metali: złoto, srebro, miedź, żelazo,czy ołów.

26
00:01:27,296 --> 00:01:30,524
Każdy ma jakieś cenne dla nas właściwości.

27
00:01:30,624 --> 00:01:33,973
Jedne, jak miedź, łączą dobre przewodnictwo

28
00:01:34,073 --> 00:01:35,999
 prądu z przyzwoitą ceną.

29
00:01:36,768 --> 00:01:38,514
Inne, jak złoto i srebro 

30
00:01:38,614 --> 00:01:40,863
są wyjątkowo odporne na korozję.

31
00:01:41,632 --> 00:01:43,727
Jeszcze inne są bardzo twarde 

32
00:01:43,827 --> 00:01:46,495
albo przeciwnie, łatwo je kształtować.

33
00:01:47,264 --> 00:01:49,369
Jednak mało który metal spełnia 

34
00:01:49,469 --> 00:01:51,103
w 100% nasze oczekiwania.

35
00:01:51,616 --> 00:01:54,590
Jedne są zbyt miękkie, inne i owszem

36
00:01:54,690 --> 00:01:56,992
twarde, ale mało elastyczne.

37
00:01:57,504 --> 00:02:00,046
Dlatego człowiek od tysięcy lat uczy się

38
00:02:00,146 --> 00:02:02,379
jak łączyć te korzystne właściwości 

39
00:02:02,479 --> 00:02:04,776
i wzmacniać je, aby stworzyć surowce 

40
00:02:04,876 --> 00:02:07,742
bardziej przydatne do konkretnych zastosowań.

41
00:02:08,256 --> 00:02:10,948
Takie mieszanki, a bardziej naukowo 

42
00:02:11,048 --> 00:02:14,655
mieszaniny metali i innych składników, to stopy.

43
00:02:16,192 --> 00:02:17,831
Na co dzień rzadko można spotkać 

44
00:02:17,931 --> 00:02:19,519
czysty metal w jakichś wyrobach.

45
00:02:19,776 --> 00:02:21,709
Wyjątkiem są przewody elektryczne 

46
00:02:21,809 --> 00:02:24,383
w których znajdziemy praktycznie czystą miedź

47
00:02:24,640 --> 00:02:27,416
a czysty cynk jest stosowany do pokrywania 

48
00:02:27,516 --> 00:02:29,503
innych metali warstwą ochronną.

49
00:02:30,016 --> 00:02:32,320
Mówimy, że są one ocynkowane.

50
00:02:32,832 --> 00:02:35,499
Jednak już biżuteria, którą nazywamy złotą

51
00:02:35,599 --> 00:02:38,719
czy srebrną, nie zawiera czystego złota i srebra.

52
00:02:39,232 --> 00:02:40,768
I to nie z oszczędności.

53
00:02:41,280 --> 00:02:43,842
Te metale są zbyt miękkie, by zrobione z nich

54
00:02:43,942 --> 00:02:45,351
pierścionek, czy kolczyki 

55
00:02:45,451 --> 00:02:46,910
były wystarczająco trwałe.

56
00:02:51,264 --> 00:02:54,080
Większość stopów ma swoje specjalne nazwy.

57
00:02:54,592 --> 00:02:57,131
Weźmy stal. To w większości żelazo

58
00:02:57,231 --> 00:03:00,634
ale bez dodatków takich, jak węgiel, ten metal

59
00:03:00,734 --> 00:03:03,806
nie miałby wytrzymałości i elastyczności.

60
00:03:04,320 --> 00:03:06,287
Stal spotykamy niemal wszędzie.

61
00:03:06,624 --> 00:03:09,182
Tworzy się z niej konstrukcje budynków

62
00:03:09,282 --> 00:03:11,927
i mostów, garnki, sztućce, karoserie aut

63
00:03:12,027 --> 00:03:13,848
a także narzędzia niezbędne 

64
00:03:13,948 --> 00:03:16,094
do produkcji innych przedmiotów.

65
00:03:17,632 --> 00:03:20,192
Bardzo starym stopem jest brąz.

66
00:03:20,448 --> 00:03:22,752
To mieszanina głównie miedzi z cyną.

67
00:03:23,264 --> 00:03:25,824
Już sama nazwa określa jego wygląd.

68
00:03:26,336 --> 00:03:28,253
Jest twardszy niż sama miedź

69
00:03:28,353 --> 00:03:29,919
 i bardziej wytrzymały.

70
00:03:30,432 --> 00:03:32,736
Wykorzystujemy go do produkcji dzwonów

71
00:03:32,992 --> 00:03:35,520
pomników, instrumentów muzycznych 

72
00:03:35,620 --> 00:03:37,087
czy elementów mebli.

73
00:03:38,624 --> 00:03:40,584
Skoro już jesteśmy przy meblach

74
00:03:40,684 --> 00:03:43,487
to może kojarzysz szafy z mosiężnymi gałkami

75
00:03:44,000 --> 00:03:47,072
albo stare, kute drzwi z mosiężną klamką?

76
00:03:48,096 --> 00:03:50,655
Tworzący je mosiądz, to na ogół stop 

77
00:03:50,755 --> 00:03:52,841
miedzi i cynku. Im więcej cynku

78
00:03:52,941 --> 00:03:55,281
tym bardziej giętki jest stop.

79
00:03:55,776 --> 00:03:57,693
Popatrz na instrumenty dęte 

80
00:03:57,793 --> 00:03:59,359
o fikuśnych kształtach.

81
00:03:59,616 --> 00:04:01,664
Wiele z nich jest z mosiądzu.

82
00:04:03,200 --> 00:04:06,528
Na koniec coś lekkiego, nie tylko w przenośni.

83
00:04:06,784 --> 00:04:08,064
Duraluminium.

84
00:04:08,576 --> 00:04:12,405
Tu główne skrzypce gra... jasne, aluminium

85
00:04:12,505 --> 00:04:15,730
czyli glin, ale znajdziemy też miedź

86
00:04:15,830 --> 00:04:17,535
mangan, czy magnez.

87
00:04:18,047 --> 00:04:21,092
Z duraluminium produkuje się puszki, osprzęt

88
00:04:21,192 --> 00:04:24,166
rowerowy, elementy konstrukcyjne samolotów.

89
00:04:24,703 --> 00:04:26,669
Domieszki innych metali podnoszą 

90
00:04:26,769 --> 00:04:28,501
jego wytrzymałość i odporność 

91
00:04:28,601 --> 00:04:30,458
na czynniki środowiskowe.

92
00:04:35,199 --> 00:04:37,142
Wiemy już sporo o metalach.

93
00:04:37,242 --> 00:04:39,038
A skąd w ogóle się biorą?

94
00:04:39,807 --> 00:04:42,623
Metale wydobywamy najczęściej w postaci rudy

95
00:04:42,879 --> 00:04:44,278
czyli skał lub minerałów 

96
00:04:44,378 --> 00:04:45,950
zawierających je w składzie.

97
00:04:46,463 --> 00:04:49,023
Często jest to tylko niewielka ich część.

98
00:04:49,535 --> 00:04:51,818
Aby metal wydobyć, najczęściej wrzucamy 

99
00:04:51,918 --> 00:04:54,142
rozdrobnioną rudę do specjalnych pieców.

100
00:04:54,655 --> 00:04:57,471
Pozbywamy się w ten sposób niechcianych skał.

101
00:04:58,495 --> 00:05:00,799
Wiele metali pochodzi z recyklingu.

102
00:05:01,055 --> 00:05:03,871
Na przykład stalowy złom przetapia się w hutach

103
00:05:04,127 --> 00:05:06,657
podobnie jak aluminium odzyskiwane z puszek

104
00:05:06,757 --> 00:05:08,312
i innych przedmiotów.

105
00:05:09,247 --> 00:05:11,395
Istną kopalnią złota, srebra 

106
00:05:11,495 --> 00:05:13,189
i innych, cennych metali

107
00:05:13,290 --> 00:05:16,158
są nasze laptopy, tablety i smartfony.

108
00:05:16,671 --> 00:05:18,975
Dlatego warto oddawać je do recyklingu

109
00:05:19,231 --> 00:05:21,535
bo w ten sposób chronimy środowisko

110
00:05:21,791 --> 00:05:23,853
a sobie zapewniamy źródło metali 

111
00:05:23,953 --> 00:05:25,887
na kolejne elektroniczne cacka.

112
00:05:29,983 --> 00:05:31,775
Lubisz bawić się magnesem?

113
00:05:32,287 --> 00:05:34,443
To pewnie wiesz, że przyczepia się on 

114
00:05:34,543 --> 00:05:36,939
tylko do niektórych metalowych przedmiotów 

115
00:05:37,039 --> 00:05:38,186
a inne ignoruje.

116
00:05:38,687 --> 00:05:40,362
Tylko żelazo i jego stopy 

117
00:05:40,462 --> 00:05:42,270
mają właściwości magnetyczne

118
00:05:42,527 --> 00:05:44,319
czyli przyciągają magnesy.

119
00:05:45,087 --> 00:05:47,391
Takie metale nazywamy żelaznymi.

120
00:05:48,159 --> 00:05:50,885
Pozostałe, te ignorowane przez magnes

121
00:05:50,985 --> 00:05:52,510
to metale nieżelazne.

122
00:05:53,535 --> 00:05:55,823
Metale żelazne mają jeszcze jedną 

123
00:05:55,923 --> 00:05:58,142
tym razem niezbyt pożądaną cechę:

124
00:05:58,399 --> 00:06:01,215
łatwo rdzewieją, czyli ulegają korozji

125
00:06:01,471 --> 00:06:04,031
zwłaszcza w kontakcie z wodą, czy wilgocią.

126
00:06:04,543 --> 00:06:07,347
Dlatego, jeśli chcemy przedmioty z żelaza

127
00:06:07,447 --> 00:06:09,644
lub jego stopów, dłużej zachować 

128
00:06:09,744 --> 00:06:11,663
w dobrej kondycji, musimy je 

129
00:06:11,763 --> 00:06:13,244
od wilgoci odizolować.

130
00:06:14,015 --> 00:06:16,977
Warstwą ochronną może być farba, lakier

131
00:06:17,077 --> 00:06:19,603
smar, albo cienka powłoka z innego

132
00:06:19,703 --> 00:06:21,456
odpornego na wodę metalu

133
00:06:21,556 --> 00:06:22,973
na przykład chromu.

134
00:06:28,095 --> 00:06:30,655
Metale są stale obecne w naszym życiu

135
00:06:30,911 --> 00:06:32,620
od codziennych przedmiotów 

136
00:06:32,720 --> 00:06:34,494
po zaawansowane technologie.

137
00:06:35,007 --> 00:06:37,929
Mieszaniny różnych metali i innych składników

138
00:06:38,029 --> 00:06:39,102
nazywamy stopami.

139
00:06:39,615 --> 00:06:42,175
Tworzymy je, by poprawiać właściwości metali.

140
00:06:42,943 --> 00:06:45,381
Mają szerokie zastosowanie w przemyśle

141
00:06:45,481 --> 00:06:48,574
 budownictwie, motoryzacji i innych dziedzinach.

142
00:06:49,343 --> 00:06:51,835
Najważniejsze metale oraz ich stopy 

143
00:06:51,935 --> 00:06:54,270
pokazujemy na planszy.

144
00:06:56,511 --> 00:06:58,946
Oglądając nasze filmy, czy to w telefonie

145
00:06:59,046 --> 00:07:01,553
czy na komputerze, pomyśl ciepło o metalach

146
00:07:01,653 --> 00:07:03,421
dzięki którym możesz to robić.

147
00:07:03,679 --> 00:07:05,334
Zadbaj też o recykling wiedzy

148
00:07:05,434 --> 00:07:09,478
dzieląc się linkiem z koleżankami i kolegami.